بەرگی چوارەم
شوێنی دەستکرد (گوند و شار)
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
بەرگی چوارەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
کەوتووەتە سنوری گوندی (پاڵانیا). گەورەترین و بەناوبانگترین باخی سەردەمی خۆی بووە و شەش دۆنم لە داری هەمەجۆری میوەکان و گوێز و تووی تێدابووە. سەرچاوەی ئاوەکەی کانییەکی ناو باخەکە بووە. بووەتە شوێنی دانیشتنە هونەرییەکان و گۆرانیبێژان تۆمارکردنی چەندین نەواری گۆرانی هەورامی. لە ئێستادا تەنها هەندێک دار و سەرچاوەی ئاوەکەی ماوە.
کۆمەڵێک باخ و باخاتن لە سنوری شارەدێی (تەوێڵە)یە و دەڕوانێت بەسەر چەمی (ئاوێسەر)دا. لەبەر لێژییەکەی ئەوناوەی لێنراوە. ڕوو بە خۆرە. پلەی گەرمی بە بەراورد بە دەوروبەری بەرزترە. بەناوچەیەکی شوێنەواریش دادەنرێت و کوپەی زۆر و ئێسقانی تێدا دۆزراوەتەوە. دەڵێن ئەگەر گوند نەبووبێت، ئەوا گۆڕستانی گوندێکی بچوک بووە لە سنوری تەوێڵە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (خەرپانی) لە (چەمی سەفەر). ناوەکەی بەواتای (باخی مزگەوت) دێت. لە هەنار و هەنجیر و توو پێکدێت. بە ئاوی کانی (خواکەرەم) ئاو دەدرێت. لە لایەن دەسەڵاتدارانی (بابان)ەوە پێشکەش بە (شێخ عەبدوڵای خەرپانی) کراوە هەتا لە بژێوی و سەرچاوەی ژیانی دڵنیا بێتەوە. لە ئێستادا داهاتەکەی ساڵانە بۆ مزگەوتی گوندەکە بەکاردێت و کراوەتە وەقف.
باخێکە کەوتووەتە بەردەم ڕێگەی دەرەتوێ، کانییەکی تێدایە هەر بەو ناوەوە بەناوبانگە. لە گوێز پێکهاتووە. چەمی (موڵکەڕەشی ژورین) لە بەشی باکور، چەمی باخەکانی دەرەتوێ لەبەشی خۆرهەڵاتی هەڵکەوتووە. بەهۆی بوونی کانی و ئاوە سارد و سازگارەکەیەوە ناوبانگی لە گوندەکە و ناوچەکە هەیە.
کۆمەڵە باخێکن. کەوتوونەتە چەمی خواروو لە سنوری شارەدێی (تەوێڵە) لە بەردەم ڕێگەی مەرزی (تەوێڵە – شۆشمێ)دان. داری بەرداری گوێز، توو، هونار، مێو، سێو، ... هتد. بە جۆگەی شاجۆ ئاودەدرێن. موڵکی سەعدی بەگی قادربەگی جافرسانە. لەبەرئەوەی کەوتوونەتە بەشی خۆرهەڵاتەوە و شوێنەکەیان نسارە، بۆیە بە نسارێ ناسراون. (نسارە)یشی پێدەوترێت.
چەند باخ و زەویوزارێکن. کەوتوونەتە خوار گوندی (خەرپانی) لە نێوان قوتابخانەی خەرپانی و دەواجنە نوێیەکە. لەکۆندا موڵکی سالار بوون. پاش ساڵی ١٩٧٤ بەسەر جوتیارانی ناوچەکەدا دابەشکراوە. بەرهەمەکانی بریتیبووە لە(سێو، توو، هەنجیر). پشت بە ئاوی کانی (هانەچەرمە) دەبەستێت و هەر بەناوی ئەویشەوە ناونراوە.
لەچەند باخێک پێکهاتووە. دەکەونە بەشی باشوری گوندی (خەرپانی) لە خوار باخەکانی هانەچەرمەوە دەستپێدەکەن، هەتا ملەگا درێژ دەبنەوە. (حاجی ڕەفعەت فەرج، عەلی فەرج) خاوەندارێتییان کردووە و دواتریش بۆ نەوەکانیان ماوەتەوە. زۆربەی بەرهەمی (توو)یان هەبووە و سەرچاوەی ئاودانیشیان لە کانیی (سۆفی عەلی)یەوە بووە.
باخێکی خۆش و دڵڕفێنە. کەوتووەتە گوندی (دەرەتوێ). کانی و ئاوی سەربەخۆی هەیە و کەوتووەتە نزیکی کەلی (گا کوژە) و لەسەر ڕێگای (کاروانی) نێوان عێراق و ئێران هەڵکەوتووە. کاتی خۆی هەرمێی زۆر بووە، بۆیە ئەو ناوەی لێناونراوە. لە ئێستادا بە زۆری گوێز و هەنار و هەنجیری تێدایە.
کۆمەڵە باخێکن. کەوتوونەتە باکوری گوندی (خەرپانی) لە سەرەوەی قەڵاتێ. لە باخەکانی(ئەحمەد عەبدولڕەحمان، حەمەعەلی عەبدولڕەحیم، ئادەم عەبدولڕەحیم، ئەسعەد عەبدولڕەحیم، عیزەت مەجید، حەمزە مەجید، یونس عارف، هادی محەممەد کازم حەمەجەبار) پێکهاتوون. زۆرتر بەرهەمی (توو، هەنار)یان هەبووە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (عەنەب) و کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە چوار. ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەن وەزارەتی ژینگەی حکومەتی عێراقی فیدراڵەوە بودجەی بۆ تەرخانکرا. لەسەر ڕوبەری (٥٤) دۆنم ٥٠٠٠ دار زەیتون وەک سمبولێک بۆ هەر شەهیدێکی کیمیابارانی ساڵی ١٩٨٨ی هەڵەبجە چێنراوە. ئەم باخە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی باخداری سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کشتوکاڵی هەڵەبجەوە سەرپەرشتیدەکرێت. دار زەیتونەکانی لە شاری (موسڵ)ەوە بۆ هاتووە. بەرهەمی دار زەیتونەکانی (سۆرانی و خوزەیری) بۆ ڕۆن و زەیتونی جۆری (شامی) بۆ ترشیات و خۆشەکردن بەکاردەهێنرێت. بەرهەمی ساڵانەی نزیکەی (٣٤) تۆن دەبێت و تەنها سێ ساڵ بەرهەمی هەبووە ٢٠١٨ – ٢٠٢٠ بەهۆی نزمبونەوەی پلەکانی گەرمی و شەپۆلی سەرما، ساڵی ٢٠٢١ – ٢٠٢٢ بەرهەمی نەبووە و هەندێک لە دارەکانی سەرمابردوونی. زەیتونەکەی بەڕێژەی لە (١١%) زەیتی تێدایە. لە سێ ساڵدا، کە بەرهەمی هەبووە لە ڕێگەی مەزادەوە بۆ کارگەی زەیتونی ڕاسان لە هەڵەبجە دەرچووە. بە پێی ڕێنماییەکانی وەزارەتی کشتوکاڵ (٢١%) لە بەرهەمی ڕۆنەکەی بۆ بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کشتوکاڵ گەڕێنراوەتەوە و بەسەر کارمەندەکاندا فرۆشراوە.
کەوتووەتە گوندی لمە و نێوان ناونەیجەی سازان لە لێواری ڕووباری سیروان. کراوەتە باخ. زەوییەکەی لمە و نیشتووی ڕووبارەکەیە. قەدپاڵەکانی کراوەتە باخ و لە ڕووبارەوە ئاوی بۆ دێت.
کەوتووەتە خۆرئاوای گەچێنەی باخەکۆن. ڕووبەرەکەی نزیکەی شەش دۆنم دەبێت. لە داری گوێز و هەنار و توو، چەند میوەیەکی تر پێکهاتووە. پێش ڕاگواستنی گوندەکان لە ساڵی ١٩٧٨ بەروبومێکی زۆری هەبووە. باخەوانەکەی ناوی (حەمەخان) بووە، بە کانی وەرگەدەر باخەکە و جۆگەکانی باخەکۆن و دەوربەری گەچێنە ئاودێریکراوه.
کەوتووەتە بەشی ناوەڕاستی چەمی شنروێ لە بەشی خۆرهەڵاتەوە. سەرچاوەیەکی ئاوی سازگار و باخێکی دڵڕفێنی هەیە. لە ڕووی جوگرافیەوە کەوتووەتە سنوری گوندی هاوار. بەڵام لەلایەن دانیشتوانی گوندی بۆینەوە خاوەندارێتی دەکرێت. ئەم باخە بەوان فرۆشراوە. لە تەنیشتیەوە تەختاییەکی فراوان هەیە، ناونراوە(خەیارە جاڕ). دەربارەی هۆکاری ناونانی ئەم شوێنە ئەوانەی، کە دەماودەم بیستوویانە دەڵێن: گوایە پیاوچاکێکی ناوچەکە جەوەنەیەک ئاوی پێبووە، ئاوی جەوەنەکەی لەوێدا داناوە پێیوتووە (وەزگێڵە) بەواتا (بەس بگەڕێ و بەدوام کەوە)، دواتر ئەو کانیەی لێ تەقیوە و ناوەکەی بەو ناوەوە ناونراوە. هەرچەندە ئەمە وەک ئەفسانەیەک باسکراوە. بەڵام دەماودەم ڕۆشتووە.
کەوتووەتە سەنتەری شاری هەڵەبجە و ناوبازاڕ. ساڵی ٢٠٠٣ لە لایەن سەرۆکایەتیی شارەوانیی هەڵەبجەوە بە ناوی باخچەوە تۆمارکراوە، لەسەر ڕووبەری (١,٠٠٠م٢) دروستکراوە، بۆ ئاودان و سەوزکردنی، سود لە تۆڕی ئاوی ماڵان وەردەگیرێت. ساڵی ٢٠٢٤ نۆژەنکراوەتەوە و ڕووبەری زیاتری سەوزایی، ڕووناکی و شوێنی دانیشتنی بۆ دابینکراوە.
ژمارەیەک باخچەن و کەوتوونەتە شارۆچکەی خورماڵ: ١- شەهید سەرکار: کەوتووەتە تەنیشت بینای فەرمانگەکانی خورماڵ و لە ناوبازاری شارەکە. مانگی ٤ی ٢٠٢٤ بەناوی شەهید (سەرکار حەمەسەعید تەپەکوڕەیی)یەوه و لەسەر ڕووبەری (٦٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆ کراوە و نەمامی جۆراوجۆر و چیمەنی هەیە. ٢- شنروێ: کەوتووە دەروازەی شارۆچکەی (خورماڵ) لەسەر شەقامی (هەورامان). ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە لەسەر ڕووبەری (٤٠٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆکراوە و شوێنی دانیشتن و چەند جۆرێک درەختی تێدایە. ڕووناککەرەوی بۆ دابینکراوە. ٣- شاهۆ: کەوتووەتە دەروازەی شارۆچکەی (خورماڵ) لەسەر شەقامی (هەورامان) لە تەنیشت باخچەی (شنروێ). ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە لەسەر ڕووبەری (٣٠٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆکراوە و شوێنی دانیشتن و چەند جۆرێک درەختی تێدایه. ڕووناککەرەوەی بۆ دابینکراوە. ٤- سارا: کەوتووەتە سەر شەقامی (هەورامان) نزیک باخچەی (شاهۆ). ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە لەسەر ڕووبەری (٣٠٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆکراوە و شوێنی دانیشتن چەند جۆرێک درەختی تێدایە، ڕووناککەرەوەی بۆ دابینکراوە. ٥- سورێن: کەوتووەتە سەر شەقامی (هەورامان). ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە لەسەر ڕووبەری (٣٠٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆکراوە و شوێنی دانیشتن چەند جۆرێک درەختی تێدایە، ڕووناککەرەوەی بۆ دابینکراوە. ٦- ڕەنگین: کەوتووەتە سەر شەقامی (هەورامان). ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە لەسەر ڕووبەری (٣٠٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆکراوە و شوێنی دانیشتن چەند جۆرێک درەختی تێدایە، ڕووناککەرەوەی بۆ دابینکراوە. شوێنی دانیشتنی بۆ دابینکراوە. ٧- هانەنەوە: کەوتووەته سەر شەقامی (هەورامان) و (٢٠٠م) لە ناوبازاری خورماڵەوە دوورە. ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە لەسەر ڕووبەری (٣٠٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆکراوە و شوێنی دانیشتن چەند جۆرێک درەختی تێدایە، ڕووناککەرەوەی بۆ دابینکراوە. ٨- باڵانبۆ: کەوتووەته نزیک بازاری شارۆچکەکە. ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە لەسەر ڕووبەری (٣٠٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆکراوە و شوێنی دانیشتن چەند جۆرێک درەختی تێدایە، ڕووناککەرەوەی بۆ دابینکراوە. ٩- داڵەهۆ: کەوتووەته تەنیشت گەراجی (گشتی خورماڵ) و (١٠٠م) لە ناوبازاڕی خورماڵەوە دوورە. ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە لەسەر ڕووبەری (٣٠٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆکراوە و شوێنی دانیشتن چەند جۆرێک درەختی تێدایە، ڕووناککەرەوەی بۆ دابینکراوە. ١٠- ئارۆ: کەوتووەته نێوان گەراجی خورماڵ و ناوبازاڕی خورماڵ لەسەر شەقامی (هەورامان). ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە لەسەر ڕووبەری (٣٠٠م٢) دروستکراوە. سیاجی بۆکراوە و شوێنی دانیشتن چەند جۆرێک درەختی تێدایە، ڕووناککەرەوەی بۆ دابینکراوە. ساڵی ٢٠٢٣ بە موزایەدە دراوە بە کەرتی تایبەت. چایخانەیەکی کلتوری تێدا دروستکراوە بەناوی (کۆشکی شارەکەم).
باخچەکانی کیمیابارانی دوو ژمارەیان نۆ باخچەیە، لە شێوە و قەبارەی جیاواز بەسەر کۆڵانەکانی گەڕەکەدا دابەشکراون، لەگەڵ دروستکردن و دیزاینکردنی گەڕەکی سەروەران(کیمیاباران)ی دوو، ساڵی ٢٠٠٩ لە لایەن سەرۆکایەتیی شارەوانیی هەڵەبجە لەسەر ڕووبەی (٩,١٢٣م٢) دروستکراون. ئەم باخچانە ناوی تایبەتیان لێنەنراوە و لە سەرۆکایەتیی شارەوانیی هەڵەبجە، بە ناوی باخچەکانی گەڕەکی سەروەران (کیمیاباران)ی دوو تۆمارکراون، بۆ ئاودان و سەوزکردنی ئەم باخچانە سود لە تۆڕی ئاوی ماڵان و ئاوی تەنکەر وەردەگیرێت و لە ناو هەندێک لە باخچەکانیشدا بیر لێدراوە، ئەم باخچانە دەکەونە گەڕەکی سەروەرانی دوو بەسەر گەڕەکەکەدا دابەشبوون.
پێنج باخچەن. کەوتوونەتە سنوری گەڕەکی (سەروەرانی یەک). هەردوو باخچەی (باران و پەپولە ونبووەکان) و سێ باخچەی تری دەگرێتەوە، کە ناویان لێ نەنراوە. کۆی ڕووبەری باخچەکانی گەڕەکەکە نزیکەی (٧٥٠٠م) چوارگۆشەيه. جگە لەوەی ئەم باخچانە دیمەنێکی جوانیان بە شارەکە بەخشیوە و پانتاییەکی زۆریان سەوزپۆش کردووه. باخچەی باران، ساڵی ٢٠٠٩ لە لایەن سەرۆکایەتیی شارەوانیی هەڵەبجە لەسەر ڕووبەری (٢,٨٠٠م٢) بە شێوازی سێگۆشەیی دروستکراوە، لەناو باخچەکەدا یاریگای منداڵان هەیە و منداڵانی سنورەکە بۆ یاریکردن و بەسەربردنی کات ڕوو لەم باخچەیە دەکەن، بۆ ئاودان و سەوزکردن، سود لە ئاوی بیری ناو باخچەکە و لە تۆڕی ئاوی ماڵان وەرگیراوە.
چەند باخچەیەکن و کەوتوونەتە سنوری گەڕەکی (یادگاری) لە شاری هەڵەبجە. ڕووبەرەکەی نزیکەی (١٢٥٠٠م) چوارگۆشەيه. جگە لەوەی ئەم باخچانە دیمەنێکی جوانیان بە شارەکە بەخشیوە و پانتاییەکی زۆریان سەوزپۆش کردووه.
کەوتووەتە گەڕەکی ڕاپەڕین لە تەنیشت یاریگای شەهید مولازم والی لە شارۆچکەی (سیروان). ڕووبەری باخچەکە (١٠٢٣م٢)یە. دوو دەروازەی هەیە. بە چیمەن و درەختی سەباحبەح، مۆرد، گوڵەباخ، دار سنەوبەر و درەختی واشنتۆنیا ڕووپۆشکراوە. سەرچاوەی ئاودانی بیری ژمارە (١)ی تایبەت بە باخچەکەیە، کە(١٦٥م) قوڵە. جگە لەوەی بۆ پشوودانی گەنجان و هاوڵاتیان کراوەیە، لە هەمانکاتدا بۆ بۆنە کۆمەڵایەتییەکان و ئاهەنگەکان و چالاکییە تایبەتەکان مۆڵەتی بۆ وەردەگیرێت.
کەوتووەتە سەنتەری شاری (هەڵەبجە). ساڵی ٢٠١٤ لە لایەن سەرۆکایەتیی شارەوانیی هەڵەبجەوە لەسەر ڕووبەی (١,٣٤٤م٢) دروستکراوە. کەوتووەتە گەڕەکی بەختیاری و بە ناو گەڕەکەکەوە ناونراوە، نزیک قوتابخانەى ئاڵای بنەڕەتییە، بۆ ئاودان و سەوزکردنی، سود لە تۆڕی ئاوی ماڵان و ئاوی تەنکەر وەردەگیرێت.