بەرگی چوارەم
شوێنی دەستکرد (گوند و شار)
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
بەرگی چوارەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە بەشی خوارەوەی گوندی (بەردەبەل)ی سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ). ساڵی ١٩١٠ لە لایەن (فەتاح مستەفا مەحموود)ەوە دانراوە. ماوەی نزیکەی ١٠ ساڵ ئیشیکردووە. ئێستاش شوێنەواری ماوە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە گوندی (عەبابەیلێ) و گەڕەکی ئێستای (گۆران سیتی) نزیک (بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی لاوان). مێژووەکەی زۆرە و تەنها لەبیرەوەری خەڵکانی بەتەمەندا ماوەتەوە و شوێنەوارێکی نەماوە. بە یەکگرتنی ئاوی (کانییە بەهارێ، دەڵەمەڕ و کارێزان) گەڕاوە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە بەشی خوارەوەی گوندی (شیرەمەڕ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). لەلایەن (حاجی محەممەد نادر هەواس)ی کەسایەتیی گوندەکەوە دامەزراوە. بە ئاوی سەرچاوەی (شیرەمەڕ) لە ساڵانی (چل و پەنجاکان و هەتا سەرەتای شەستەکان) کاریکردووە و دانەوێڵەی گوندی شیرەمەڕ و بەشێک لە گوندەکانی دەوروبەری لێ هاڕراوە. لە ئێستادا تەنها شوێنەواری ماوە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە گوندی (گریانە) لە بەشی زنجیرە کێوەکانی نزار و لەناو باخی (حەمەجافر)دایە. مێژوویەکی دێرینی هەیە. هەتا ساڵی ١٩٧٠ شوێنەواری ماوە و لە ئێستادا شوێنەکەی بە (ئاشەکۆنەکە) بەناوبانگە.
کەوتووەتە گوندی (کانی شێخ). لەسەر زەوییەکانی ئەوڕەحمانی مەحموی خەسرەو بووە. لەئێستادا هیچ شوێنەواری نەماوە. بەئاوی چەمی ئاشەکۆنەکە ئیشیکردووە، کە ڕژاوەتەوە سەر چەمی قۆرتاس. لە ئێستەدا شوێنێکی دیاری گوندەکەیە.
ئاشی بەردینە. کەوتووەتە ناو گوندی (گڵێجاڵ). پێش هاتنی ئاشی گاز، خەڵک بۆ هاڕینی دانەوێڵە سودیانلێوەرگرتووە. ئاشی بەردین سودی لە هێزی ئاو وەرگرتووە بۆ بەگەڕخستنی.
کەوتووەتە خوارووی گوندی (چناری زێڕوون). هەرەسی بەفراو کردویەتی بەژێرەوە. مێژووەکەی کۆنە. بەڵام شوێنەوارەکەی ماوە.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتى گوندى (بەشارەتى خواروو). له ئاوى دەلێنەوە ئاوى بۆ هێنراوەتەوە و بۆ هاڕينى گەنم و جۆ و زەڕات و کڕەکردنى برنج بەکارهاتووە. نزيکەى ٧٠٠مەتر لە گوندەکە دوورە و کەوتووەتە ناو زەويیەکانى ڕەقەى نەيريى، ئەم ئاشە مێژوويەکى دێرینی هەيە و لە بيرەوەرى خەڵکى گوندەکەدا نيیە و تەنها لەباوانيانەوە بۆيان گێڕدراوەتەوە، کە باراشيان لەو ئاشەدا هاڕيوە.
بە دووریی (٣٠٠م) کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (شیرەمەڕ)ی سەر بە شارۆچکەی خورماڵ. ساڵی ١٩٤٥ بۆ ١٩٥٥ کاریکردووە. حاجی (محەممەد نادر هەواس) به هاوبەشی لەگەڵ (حامید بەگی جاف) دروستیانکردووە و خاوەنی بوون. بە ئاوی چووگی شیرەمەڕ کاریکردووە. لە ئێستاشدا شوێنەوارەکەی ماوە.
ئاشە مەکینە بووە و بە سوتەمەنی و گاز ئیشیپێکراوە. لە لایەن چوارکەسەوە ساڵی ١٩٧٠ هێنراوە و دانراوە. ئەوانیش: ١-عبدالمحمەد مەحمود باوە. پێشتر ئاشی ئاوی هەبووە. ٢-ئەحمەد مەحموود باوە ٣-عبدالقادر عزم مراد ٤-ڕشید محەمەد قادر
ئاشی ئاوە. ساڵی ١٩٦٥ لە باشوری مزگەوتی گەورەی خورماڵ بە تەنیشت ئاوی زەڵمەوە دروستکراوە. حاجی کاکە حەمەی ڕوانسەریی و حاجی مستەفای تەپی سەفا خاوەنی بوون. بە هێزی ٧٠ ئەسپ کاریکردووە. لەبەرئەوەی کەس نەبووە ئیشی پێبکات، وەستایەکی عەرەبیان بە خێزانەوە هێناوە و کاریپێکردووە. کاکە مەحموودی کاکە حەمە و وەستاکەی (ئەبو جەواد "کازم") سەرپەرشتیانکردووە. دواتر حاجی مستەفا بەشەکەی خۆی فرۆشتووەتەوە بە حەمەئەمین بەگی عەباس بەگی ئاواییی ڕۆستەم بەگ. پاشان حەمەسەلیم یاڵانپێی و ئەیوبی حاجی ڕۆستەم ئیشیان لێکردووە و لە شەڕی عێراق و ئێراندا تۆپی بەرکەوتووە و لەکارکەوتووە.
کەوتووەتە گەڕەکی کێلەسپی لەسەر ڕێگەی سەرەکیی سیروان - هەڵەبجە. ساڵی ١٩٦٧ لەسەر ڕووبەری (٥٠٠م٢) لەلایەن (خەلیفە محەممەد وڵەدخان و حاجی مەلاساڵحی گەورە)وە دامەزراوە. مەکینەی هیندی بووه، کە بە سوتەمەنی گاز و دیزڵ و ڕۆن ئیشیکردووە. دوو هەباشەی هەبووە و بە قایش لە مەکینەی سەرەکی بەستراوە. لەبری ڕادێتەر، بیر و حەوزی تایبەتی بۆ فێنککردنەوەی ئامێرەکانی هەبووە. زۆربەی کات (خەلیفە محەممەد) پاشان کوڕەکەی (حسەینی خەلیفە محەممەد) سەرپەرشتی ئاشەکەیان کردووە. ساڵی ١٩٧٩ لەکارکەوتووە. بۆ خستنە ئیشی ئاشەکە، زۆرجار گوریسی بارەکەرەکانیان کۆکردووەتەوە و لە شوێنی تایبەتی مەکینەی ئاشەکەیان بەستووە. پاشان چەند پیاوێک لە خاوەن باراشەکان ڕایانکێشاوە.
بۆ یەکەمجار لەلایەن (شێخ جەلال)وە هێنراوەتە گوندەکەوە، کە بە گاز ئیشیکردووە و لە باخچەی (هەواس) دایناوە و (ئەحمەدی مەلا غەفور) گێڕأویەتی. دواتریش لە ساڵی ١٩٧٠دا (شێخ لەتیفی شێخ سادق) ئاشێکی گەورەتری هێناوە، کە بەکارەبا ئیشیکردووە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە ناو گوندی (بەردەبەل). مێژوویەکی دێرینی هەیە. لە ئێستادا تەنها شوێنەواری ماوەتەوە. خاوەنەکەی (فەتاح موستەفا مەحموود) بووە و(ئەحەی ئامان) ناوێک سەرپەرشتیاریبووە. هەتا ساڵی ١٩٣٠ کاریکردووە. سەرچاوەی ئاوەکەی لە یەکگرتنی ئاوی ناوتووان و چەمی چەقەڵەڕێ و بەردەگەورەوە بۆ هاتووە.
ئەم ئاشە لە خوار کانیی پەریزادی کێلەسپی سیروان لەسەردەمی پاشایەتیدا دروستکراوە. هەتا شەستەکانی سەدەی ڕابردوو بەشێک لە ئامێرەکان و بەردی ئاشەکە مابوو. خاوەنی ئاشەکە ناوی (حەمەخان) بووە.
ئاشێکی بەردینە. بە دووریی (١٠٠٠م) کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (بەلەسۆ). ئاشەکە بە هێزی ئاو کاریکردووە و هەر بەناوی خاوەنەکەیەوە (عەبدول محەممەد) ناسراوە. لە ئێستادا نەماوە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە گوندی (بەردەبەل). بە بەراورد بە ئاشی ئاوایی تازەترە. خاوەنەکەی (موستەفا مەحموود) بووە. لە بەرد دروستکراوە. لە ئێستادا تەنها شوێنەوارەکەی ماوەتەوە و بەرداشەکەشی پارێزراوە. بە ئاوی کانیی قامیشەڵە ئیشیکردووە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە بەشی خوارەوەی گوندی (بەردەبەل)ی سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ). ساڵی ١٩٢١ دروستکراوە و هەتا ساڵی ١٩٣٠ کاریکردووە. (فەتاح مستەفا مەحموود) خاوەنی بووە. ئێستاش شوێنەواری ماوە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە خۆرئاوای گوندى (پشتە). بەناوی خاوەنەکەیەوە ناونراوە. ساڵی ١٩٥٣ دروستکراوە و هەتا ١٩٧٠ ئیشیکردووە. بە ئاوی چەمی قەڵا ئیشیپێکراوە. ئەحمەد ڕەزا و کوڕەکانی کاریان لەسەر کردووە.
کەوتووەتە چەمى حەسەنئاوا لە خۆرئاوای گوندى (حەسەنئاوا). لە ڕابردوودا ئاشى گوندەکە بووە و خاوەنەکەى ناوى (ئەحمەوى حاجى) بووە و هەتا کۆتاييى سييەکانى سەدەى ڕابردوو کاریکردووە.