زانیارینامەی پارێزگای هەڵەبجە

زانیارینامەیەکی دەوڵەمەند بۆ زانیاری گشتی و زانستی بە زمانی کوردی لەسەر پارێزگای هەڵەبجە. لێرەدا هەموو شتێک دەدۆزیتەوە.

موختارەکانی گوندی جەلیلە

١- کوێخا ئەحمەد: یەکەم موختاری جەلیلە بووە لە ساڵانی نێوان ١٩٤٠ بۆ ١٩٥٠. ٢- غەریب ئەحمەد مراخان: لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوو موختاری گوندەکە بووە. ٣- نەجمەدین عارف: دوای ڕاپەڕین تا ٢٠١٠ موختاری گوندەکە بووە. ٤- عەتا مەحموود و یاسین ڕەسوڵ: لە دەوروبەری ساڵانی ٢٠١٠ بۆ ٢٠٢٣ بە دواى یەکدا ئەنجومەن بوون. ٥- ئەحمەد قادر عەلی: لە ئێستادا ئەنجومەنى گوندەکەيە.

زیاتر ببینە

گەڕەکەکانی زۆنی (F) هەڵەبجە

لە پێنج گەڕەک پێکدێت و کەوتوونەتە باشوری خۆرئاوای شاری هەڵەبجە. بچوکترین زۆنی شارەکەیە. لە گەڕەکی (پیرمحەممەد و گوڵان و شێخ ئیسماعیل و یادگاری و سەروەرانی یەک) پێکدێت. ڕووبەری ئەم زۆنە (٢٠٤٣١٤٨م٢)یە و ڕێژەی ٨. ٠٨٥٠%) ناوەندی هەڵەبجە پێکدەهێنێت.

زیاتر ببینە

هەڵەبجە و هەتوان

بەرهەمی قوتابخانەی هونەریی هاوکارە. نوسین و دەرهێنانی: وەرزێر حەمەسەلیم. ئەکتەرەکان: وەرزێر حەمەسەلیم، کەمال شێخ نووری، ڕێناس عومەر، بەختیار محەممەد، ئاراس محەممەد. ئێکسسوار: ڕێباز حەسەن، دیکۆر: وەرزێر حەمەسەلیم، جلوبەرگ: سامی شێخ نووری، ڕووناکی و دەنگ: حەسەن حەمەئەمین. لە چواردەهەمین ساڵیادی کیمیابارانی هەڵەبجە، لە ١٨ی ٣ی ٢٠٠٢ لە هۆڵی ئەحمەدموختار پێشکەشکراوە.

زیاتر ببینە

کوێخاکانی گوندی زەڵم

١- کوێخا ڕەحیم ڕەحمان محەممەد: ساڵی ١٨٨٨ لەدایکبووە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە‌ و خاوەنی شەش منداڵە. ساڵی ١٩١٨ تا ١٩٣٠ کوێخای گوندەکە بووە. ساڵی ١٩٨١ لە شارۆچکەی خورماڵ کۆچیدواییکردووە. ٢- محەممەد بەختیار مستەفا: بە (حەمەگردە) ناسراوە. ساڵی ١٨٩٠ لەدایکبووە. ژیانی هەوسەری پێکهێناوە و خاوەنی چوار منداڵە. ساڵی ١٩٣٠ تا ١٩٤٥ کوێخای گوندەکە بووە. ساڵی ١٩٦٨ کۆچیدواییکردووە. ٣- محەممەد کەریم جوامێر: ساڵی ١٩١٦ لە گوندی (زەڵم) لەدایکبووە. ژیانی هەوسەری پێکهێناوە و خاوەنی پێنج منداڵە. ساڵی ١٩٤٥ تا ١٩٦٢ کوێخای گوندەکە بووە. ساڵی ١٩٨٣ لە شارۆچکەی خورماڵ کۆچیدواییکردووە. ٤- سادق محەممەد سەلیم: ساڵی ١٩١٤ لە گوندی (زەڵم) لەدایکبووە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە‌ و خاوەنی ١٠ منداڵە. ساڵی ١٩٦٢ تا ١٩٧٨ کوێخای گوندەکە بووە. ساڵی ١٩٩٤ کۆچیدواییکردووە. ٥- مستەفا عەبدوڵا ڕەمەزان : ساڵی ١٩٣٢ لە گوندی (زەڵم) لەدایکبووە. ژیانی هەوسەری پێکهێناوە و خاوەنی هەشت منداڵە. ساڵی ١٩٧٨ تا ١٩٩٢ کوێخای گوندەکە بووە. ساڵی ٢٠٢١ کۆچیدواییکردووە.

زیاتر ببینە

کۆساوا

کەوتووەتە سنوری ناحیەی (سیروان) لە باشور و باشوری خۆرهەڵاتی شاری هەڵەبجە‌. لە باکورەوە لەگەڵ گوندەکانی (ڕێشاو، کانى گوێز) و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی سازان و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی بۆین هاوسنورە. مێژووى دروستبوونى گوندەکە بۆ ناوەڕاستی سەدەی نۆزدە لە دەوروبەرى ساڵى ١٨٥٢ دەگەڕێتەوە. لە بنەچەدا دانیشتوانەکەی خەڵکی خۆرهەڵاتی کوردستان و بەتایبەت گوندی (تەشار) بوون، دواتر خەڵکی تر لەڕێی ژن و ژنخوازییەوە تێکەڵاویان بوون وەک (دەوانی، کڵاشی، لۆراوەگی، ئێناخی). لەڕێى کەسێک بەناوی (ئەحمەد تەشاری)وە بونیادنراوە، هەڵبژاردنی ئەم جێگەیە بە هۆکارى ئاژەڵداريی و باخدارى بووە. بۆ ناوەکەی چەند بۆچونێک هەیە، بەڵام ئەوەی زیاتر باوترە و دەماودەم گێڕدراوەتەوە ئەوەيە، کە بەهۆی بوونی ئاژەڵێکی زۆر و دروستکردنی(کۆزە - پەچە) واتە(جێگەى حەوانەوەی ئاژەڵ و مەڕوماڵات)، کە هێندە زۆربووە لە دوورەوە وەک ئاوەدانییەکى تەواو بینراوە، لەبەرئەوە پێیانوتوە(ئاواییی کۆزە) دواتر بووە بە(کۆزە ئاوا)پاشان لەگەڵ گۆڕانی زمان و گفتوگۆی خەڵکیدا بووە بە(کۆساوا) و ئێستا ئەم ناوە بەکاردێت. لە گرنگترین کانیاوەکانى(بەهارەدۆڵ)ه،‌ کە سەرچاوەى ئاوى گوندەکە بووە، هەندێک ساڵ وشک و بێ ئاوە، هەر ئەوەش وایکردووە چەندین دۆنم لە باخەکانى گوندەکە ساڵانە وشکبێت و جارێکى تر لە ساڵە تەڕەکاندا دەچێنرێنەوە. دیارترین ئەو ڕووەکە سروشتیانەى، کە لە سنورى گوندەکەدا هەن: (داربەڕوو و قەزوان)ن، ئەمە سەرەڕاى ئەوەى گوندەکە خاوەنى لەوەڕگایەکى سروشتیى زۆر بە بایەخە و لە کۆنەوە تاکو ئێستا سودى زۆرى هەبووە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ١٣٩ کەس بووە. زەوییەکانی سەر بە کەرت کشتوکاڵی ژمارە ٤٨ی کۆساوایە.

زیاتر ببینە

کوێخاکانی گوندی تەپەتۆڵەکە

١- محەممەد عەلی عەبدول قادر: ساڵی ١٩١٢ لەدایکبووە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە‌ و خاوەنی شەش منداڵە. ساڵی ١٩٣٣ گوندەکەی دروستکردووە و بووە، تا ساڵی ١٩٧٨، کە کۆچیدواییکردووە کوێخای گوندەکە بووە. ٢- تۆفیق محەممەد عەلی: ساڵی ١٩٥٣ لە تەپەتۆڵەکە لەدایکبووە. ژیانی هاوسەریی پێکھێناو و خاوەنی یەک منداڵە. لەدوای مردنی باوکی لە ساڵی ١٩٧٩ تا ساڵی ١٩٩٢ کوێخای گوندەکە بووە و دواتریش و تا ئێستا وەک ئەنجومەنی گوندەکە بەردەوامە. - چاوپێکەوتنی ئامادەکار لەگەڵ (تۆفیق محەممەد عەلی)، لەدایکبوو: ١٩٥٣، پیشە: کاسب، لە ٣ی ٩ی ٢٠٢٣، لە تەپەتۆڵەکە.

زیاتر ببینە

خەیاڵ

بە زمانی فارسییە. بەرهەمی تیپی مسافرانی کرماشانی سەر بە دامەزراوەی فەرهەنگیی نبی اکرم. ئامادەکردنی: امیر تبری. دەرهێنانی: سەید زەندی، مهرداد بنکداری. ئەکتەرەکان: (هایدە سەڵاحی فرد، بهارک سەعیدزادە هاشمی، اسمر سید زادە هاشمی، سەعید زندی، مهرداد بنگداری) بوون. دیکۆر و جێبەجێکردنی: مهرداد بنگداری، مهران نادری. مکیاژ: محەممەد ئەمین ئەفشین. موزیک: عەلی عەزیزی. وەرگێڕ: ڕەزا حسینیان. ١٧ی ٣ی ٢٠٠١ لە هەڵەبجە پێشکەشکراوە.

زیاتر ببینە

تەوەنێ

کەوتووەتە نێوان شارەدێی (تەوێڵە) و گوندی (بەڵخە) و سنوری نێوانیان جیادەکاتەوە. (٢١١٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە لوتکە چیای کەمەرە بەلێ و سەرچاڵ و لە باشورەوە کانی تەوەنێ و چیای هەوارە بەرزە و لە خۆرهەڵاتەوە شارەدێی تەوێڵە و ئاوێسەر و لە خۆرئاواوە گوندی بەڵخە دەورەیانداوە. شوێنێکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، ڕ‌‌ێگایەکی خۆڵ بە تەنیشتیدا دەڕواتەوە بۆ ناوچەی گەشتوگوزاریی ئاوێسەر لە شارەدێی (تەوێڵە)، هەندێک شوێنی هێشتا مینڕێژکراون و چەندین کەسی کردووەتە قوربانی.

زیاتر ببینە

تەکبەن: کەمەربەند

جۆرە پشتێنێکی میللییە. لە سنوری هەڵەبجە لەبەرکراوە. لە خوری و بەرگن دروستدەکرێت. کەرەستەکەی بەشێوەی پارچەی ئامادەکراوی فەرەنجییە، بە ئەندازەی مەترێکە و لە ئاستی پشتدا پانییەکەی بستێک دەبێت. ئەمسەر و ئەوسەرەکەی بە قۆپچە دێتەوەوە بۆ داخستن. هەندێکجار لە ناوەوە باخەڵی هەبووە. لـە ژێرەوە دەبـەسـتـرێت و بـۆ پشـتئێشـە و فـەقـەرات، کـەڵکـی لێوەرگیراوە.

زیاتر ببینە

باریکە

کەوتووەتە گوندی (عەبابەیلێی) لەودیو چەمی تەقتەقان. زەوییەکی بەپیتی تەسکە. بە درێژایی دۆڵەکە درێژ بووەتەوە. لە سەرووی گەڕەکی بەختیاری لەگەڵ تەقتەقان یەکدەگرن.

زیاتر ببینە

هەموو بەرگەکان

لێرەدا هەموو بەرگەکان کۆکراونەتەوە، بەئاسانی بگەڕێ و ئەوەی دەتەوێت بیدۆزەوە.

شوێنی سروشتی

بەرگی یەکەم

سەرچاوە ئاویەکان

بەرگی دووەم

مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور

بەرگی سێیەم

شوێنی دەستکرد (گوند و شار)

بەرگی چوارەم

کتێب، بەڵگەنامە و بڵاوکراوەکان

بەرگی پێنجەم

کەسەکان بەپێی پۆست

بەرگی شەشەم

کەسەکان بەپێی پیشە

بەرگی حەوتەم

دامودەزگا حکومی و ناحکومیەکان

بەرگی هەشتەم

ناوەندی ڕۆشنبیری و وەرزشی

بەرگی نۆیەم