بەرگی سێیەم
مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
بەرگی سێیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی تاڤگە و گوندی (زەڵم). (١٢٢٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە دامێنی چیای کەرەس، قەڵایەکی دێرین و کۆنە و دەڕوانێتە سەر گوندی زەڵم و هاوینەهەواری تاڤگەی زەڵم و باخ و باخاتی دۆڵی زەڵم و وشکەناو. لە باکورەوە دۆڵی ماسناویی و کانی کەڕەجاڵ و دۆڵی کەڕەجاڵ و پلەی مەلا مسەفای و ئەشکەوتی مەڕە بەرزە و لوتکەی مڵەخورد و چیای سێخڕان و هانە کەکەوان و تکەکە و دۆڵە پلاو و دەروازەی نافەرمی مڵەخورد، لە باشورەوە قەڵای سوللێ و دۆڵی گۆڕیچە و بانی دەرەیمەڕ و دۆڵی دەرەیمەڕ و ئەشکەوتەکانی، لە خۆرهەڵاتەوە بەرزانە دۆڵ و وڵە هەش و لوتکەی کەمایەکا، لە خۆرئاواوە دۆڵی وشکەناو و بانی سوسێ و گوندی زەڵم و قەڵای زەڵم دەوریانداوە.
کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای گوندی سۆسەکان و باشوری گوندی بەڵخە. (١٣٨٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەسەر دۆڵی سۆسەکان و پاڵنیا و جاوردا دەڕوانێت. لە لوتکەی قەڵاکەدا بنکەی پاسەوانی سنور(ناسراو بە مارێنز)ی تێدایە، لە باکورەوە چیای هەوارە بەرزە و دۆڵی بلە و یاریگای سۆسەکان و لە باشورەوە دەرە قازان و تەڵانە گەورێ و لە خۆرهەڵاتەوە دۆڵی کانی وەزە زەرد و دەرەی وارین و دەروازەی شۆشمێ تەوێڵەیی و لە خۆرئاواوە پاڵانیان و جاور دەورەیانداوە. ڕێگایەکی چەوڕێژکراوی هەیە و شوێنێکی گونجاوە بۆ دانانی تەلەفریک و دەڕوانێتە سەر دۆڵێکی پڕ لە دارو درەختی فێنک، کە سەرتاپا شوێنێکی گەشتیاری دڵگیرە.
کەوتووەتە ناوەڕاستی گوندی (عەبابەیلێ) لەنێوان گەڕەکی (هەوراگەی ئەرخەوان و مەخۆڵێ)دایە. لە تاشە بەرد پێکهاتووە و لە شێوەی قەڵادایە و هەر لەبەرئەوەشە ئەو ناوەی لێنراوە. لە هەرچوارلای گوندەکەوە دیارە. شاخی (سەرسارایی) کەوتووەتە بەرانبەری و لە ڕابردوودا ئاگری نەورۆزی لەسەر کراوەتەوە.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی ملەی چنارە لە سنوری ناحیەی (بیارە). (١١٥١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. چەندین فەرمانگە و دامەزراوەی حکومی تێدایە وەک (بنکەی پاسەوانی سەرسنور و ئاسایشی بیارە و شارەوانی و تاوەری پەیوەندی)، ملەی چنار لە خۆرئاوا و دۆڵی بیارە لە باشور و شارۆچکەی بیارە لە خۆرهەڵات و پشت جۆ لە باکور دەورەیانداوە.
کەوتووەتە بەرانبەر سۆسەکان لەسەر سنوری ئێران بەرانبەر (قەڵای شاتر). دەوترێت کەسێک دروستیکردووە ناو یان نازناوی قرتە بووە. هەربۆیە بە قەڵای قرتە ناسراوە، دوای جیاکردنەوەی سنور ئەودیوی کەوتووەتە ئێران و لە ساڵی ١٩٥٠ بە دواوە کردی بە قەڵایەکی سەرسنور.
کەوتووەتە پشتی گوندی قەڵبەزە و سەر بە سنوری گوندی بەردەبەلە لە بناری چیای سورێن. لەگەڵ قەڵای شاخە بەڕەزا بەرامبەر یەکترن و دەڕوانن بەسەر دەشتەکانی بەردەمیاندا. هەردووکیان لەسەر سەختەن و ما هەڵکەوتوون. بەردی گەورە لە دروستکردنیاندا بەکارهاتووە.
بە دووریی چوار کیلۆمەتر کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای گوندی (دەرەیمەڕ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). به قسەی دانیشتوانی گوندەکە، قەڵاکە لە ڕۆژگارێکدا گوندنشین بووە. بەرزی (٧٠م) دەبێت. لەبەر ئەوەی ڕەنگی تاشەبەردەکانی مەیلەو سوورە ئەو ناوەی لێنراوە.
زنجیرە قەڵایەکی یەکلەدواییەکی سروشتین. لە خۆرهەڵاتی گوندی کانی ئاسکان لە زنجیرە چیای سورێن هەڵکەوتوون. دەڕوانن بەسەر ناوەندی گوندەکەدا. شوێنەواری ئاوەدانیی سەردەمی کۆنی پێوە دیارە و پاشماوەی بەردەکانی ماونەتەوە. لە سێ قەڵای سەرەکی پێکهاتوون، کە بریتین لە قەڵای خواروو، ناوەڕاست و سەروو.
کەوتووەتە سنوری گوندی (میریسوور). قەڵایەکی دێرینە و دەستکردی مرۆڤەکانی چەرخی زەمانەیە و لەشاخێکی بەرزی باکوری گوندەکەدایە.
بە دووریی سێ کیلۆمەتر کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپی)ی سەر به ناحیەی (خورماڵ). بەرانبەر شاخی خۆرنەوەزان هەڵکەوتووە. بەردەم قەڵاکە دەشتاییەکى فراوانە و ژمارەیەک دارقەزاونى تێدایە ناسراوه بە (وەنەکاو مامە هاجە)ى. نزیکەى (٥٠٠م) لەئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بە زۆرى تاشەبەردە.
کەوتووەتە بەرزیی (١٤١٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە، سەر بە گوندی (هانەیدن)ە و باخێکی گوێز لە دامێنەکەیدایە و هەسار و ئاوێکی سازگاری هەیە، بۆ ئاودێریکردنی باخەکە بەکاردەهێنرێت. ناوەناوەش خەڵکی دێ و ناوچەکانی دیکەی هەورامان بە تایبەتی لە وەرزی بەهار و هاویندا سەردانیدەکەن. شوێنی دانیشتن و مانەوەی هەیە و لە ڕاستیدا شوێنێکی گەشتیاریی خۆشە، ئەمەیش بەهۆی بەرزی و فێنکیی ئاووهەواکەی بە تایبەتی لە وەرزی گەرمای هاویندا.
کەوتووەتە ملەگای چنار لە بیارە. بەقەڵای (ملەی چنار)یش ناودەبرێت. قەڵایەکی دێرینە. بە هەرچوارلادا دەڕوانێت بەسەر بیارە و چەم و دۆڵەکانی بەردەمیدا. شوێنێکی ستراتیجی بووە، عوسمانییەکان کردوویانە بە سەربازگە. لەسەردەمی حکومەتی بەعسیشدا کراوەتە سەربازگەو بە دالەشی تێداجێگیر کراوە. بە قەدپاڵیەوە لە کۆندا تەنها توولەڕێیەک هەبووە بۆ (کەمەر سەلارە). لە ئێستادا کراوەتە ڕێگەی ئۆتۆمبێل. لە ئێستادا شوێنی فەرماتگەی شارەوانی و نزیکەی ٢٠ خانووی نیشتەجێبوونە.
کەوتووەتە باکوری شارۆچکەی خورماڵ، کیلۆمەتر و نیوێک لە شارۆچکەکەوە دوورە. (٥٥٨م) لە ئاستى ڕووى دەریاوە بەرزە. قەڵایەکى کۆن و دێرینى ناوچەکەیە و کەوتووەتە ناو شارى خورماڵەوە، سەرچاوەى ئاوى گەورەى (گەنجان)، لە قەڵاى مەرکەز جیایدەکاتەوە. شایانى باسە هۆى ناولێنانى ئەم قەڵایە بە (گەڕاو)، دەگەڕێتەوە بۆ بوونى ئەو کانیاوە کانزایەى، کە لەبەردەمیدایە لە ڕووى خۆرئاوایەوە هەڵدەقوڵێت، هۆکارى دروستبوونى ئەم قەڵایەش سروشتییە و ئەوەى تێبینی دەکرێت بوونى دیاردەى کارست و ئەشکەوتە لەم قەڵایەدا، کە دیمەنێکى ناوازەى بە ناوچەکە بەخشیووە و لەشێوەى تونێلى سروشتى لەژێر قەڵاکەدا درێژبوونەتەوه.
کەوتووەتە نێوان گوندەکانی (سازان، ڕێشاو). قەڵایەکی بەرز و سەختە. پێکهاتەکەی بەردە و شوێنەواری تێدا ماوە. لە سەردەمی شەڕی عێراق و ئێراندا بووەتە سەربازگەی عێراق. تەنها لە یەک ڕێگەوە دەتوانرێت بگەیتە سەر قەڵاکە، ئەویش لە نێوان باوەخەمان و ڕێشاوەوە. لە کۆندا بە گۆزەی گڵین ئاویان بۆ هێناوە و گۆزەکانیان بە خاک داپۆشیوە. دواتر بە پاشماوەی گۆزەکاندا دەرکەوتووە ئەو ئاوە لە کانییەکانی کەسرەتە و بەڵخییەوە هێنراون. لە فتوحاتی ئیسلامیدا بەهۆی نەزانینی سەرچاوەی ئاوەکەی، پارێزگاری لە قەڵاکە کراوە و بەرگریان لەخۆیان کردووە. ئاوەکەی لە (٥٠م) خوار قەڵاکە، چووەتە ناو حەوزێکەوە، کە بە قسڵ دروستکراوە. قەبارەکەی لە (١٢م) چوارگۆشە کەمتر بووە. پاشماوەی شوێنەواری و پارچە ئاسنی وەک نوکی شمشێر لە قەدپاڵەکانیدا دۆزراوەتەوە.
شوێنەواری قەڵایەکی دێرینە. کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (بۆین). پێکهاتەی خاکەکەی گەچە و هەر لەبەر ئەوەیە ئەو ناوەی لێنراوە. لەپاش ڕاگواستنی ساڵی ١٩٧٨ی گوندە سنورییەکان، خەڵکی گوندەکە گەچەکەیان هێناوەتەوە بۆ شاری هەڵەبجە و دروستکردنی خانو و هەندێک کاری تر بەکاریانهێناوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (هانەیدن)ی سەر بە شارۆچکەی (بیارە). گوندەکە پاڵیداوە بە لاپاڵی شاخی لینگەلەرز و قەڵاکەش لە لوتکەی شاخەکەدایە. بەرزیی شاخەکە (١٠٠٠م) زیاترە و لوتکەکەی لە چەند تاشەبەردێکی گەورە پێکهاتووە و شێوەی قەڵایەکیان دروستکردووە. خەڵکی ناوچەکە پێیانوایە لە کۆندا جێگەی پادشایەک بووە. قەڵاکە لە باشورەوە بەسەر گوندەکەنی (هانەیدن و سەرگەت) و دەشتی (سەبان)دا دەڕوانێت، لە باکوریشەوە شاخەکانی (حاجیەڕا و چاڵاوا) و لە خۆرهەڵاتیشەوە کانی و شاخەکانی (نسار تاریک و هانەی تێ و بزڵەقاڕە) و لە خۆرئاواوە بەسەر گوندی (دەرەیمەڕ)دا دەڕوانێت.
کەوتووەتە سنوری گوندی (دەرەشیشی ژووروو). لوتکەیەکی بەرزە، دەڕوانێت بەسەر چەم و دۆڵەکانی بەردەمیدا. قەڵاکانی (مەنێنە) و (قەڵا ڕێزێن) دەکەونە پشتیەوە. شوێنی (مەسیحی)ەکان بووە. دەڵێن شوێنەواری تێدا دۆزراوەتەوە. بەهەمان ناوەوە کانییەکی تێدایە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (میریسوور). بە شاخێکی بەرز و سەختەوەیە و بە دیوارێکی سەختدا سەردەکەویت، کە مرۆڤ بە ئاسانی ناتوانێت بگاتە ناو قەڵاکە. بەشێوەیەک ڕێگەی شاخەکە کراوەتە ٢٧ پلیکانە لە بەرزیی (١٠م)دایە. پاش بڕینی ١٥ پلیکانەی سەرەتا، پێویستت بە پەیژە دەبێت بۆ ئەوەی بگەیت بە ١٢ پلیکانەکەی سەرەوە. لەدوو ژووری بچوکی داتاشراو پێکهاتووە. قەبارەی ژوورەکان یەکیان (٢.٣٠م) بە (٢.١٠م)ـە و ژوورەکەی دیکەش (٣.٥٠م) بە (٢.٢٠م) دەبێت. لە ژووری دووەمدا کونێکی بازنەیی بوونی هەیە، کونەکە کەوتووەتە گۆشەی پێشەوەی بنمیچی ژوورەکە. پێدەچێت بۆ بردنە دەرەوەی دووکەڵ و گازی ناو ژوورەکە بووبێت لە کاتی ئاگرکردنەوە، هەتا ئاگرەکە بە باشی بسوتێ و هەواگۆڕکێ بکات. لە نێوان ئەم دوو ژوورەدا سێکوچکەی زەردەشتی دەبینرێت، کە بەشێوەی سێ کۆڵەکە هاتونەتە خوارەوە و لە دیوارەکە هەڵکۆڵراون. لە ڕێگای سەرکەوتن بۆ قەڵاکە دوو ئاگردان و لە نزیک لوتکەی شاخەکەش ئاگردانێکی دیکە هەیە. ئەگەر هەرسێکیان پێکەوە دابگیرسێن، لە دەشتی شارەزوورەوە دەبینرێن. سەرچاوەیەکی ئاوی وەک کانی هەیە، کە بۆ بەکارهێنان سوودیلێوەرگیراوە. هەروەها لەنێو قەڵاکەدا ژوورێکی نهێنی هەیە. لەم قەڵایەدا شوێنەواری ژیان، کە بۆ سەردەمی ساسانیەکان دەگەڕێتەوە، دۆزراوەتەوە. لەبەردەم قەڵاکەدا و دامێنی چیاکەدا شوێنەواری ژیان و پاشماوەی کەلاوەی کۆن ماوەتەوە. چەندین دنگ دەبینرێن، کە بۆ هاڕین و کوتانی دانەوێڵە بەکارهاتوون.
لە گوندی (هاوارەکۆن)ـە. لە سەردەمی (ئەردەڵانییەکان)دا حوکمڕانی ناوچەکە لەوێدابووە. بەسەر کۆمەڵێکک باخدا دەڕوانێت و شوێنەکەی تاڕادەیەک سەختە. بە پلیکانە دابەزیونەتە خوارەوە و ئاویان لە کانی (هاوارەکۆن)ەوە هەڵکێشاوەتە سەرەوە. شوێنەواری پلیکانەکان ماون، بەڵام شوێنەواری قەڵاکە نەماوە. تەنها وەک ناو ماوەتەوە.