بەرگی سێیەم
مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
بەرگی سێیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
جوتیارێکی نموونەییە. ساڵی ١٩٧٢ لە شاری هەڵەبجە لەدایکبووە. تا قۆناغی سەرەتایی خوێندوەو ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی چوار منداڵە. لە سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە بە کاری جوتیاریی و بەقاڵییەوە خەریک بووە. بە (جوتیارە نموونەییەکە) ناسراوە. بە بیرۆکەی نوێ و جیاواز و تاقیکردنەوەکانی لە بواری کشتوکاڵ و باخداریدا، سەرنجی باشور و تەنانەت وڵاتانی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوه. بە مەبەستی سوودوەرگرتن و گواستنەوەی ئەزموونی کشتوکاڵی، سەردانی چەندینی وڵاتی کردووە لەوانە: (یابان، ئەڵمانیا، سویسرا، فەڕەنسا، بەریتانیا، هۆڵەندا، تورکیا، ئێران، تایلەند، سوید...) و لەسەرئاستی ناوخۆ و دەرەوە سەدان بڕوانامەی ڕێزلێنانی پێ بەخشراوە. لەڕێی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکانییەوە، ئەوەی دەیزانێت خۆبەخشانە پێشکەش بە بینەر و جوتیارانی کردووە. دواین پڕۆژەی کردنەوەی قوتابخانەیەکی کشتوکاڵییە، کە ڕۆژانە جوتیاران و قوتابیانی زانکۆ و ئامادەیی و بنەڕەتی سەردانیدەکەن و وانەی لێ دەخوێنن.
ساڵی ١٩٦٩ لە هەڵەبجە لەدایکبووە. تا شەشەی ئامادەیی خوێندووە. زمانەکانی کوردی و فارسی و عەرەبی و ئەڵمانی دەزانێت. خێزاندارە و خاوەنی دوو منداڵە. یەکەم کەسە وەک هاوڵاتی بە پاسکیل لە ١١ی ٣ی ١٩٩١ لە سلێمانییەوە گەڕاوەتەوە بۆ هەڵەبجە و وەک یەکەم هاوڵاتی دوکانەکەی باوکی پاکدەکاتەوە لە ١٤ی ٣ی ١٩٩١ بە ناوی چاخانەی ئاوەدان، دایدەنێتەوە. وەک مژدەیەکی خۆش بە ناو خەڵکیدا دەڕوات و دەبێتە هۆکاری گەڕانەوە و مانەوەی خەڵکی لە ناو شار.
کەسایەتیی کۆمەڵایەتییە. ناوی (ئەحمەد بەگ کوڕى قادر بەگی کوڕى محەممەد بەگی کوڕى عەباس بەگی کوڕى ڕۆستەم بەگی میرەدێ)يه. لە بنەماڵەی خدربەگییەکانی میرەدێ و قلیجەیە لە وارماوا. ساڵى ١٩٢٤ لەدایکبووه. له کۆتايى چلەکانى سەدەى ڕابردوو لەگەڵ براکانيدا (حاجى تاهير بەگ و حاجی حەمەو بەگ) هاتوونەتە هەڵەبجە و بەکاری بازرگانییەوە سەرقاڵبوون و مەکینەی تراکتۆری (تایە تەور)يان هێناوەتە ناوچەکەوە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی دە منداڵە. ساڵی ٢٠٠٥ لە سلێمانی بە نەخۆشی کۆچیدواییکردووە و لەسەر وەسییەتی خۆی لەتەنيشت حاجی تاهیربەگی برای و سەلیم بەگی ئامۆزای لە گردی سەلیم بەگ بەخاکسپێرراوە.
هەندێک لە ئامێر و کەرەستەو سیمای پێشکەوتن بۆ یەکەمجار هێنراونەتە گوندی بەڵخە. ١-ڕادیۆ. قادر عبدالکریم ناسراو بە قالە مایجان ساڵی ١٩٦٠ هێناویەتی و لە چاخانەی محەمەدی فەتحەی داناوە، ٢-لۆریی ڤاڵڤۆ. ساڵی ١٩٧٠ مەحمود ئەحمەد جەلال هێناویەتی و باری خۆی پێ گواستوەتەوە بۆ سلێمانی و کەرکوک و بەغدا. ٣- کامێرای فۆتۆگرافی بۆکس. عوسمان حەمە حەمەڕەحیم هێناویەتی.
١- گرامافۆن: ساڵی ١٩٣٧ هێنراوە. هەندێک دەیگەڕێننەوە بۆ هونەرمەند (حسێنی لاوە) و هەندێکی تریش لایانوایە (حاجی حەسەن حەمەحسێن) هێناویەتی. ٢- ڕادیۆ: مەعارف ساڵی ١٩٤٥ ناردوویەتی بۆ قوتابخانی تەوێڵەی سەرەتایی. باترییەکەی بە ماتۆڕەکەی هونەرمەند (کەریم کابان) شەحنکراوەتەوە، کە ئەو کات لە تەوێڵە پۆلیس بووە. ٣- فانۆس: ساڵی ١٩٢٧ (حاجی حەسەن حەمەحسێن) هێناویەتی. ٤- ئۆتۆمبێلی بار: ساڵی ١٩٥٦ هاتووە. ٥- چرای لەمپا: (ئەکرەم حسێن) هێناویەتی. چرای دیوارکۆ: (جافری ئەکرەم و محەممەدی وەستا حەمەڕەحیم) هێناویانە. ٦- لۆکس: (حاجی قادری حەماییز) هێناویەتی. ٧- تۆمارکەر (تەسجیل): ساڵی ١٩٦٠ (سەید جافر و تاهيری کاکە) هێناویانە. ٨- تەلەفزیۆن: ساڵی ١٩٧٦ (عوسمان سۆفی حەمەکەریم) هەیبووە. ٩- سەتەلایت: ساڵی ١٩٩٨ (سامی سەید جافر) هەیبووە.
ساڵی ١٩٩٥ لە شارى هەڵەبجە لەدایکبووە. پەیمانگاى زانستى کۆمپیوتەری لە سلێمانی تەواوکردووە. ساڵى ٢٠١٧ بۆ ٢٠١٩ فەرمانبەری مەدەنی کۆلێجی تەکنیکی ئینفۆرماتیک و ساڵى ٢٠٢٠ بۆ ٢٠٢٣ مامۆستای وانەی کرداریی بووە لە کۆلێجی تەکنیکی ئینفۆرماتیک بەشی تەکنەلۆجیای زانیاری لە زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی. خوێندکاری ماستەرە لە وڵاتی بەریتانیا. دامەزرێنەری گروپی بەختەوەری بۆ خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان، کۆمەڵگای تەکنەلۆجیا و خاوەن پێداویستی تایبەت٢٣، بەرنامەی ئاماژە بۆ زمانی ئاماژەی نابیستان. لەگەڵ (جیهاد عینایەت)، ئامێر و پرۆگرامێکی تایبەتیان بە کەسانی نابینا و کەم بینا دروستکردووە کە پێی دەوترێت (کیبۆردى خاڵ) و پلەى دووەمیان لە پێشبڕکێی (هاکاسۆن) لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان و عێراق و لە کۆی ١١٥ بەشدار بوو و نزیکەی ٢٠ گرووپی جیاواز بۆ ئاستی هاردوێر و سۆفت وێرد، لە بواری (IOT) لە شاری سلێمانی، بەدەستهێناوە. خاوەنى کۆمەڵێک خەڵاتە، لەوانە: ساڵى ٢٠٢١ خەڵاتى پلەى سێیەم لە ڤیستیڤاڵی تێک فێست تایبەت بە پڕۆژەى فێربین ئامێری تایبەت بە منداڵانی نابینا، ساڵى ٢٠٢٣ خەڵاتى پلەى دووەم لە ڤیستیڤاڵی تێک فێستى بە ئاماژە بۆ زمانی ئاماژەی نابیستان، هەمان ساڵ پلەى دووەم لە پێشبڕکێى هاکاسۆل تایبەت بە پڕۆژەى خاڵ کیبۆرد وەک پەرەپێدەر. یەکێکە لە ٣٠ کەسی هەڵبژێرراو لە سەرتاسەری جیهاندا لە لایەن (DiversAbility) لە ئەمریکا ٢٠٢٣ بە ناوی (D-٣٠ Disability Impact List) و نوێنەری خوێندکارانی خاوەنپێداویستی تایبەت لە زانکۆی سوانزی ٢٠٢٤ (Person with Disabilities officer.).
خاوەنی پڕۆژەی زیادکردنی شێوەزارێکی کوردییە لە وەرگێڕی گوگڵ. ناوی (بۆکان حەسەن ئەحمەد)ە. ساڵی ١٩٩١ و (لە کۆڕەوەکەدا) لە وڵاتی ئێران لەدایکبووە. بەشی ئینگلیزی لە کۆلێژی پەروەردەی کەلار خوێندووە. (بە هاوکاری کونسوڵخانەی گشتیی ئەمریکا) خاوەنی پڕۆژەی زیادکردنی زمانی کوردی (شێوەزاری کرمانجی ناوەڕاست)ـە لە وەرگێڕی گوگڵ. کاری بۆ: چارەسەرکردنی چەندین کێشەی زمانی کوردی کردووە لە تۆڕی ئینتەرنێت، چەسپاندنی ئاڵای کوردستان لە وێبسایتی کراودین، چاککردنی چەندین کێشەی کیبۆردی کوردی لە کیبۆرد، چەسپاندنی زمانی کوردی شێوەزاری سۆرانی لە وێبگەری (گوگڵ کرۆم)، دانانی زمانی کوردی شێوەزاری سۆرانی لە وەرگێڕانی ئۆتۆماتیکی پەڕەی (گوگڵ کرۆم)، چەسپاندنی زمانی کوردی شێوەزاری سۆرانی لە ئەپی Hi Translate و وەرگێڕانی بۆ زیاتر لە دوو ملیۆن داتا لە تۆڕی ئینتەرنێت و کۆمەڵگەی گوگڵدا کردووە.
بۆ یەکەمجار گەڵاڵەی بیرۆکەی گوندی گڵیجاڵ بۆ ناحیەی بەمۆ لە لایەن کۆمەڵێکک کەسی ناوچەکە و موختاری گوندەکانەوە بە ڕەچاوکردنی بارودۆخ و گۆڕانکارییە کارگێڕیەکان سەریهەڵداوە و سەردانی سەرۆکی حکومەت - ئیدارەی سلێمانیان کردووە. لە ٤ی ١١ی ١٩٩٩دا فەرمانی بە ناحییەبوونی بۆ دەرچووە. هەر خۆشیان ڕۆڵیان لە هێنانی خزمەتگوزارییەکان و پەرەپێدانی ناحییەکە لە ڕووی پێداویستییەوە گێڕاوە. دیارترینیان: ١- مەحموود عەبدوڵا محەمەد. ناسراو بە حاجی مەحموودی تەڵاخان. (١٩٥٢-٢٠١٠). ٢- عارف عەلی فەتاح: ١٩٤٤-٢٠١٦. ٣- مەحموود مستەفا نادر: ١٩٣٩-
لە مانگى ئەيلوولى ١٩٢٩ دەستکراوە بە ڕاکێشانى تەلەفۆن لە سلێمانييەوە بۆ هەڵەبجە. پێشتر و لە سەردەمى دەوڵەتى عوسمانيدا پەیوەندییەکان لەڕێی هێڵى بروسکەوە بووە.
ساڵى ١٩٩٣ لە شاری هەڵەبجە لەدایکبووە. ئامادەیی پیشەسازی بەشی چاککەرەوەی کۆمپیوتەری لە هەڵەبجە و بەشی تەکنۆلۆژیای زانیاری کۆلێژی زانستى زانکۆى گەشەپێدانى مرۆیی لە سلێمانی تەواوکردووە. ساڵی ٢٠٢٠ لەگەڵ سێ هاوکاریدا، توانیان گروپێکی تەکنەلۆژیا بەناوی (Echo for Tech) دابمەزرێنن، بەمەبەستی کاری بازرگانی لە بواری پەرەپێدان و دروستکردنی سیستەمی ئەلیکترۆنی بۆ شوێنە گشتى و بازرگانییەکان، کە توانیان تا ساڵی ٢٠٢٤ زیاد لە ١٠ سیستەمی جۆراوجۆر بۆ سەنتەر و شوێنە بازرگانییەکان دروستبکەن. ساڵى ٢٠٢٣ لەگەڵ (بەختەوەر بەرزان)ی هاوڕێی، ئامێر و پرۆگرامێکی تایبەتیان بە کەسانی نابینا و کەم بینا دروستکردووە، کە پەیوەست دەکرێت بە ئامێرە زیرەکەکانەوە و پێیدەوترێت (کیبۆردى خاڵ) و بەم داهێنانە پلەى دووەمیان لە پێشبڕکێی (هاکاسۆن) لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان و عێراق بەدەستهێناوە. وەک فۆتۆگرافەریش بەشداری چەندین پێشانگای ناوخۆیی و نێودەوڵەتی کردووە. لەگەڵ دوو مامۆستادا سەنتەرێکی تایبەت بەناوی (سەنتەری خاڵ بۆ ڕاهێنان و تەکنۆلۆژیا)یان دامەزراندووە، کە تایبەتە بە دروستکردنی ئامێری یارمەتیدەر و پرۆگرامی تایبەت بە باشترکردنی ژیانی کەسانی خاوەن پێداویستیی تایبەت. لە ساڵى ٢٠٢٣ەوە کارمەندە لە بەشى ئاى تی لە بەڕێوەبەرایەتیى گشتیى تەندروستیى هەڵەبجە.
بازرگان و دارتاش، خەلیفەی شێخ عەبدولقادری سۆڵەیە. ناوی(محەممەد محەممەدئەمین مارف ئەلیاس)ـە. لە نەوەى مەولانا خالیدی نەقشەبەندييه. ساڵی ١٨٩٠ لە ناوچەی (شارباژێڕ)ی سەر بە سلێمانی لەدايکبووە. بەهۆی کێشەيەکەوە هاتوونەتە هەڵەبجه و لەوێ نيشتەجێبوون. زیاتر لە پازدەجار ژيانى هاوسەرى پێکهێناوە. دوای ئەوەی لە نزیک مزگەوتی خانم، باڵەخانەیەکی دوو نهۆمی دروستکردووە ئەو ناوەی لێنراوە. یەکێک بووە لە موریدەکانی شێخ عەبدولقادری سۆڵه. دارتاشێکی باش بووە و چەندین نەخش و کاری دارتاشی بۆ خانەقای سۆڵە نەخشاندووە. بازرگانێکی دیار بووە. یەکەم کەس بووە، کە پانکەی ئەرزی هێناوەتە هەڵەبجە. یەکەم کەس بووە، کە گەرماوی بە قسڵ و بەرد لەناو ماڵ و باڵەخانەکەى خۆیدا دروستکردووە. ساڵی ١٩٧٥ کۆچیدوايیکردووە و لە گۆڕستانى گوڵانى خواروو بەخاکسپێرراوە.
شەفیع کوڕی حاجی محەمەدی حەمالەی تەوێڵەیە. یەکەمین کەسە بە شێوەیەکی ڕیکوپێک، یاداشتی ڕۆژانەی تۆمارکردووە و خاوەنی ڕۆژژمێری تەوێڵەیە. ساڵی ١٩٢٢ لە تەوێڵە لەدایکبووە. ساڵی ١٩٢٨ دەچێتە قوتابخانە و تەنیا مانگ و نیوێک خوێندوویەتی، بەڵام دواتر بە باشی خۆی فێری خوێندنەوە و نوسین کردووە. بایەخی بە بەرهەمی شاعیرانی ناوچەکە داوە. کوردیی ناوەڕاست و هەورامی و کرمانجی و فارسی و عەرەبی زانیوە. بایەخی بە تۆمارکردنی بەرهەمە هونەرییەکانی عوسمان و حەمەحسین و شەفیع و مام هەیدەر داوە و لە ساڵی ١٩٦١ گۆڕانییەکانی تۆمارکردوون. بێجگە لەوە هۆنراوەکانی مام ئەلعەزیز و حاتەم_نامە و قەڵای خەیبەرو لەیلومەجنونی تۆمارکردووە. تایبەت بە ناوچەی هەڵەبجە و شارەزوور و هەورامان، گەلێک ڕوداوی سروشتیی سیاسی و کەشوهەوا و سەدان زانیاریی گشتی لە ڕۆژژمێرەکانیدا، کە لە دەورانی پاشایەتییەوە، تا کۆتایی ژیانی بە وردی تۆمارکردووە. دوجار هاوسەرگیری کردووە و منداڵی هەبووە. ساڵی ٢٠٠٨ کۆچیدواییکردووە و لە غەریبان نێژراوە.
خاوەن بیرۆکە و دانانی یەکەم کێڵگەی کشتوکاڵیی گەشتیارییە لە کوردستان. ساڵی ١٩٧٥ لە شاری هەڵەبجە لەدایکبووە. تا قۆناغی ئامادەیی خوێندووە. لە ئـێستادا بەڕێوەبەری ڕێکخراوی جوتیارانی ئەفرێنەری کوردستانە. خاوەن و سەرپەرشتیاری کێڵگەی کوردستانە لە هەڵەبجە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی یەک منداڵە. لە شاری سلێمانی دەژی.
جەلاد و ستەمکارەکەی نوگرە سەلمان. ناوی عەجاج ئەحمەد حەردان تکریتییە. لەهۆزی نزارە و عەشیرەتی ئەلبوناسری تکریتە. هەمان عەشیرەتی سەدام. لە ئەمن کاریکردووە و پلەی سەربازیی ڕائید بووە. یەکەم کۆمەڵەی ئەنفالکراو بۆ نوگرە سەلمان، هاوڵاتی دەوربەری ڕانیە بوون. بە گۆڕینی (ح و ع) بە عەجاج و حەجاج ناوبراوە. ئەشکەنجەدەر و بکوژی سەدان هاوڵاتی کوردە. کەتەیەکی چوارشانەی بێبەزەیی بووە. ڕزگاربووانی زیندانی نوگرە سەلمان تێکڕا بیرەوریی تاڵی لێدەگێڕنەوە، کە بە دیاریانەوە هاوڵاتیانی کوشتووە و تەرمەکانیان سەگ خواردوونی. وتوویانە ڕۆحەکان بۆ حەجاج لاشەکان بۆ سەگەڕەشەکان. بکوژی یەکەم شەهیدی هەڵەبجەیی نوگرەسەلمان و چەندين هاوڵاتیی ترە، کە دوای گەڕانەوەیان بە لێبوردن، ئەنفال کراون. لە ڕۆژی ئازادکردنی زیندانیەکانیشدا خەڵکی بە کێبڵ کوشتووە. دوو پاسەوانی بە ناوەکانی سەخر و شەوقی و سێ کوڕی هەبووە، کە دوانیان چوونەتە ڕیزی قاعدە و لە سەڵاحەدین کوژراون. دوای ڕوخانی سەدام هاتوەتە کەرکوک و پاشان لەگەڵ شەوقی پاسەوانیدا چووەتە دیمەشقی پایتەختی سوریا و ئاگاداری دادگاییکردنی سەرانی ڕژێم بووە. وا بڵاوکرابوویەوە کە لە سوریا بە جەڵتە مردووە. بەڵام هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ئابی ٢٠٢٥ دەستگیریان کرد.
خاوەنی یەکەم میوانخانە (ئوتێل) بووە لە هەڵەبجە. ناوی (محەممەد ئەحمەد ئەمین) و بە (حەمەی هاژە) ناسراوە. ساڵی ١٩١٩ لە هەڵەبجە لەدایکبووە. ساڵی ١٩٣٣ میوانخانەکەی لە بەرانبەر قەیسەریی حامیدبەگ کردووەتەوە. زانیاریی زۆر لەسەر پێکهاتەی میوانخانەکە لەبەردەستدا نییە. حەمەی هاژە، ساڵی ١٩٨٧ کۆچیدواییکردووە و لە گۆڕستانی گوڵانی شێخ موئمین بەخاکسپێرراوە.
چالاکوان، نوسەر و وەرگێڕە. ساڵی ١٩٨١ لە شاری هەڵەبجە لەدایکبووە. قۆناغی سەرەتایی و ئامادەیی لە ئێران و عێراق تەواوکردووه. دەرچووی بەشی کارگێریی و کارە لە پەیمانگای تەکنیکی هەڵەبجە. لە زۆر بواردا کاریکردووە و وەک یەکەمین کەس دەرکەوتووە لە: ١- بواری وەرزش: یەکەم گروپی شاخڕەویی ژنانی دامەزراندووە و وەک یەکەم کەس سەنتەری لەشجوانی بۆ ئافرەتان کردووەتەوە. ٢- وەک خاوەن پیشە و کار: یەکەم کەسە له بواری دانان و کردنەوەی: چێشتخانە، دیوەخانی کلتوری، مەلەوانگە، نوسینگەی شۆفێری بۆ ژنان، کردووەتەوە. ٣- کاری ڕێکخراوەیی و پیشەیی: یەکەم ژنە، کە وەک سەرۆکی ئەنجومەنی ڕێکخراوەکان هەڵبژێرراوە. خاوەنی پڕۆژەی (سەهەند) بووە بۆ بە کلتورکردنی هەڵدانی چەتر لە هاویندا. جگە لەمانە، هاوبەشی نوسەر و ئامادەکاری کتێبی (هەڵەبجە لە نێوان ژەهر و ئومێددا)یە. کاری وەرگێڕانی بە دەنگ و نوسین بۆ سەدای سکوتی ئەحمەدی ناتقی کردووە. هۆنراوەی مارشی زۆربەی باخچەکانی هەڵەبجەی نوسیوە، لە بواری ژینگەدا هەزاران نەمامی هێناوەتە شارەوە. فەرمانبەرە لە بەڕێوەبەرایەتیی گەنجینەی هەڵەبجە.
کۆمەڵێک مامۆستای ئافرەت بوون، لە سەردەمی شێخ عوسمانی سراجەدینەوە هەتا کردنەوەی قوتابخانەی زانستی و دواتریش لە تەوێڵەدا بوون. ژمارەیەکی زۆر فێرخوازیان لە ڕەگەزی مێ، فێری خوێندن و خوێندەواریی کردووە. وانەیان بە کچان و ژنان و وتوتەوە و زەمینەیەکی باشیان دروستکردووەو بۆ ڕەگەزی مێ، تا مەیلی خوێندن بکات. هەیانبووە ٤٠ قوتابی کچی بووە، وەک خاتوو لەیلێ. هەیانبووە مرید و مەنسوبی لە دەرەوەی تەوێڵەدا هەبووە وەک خاتوو (عومەرێ). مامۆستایان، خاتوو (عومەرێ کچی شێخ سیراجەدین. عائیشەی کچی سراجەدین و خێزانی مەلا نەزیری گەورە، زارا کچی حاجی محێدین، ئاسمای کچی شێخ علی سەرگەت، ڕەعنای کچی سەید فەتحە، خەدیجە و ئامینە و فاتمەی کچی مەلا عەبدوڵای مەلا جەلیل، لەیلێ کچی ڕەحمان ئیبراهیم، عایشەی کچی عەبدولڕەحمان محەممەد ئەمین، ڕابیعەی دایکی مامۆستا سەلاحەدین، عائیشەی کاکە شێخ، ڕەحمەی کچی مەلا حەبیبوڵڵا، شەمسەی ئەڵڵاوەیس، خەدیجەی کچی حەکیم، سوراحی عەلی محەممەد، حەفسەی نەجیبە فەندی و... هتد)
ئەنجوومەنی ڕاوێژکاری و بڕیاردانی هەڵبژێردراوی هەورامانە. هەر چوارساڵ جارێک لە هەموو گوندەکانی هەوراماندا لە لایەن پیرەوە، تەواو بوونی ماوەی حوکمڕانیی (ژیلا)ی پێشوو، هەڵبژاردنی (ژیلا)ی نوێ ڕاگەیەنراوە. پاڵێوراوانی ئەم ئەنجوومەنە لە خەڵکانی (دانا و زانا و هۆشیار و حەکیمان و خزمەتگوزاران)ی ناوچەکە بوون. ٢ بۆ ١٥ کەس پاڵێوراون و بە پێی گەورەیی و بچووکیی گوندەکان، ٤ بۆ ٧ کەس هەڵبژێرراون. بۆ ئەوەی هەڵبژاردنەکە پاک بێت و هەموو دەنگدەرێک کاندیدەکەی بناسێت، پانزە ڕۆژ پێش دەنگدان هەر پاڵێوراوێک بە میوە یان بەروبومێکی ناسراو و دیاری ناوچەکەیەوە دیاريکراوە. هەردوو ڕەگەز مافی دەنگدانیان هەبووە. دوای ئەوەی بە تاقیکردنەوەی هزری و جەستیی مافەکەی وەرگرتووە. سندوقی دەنگدانەکە پارچە قوماشێکی هەڵنەدووراو بووە. لەلایەن پیرەوە پیشانی دەنگدەران دراوە، دوای دڵنیابوون وەک توورەکە هەڵدووراوە و دەنگدانەکە دەستیپێکردووە. دوای ئەوەی دوایین کەس دەنگیداوە، توورەکەکە هەڵتەکێنراوە و لە بەردەم ئامادەبووندا دەستکراوە بە جیاکردنەوەی دەنگەکان و ژیلای نوێ هەڵبژێراوە. میوەکانیش بەشکراونەتەوە بەسەر ئامادەبوواندا. ژن مافی هەڵبژاردنی هەبووە و لە مێژووی (ژیلا)دا، ژن هەبووە سێ خول لەسەر یەک هەڵبژێردراوەتەوە. ناوەندی دەسەڵاتی ژیلا (ژیلای شاری هەورامانی تەخت بووە. وەک ئۆرگانێکی باڵا سەرپەرشتی ژیلای هەڵبژێردراوی گوندەکانی تری کردووە. چەندین ناو و شوێن هەن، کە لە هەوراماندا وشەی(مەرێ)یان پێوەیە)، وەک (مەڕۆ مەرێ، ئەشکەوتی مەرێ، چەمۆ مەرێ، چاوگی مەرێ، هانۆ مەرێ، کانی مەرێ، دەگاو مەرێ، دێی مەر). لە فەرهەنگ و باوەڕی هەورامییەکاندا نەریتەکە تێکەڵ بە پیرۆزی و ئەفسانە کراوە. ژیلا بە کەسێکی خاوەن پایە و لە خواترس چەسپاوە. لەکاتی بەفر باریندا وتوویەتی پەرژینی سەربانەکان بکەن ئیتر بەفر نەیگرتووە. یان لە گرانیدا وتوویەتی سەربانەکان پاک بکەنەوە و بەفرەکە بووە بە ئارد.
بە سۆفی عەبدولڕەحمان ناسراوە. ساڵی ١٩٢٥ لە دایکبووە. خێزاندار بووە و هەشت منداڵی هەبووە. یەکەم هەڵەبجەییە ساڵی ١٩٥٠ لە کوەیت کەبابخانەی داناوە. لە دروستکردنی بەنداوی دەربەندیخاندا دەبێتە فۆڕمەن. دواتر یەکەم بەڵێندەر دەبێت، کە ئامێری بەرد هاڕین دێنێتە هەڵەبجە و چەندین پڕۆژەی گرنگی ئەنجامداوە. لەوانە زێرابی سندوقی، جادەی قیری سەرا، مزگەوتی موفتی، قوتابخانەی عەبابەیلێ، ئەحمەدموختار،...هتد. یەکەم کارگەی نانەقەیسی لە هەڵەبجەدا کردووەتەوە و بەرهەمەکەی بە عێراقدا بڵاوبووەتەوە. ساڵی ٢٠٠٥ لە هەڵەبجە کۆچیدواییکردووە.
ئافرەتێکی یاخی و ناسراوی هەڵەبجە و هەورامانە. ناوی (قەدحەی کچی مەحموود بەگی هێرویی)یە. دەچنەوە سەر ئەحمەد بەگی جاف. دەوروبەری ساڵی ١٩٠٧ هەتاوی لەدایکبووە. کە هەورامییەکان بەگژ سەپاندنی دەسەڵاتی پەهلەویدا چوونەتەوە، حکومەت ٨٠ لە پیاوانی ناوداریانی دەستگیر کردووه، کە برزوبەگی برای قەتێ یەکێک بووە لە دیلەکان. هەڵدێت و دەیگرنەوە و دەیکوژن. قەتێ لە تەمەنی ٢٣ ساڵیدا دەست لە دەسگیرانەکەی بە ناوی (حەمەکەریمی زۆراو) هەڵدەگرێت و بڕیاری چەکهەڵگرتن و تۆڵەکردنەوەی براکەی دەدات و دەچێتە نێو چەند پیاوێکی تری یاخییەوە. لەوەوە بە چەتە ناوی دەرکردووە. لە دەرفەتی جیاجیادا چەند پیاوێکی شا دەکوژێت. ساڵی ١٩٥٢ لە کاتی گواستنەوەی ئاوریشمدا لە نزیک کۆمەرە کەوتووەتە بۆسەوە و بەبرینداری هەڵدێت. لەلایەن خەڵکی کۆمەرە لە ئەشکەوتی (تاتەپیرە) چارەسەرکراوە. سەرەتا لە گوندی پریس جێگیر بووە و دواتر چووەتە هەڵەبجە و لە شوێنی بانقە کۆنەکە دوکانێکی عەتاری داناوە و یەکەم ئافرەتی دوکانداری ناوچەکە بووە. هەمیشە جلوبەرگی پیاوانەی پۆشیوە. لەنێو خەڵکدا هەر کچێکی ئازاو بەرگ پۆشی پیاوانە بێت، پێی دەڵێن قەتە چەتە. لە تەمەنی شەست ساڵیدا چووەتە حەج و ساڵیک لە مەککە ماوەتەوە و گەڕاوەتەوە و لە بەغداد لە بارەگای غەوسی گەیلانی نیشتەجێبووە. بە ڕەبەنی کۆچیدواییکردووە و لە گۆڕستانی ئەلغەزالییە بەخاکسپێرراوە.