بەرگی سێیەم
مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
بەرگی سێیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
یەکێک لە بەربڵاوترین عەشرەتە کوردەکانی نیشتەجێی خورماڵ و شارەزوور بوون لە سەدەی چواری کۆچی. بە بۆچوونی (ئەمین زەکی بەگ) لەگەڵ گەڵاڵی یەک شتن، بەڵام لێکدانەوەی تر هەیە پێیوایە جیاوازن، چونکە ناوی گەڵاڵی لە سەرچاوە ئیسلامییەکاندا بە (الکلالیة) هاتووە. لە هەندێک سەرچاوەی تردا (الکلالي) و (الجلالیة) ش وەک دوو هۆزی جیا ناویان هاتووە. هۆزی (الجلالیة) جگە لە دەوروبەری خورماڵ و شارەزوور، لە شارباژێڕ و کفری و ئاکرێ و دەوروبەری ئامێدی ژیاون و دەگوترێت "هۆزێکی شوانکارەی توند بوون".
سەر بە جافی جوانڕۆن. بە ناوی باپیرە گەورەیانەوە (عەلی ئێناخ) ناونراون. لە گەڵ یەزدانبەخشییەکاندا بران و خۆیان بە نەوەی پیرخدری شاهۆ دەزانن. لەم بنەماڵە و بەرەبابانە (سەلیم بەگی، ئەمیرخان بەگی، یەعقوب بەگی، ڕەحمان بەگی، ئێل بەگی، عوسمان بەگی، ڕۆستەم بەگی) پێکهاتوون. هەر بنەماڵەیەکیش ڕیشسپی و پیاوماقوڵی خۆی هەبووە. گەرمیان و کوێستانیان کردووە. بوون بە دوو بەشەوە. نیشتەجێبوانی باشور و خۆرهەڵاتی کوردستان. ئەوانەی لەباشور نیشتەجێ بوون، بۆ کۆچی هاوینە ڕۆشتوونەتە (شنروێ، سەروەزەن، سازان). لەم گوندانەش نیشتەجێبوون: (لمە، کۆڵیمیتکان، سازان، کۆساوا، کانی گوێز). لەگەڵ دانیشتوانی تیرەکانی تردا لەو گوندانەدا ژیاون. ناوچەی ئێناخی زۆرترین ئەشکەوتی تێدایە. بە ئاژەڵداری و باخداری و مامەڵەی بازرگانی و شمەک هاوردن و بردنی سەرسنور خەریکبوون. ئێستا بەشێکی باشیان لە هەڵەبجەی شەهید دەژین.
یەکێکە لە عەشیرەتەکانی نیشتەجێی بناری بەمۆ لە سنوری شارۆچکەی (بەمۆ). ڕیشەی عەشرەتەکە دەگەڕێتەوە بۆ جافی جوانڕۆ لە خۆرهەڵاتی کوردستان و گوندی (دوێتوێ). لە کۆتایی سییەکانی سەدەی بیست هەندێکیان بۆ بناری بەمۆ کۆچییانکردووە و لە گوندەکانی (چوارداران، بەلەسۆ) نیشتەجێبوون، هەندێک ماڵیشیان چوونەتە گوندەکانی (کانی وەیسکێ، کانی پاشا، تووەوشکێ). ناوی عەشرەکە بۆ ناوی باپیرەگەورەیان، کە ناوی (باوا) بووە دەگەڕێتەوە. موسوڵمانی سوننە مەزهەبن و بە شێوازی ئاخاوتنی جافی دەدوێن.
سەر بە هۆزی جافن. ئاڵاهەڵگری لەشکرب جاف بوون، ناوەکەیان لە (بەیداخ/ ئاڵا) وە هاتووە. کۆچەری بوون و بە ئاژەڵدارییەوە خەریکبوون. گەرمیان و کوێستانیان کردووە. لە پێنجوێنەوە پەڕیونەتەوە بۆ مەریوان. دوای ڕێکخستنی سنوری نێوان ئێران و دروستبوونی دەوڵەتی عێراق، بەشی زۆریان لە گەرمیان (مەیدان، قەرەچەم، خوڕخوڕ، سەید محەممەد، قەڵاتەپە، کوڵەجۆ، باوەنوور) نیشتەجێبوون. بەشێکیشیان لە شارەزوور لە گوندەکانی (گردەنازێ، قاجر، بەشارەت). لە شارۆچکەی خورماڵیش هەن. بەشێکیان لە بناری بەمۆ پشتەماڵەی مەحموود پاشای جاف بوون و سەد ماڵێکیشیان لە گوندی داربەڕولەی سەر بە پارێزگای سلێمانی نیشتەجێبوون. ئەم تیرەیە لە گەرمیان لە گەڵ شاتری و لە شارەزوور لە گەڵ هاروونی تێکەڵاون.
سەر بە جافی جوانڕۆن. بە گشتی لە سەیدەکانن، دەچنەوە سەر مەلایوسف جانی کوڕی مەلا ئەبوبەکری چۆڕی و دەچنەوە سەر پیر خدری شاهۆ. مەلا یوسف جان، نزیک گوندی دەودان، کانی و ئاوێک ئاوەداندەکاتەوە، کە پێیدەوترێت (تاوگو گوێز) پاشان بووە بە تاوگۆز و تاوگۆزی. لە سێ بەرەبابی (ویساڵی، کەماڵی، جەماڵی) پێکدێت. لقی دیوی باشوریان، کە لە پشت قەڵای شەمێرانەوەن، لە جافی مورادین، کە لەخۆرهەڵاتەوە هاتوون و گوندەکانی (هەر دوو سەرشاتە، بەشی عەلی، پشت قەڵا، زارێن، بانیبۆڵان، مۆرتکە، قەڵب، گمە، پشتە، کانی ژەنان) و لە گەڵ هەندێک بنەماڵەی تردا نیشتەجێن. لە شارەزووریش لە گوندی (گورگەچیا) نیشتەجێن. لە قەرەداغیش لە گوندی (چیمەن) هەن. ناوچەکەیان شاخاوی کڕێن و بەردەڵانە. لەبەرئەوە زیاتر بە ئاژەڵداری و بەرووبوومی کەژەکان و ڕاوەماسییەوە خەریکن. ئێستا تاوگۆزییەکان بە زۆری لە (زەڕایەن، هەڵەبجەی تازە، هەڵەبجەی شەهید، دەربەندیخان) نیشتەجێن. شاعیری گەورەی کورد مەولەوی لەم تیرەیەیە.
یەکێکە لە سێ هۆزە سەرەکییەکەی گوندی هاوار، کە بنەچەیان دەچێتەوە سەر کاک ئەحمەدی هاواری، کە پیشەیان کڵاشچنین بووە و نازناوی (دۆمان) یان لێنراوە.
سەر بە جافی مورادین. کۆچەری بوون. ماوەیەکی زۆر لە (بەلەبزان) ژیاون. لەگەڵ زاهیربەگ و چەند تیرەیەکی تری جاف، جوانڕۆ بەجێدەهێڵن و دێنە ژێر دەسەڵاتی بابانەوە. لە فەرهەنگ و فۆلکلۆری کوردیدا دەوڵەمەندن. باپیرە گەورەیان کەسێک بووە بە ناوی (زاد) لە ڕۆخی سیروان لەدایکبووە. ناوەکەیان لەوەوە هاتووە، یان دایکی باپیرە گەورەیان ناوی (ڕۆحی)بووە و بە کوڕکەی وتراوە ڕۆحیزاد. یان دایە گەورەیان ناوی (ڕۆغە) بووە، کە منداڵی بووە وتراوە ڕۆغیزا. لە هەشت بەرەبابی سەرەکی پێکدێن، ئەوانیش (حەمەجانی، وەیس وەیس، شاوەیس، سمایلی، سەرحەدی، زۆراو، ڕۆغزاد، قادروەیس)ن. لەمانیش چەندین بنەماڵە و بەرەی تر کەوتوونەتەوە. لە شارەزورو قەرەداغ و گەرمیان و ناوخوان، ٧٦ گوندیان ئاوەدانکردووەتەوە. کۆزی زستانەیان (سەرکەلی کەوەڕێ و مازخ)دا بووە لە خۆرهەڵاتی ئاوەسپی. بۆ هاوینیش لە (پەیکوڵی و گەورەقەڵا)وە هاتوونەتە (گرێزەی شارەزوور و پاشان بۆ کەوڵۆس و ناڵپارێز و دەشتی قزڵجە). لە خەڵوزەوە چوونەتە میشیاو، لەوێوە چوونەتە خوسرەوخان و هانە تاڵەو مەولاناو و... هتد. دواتر چوونەتە خۆرهەڵات و هەوارگەیان لە دەوروبەری سەقز و دیواندەرە هەڵداوە.
سەر بە هۆزی گەورەی جافن. هۆزیکی کۆچەربوون. بە زۆری لە دیوی خۆرهەڵات لە شارەکانی (پاوە، جوانڕۆ، سنە، کرماشان)ن. ئەوانەیان لە باشوری کوردستانن، لە هەڵەبجە و سەیدسادق و دەوروبەریدا نیشتەجێن. پێش تیرەکانی تر نیشتەجێبوون. خەریکی ئاژەڵداری و باخداری و بنێشتکردن و بازرگانین. لەبەرئەوەی زۆرتر لە خۆرهەڵات نیشتەجێن، کەریم بەگی فەتاح بەگ لە مێژوەکەیدا، لەناو جافەکانی لقی ئێراندا باسیکردوون. دەبن بە چوار بەشەوە: ١- کەمانگەر: ٢- ساتیاری٣- ڕەوانی٤- شاقوایی
سەر بەهۆزی گەورەی جافن. سەرەتا لە (مورادی، قوبادی، ناودێری) پێکهاتووە، کە پێدەچێت سێ برا بووبن(مراد، قوباد، نادر). سەبارەت بە ناوەکەیان چەند بۆچوونێک هەن: یان لە زیائەدینەوە هاتووە، یان بۆ ناوچەی (سەهان) دەگەڕیتەوە، کە لێوەی هاتوون. یان لە سەدسوارەوە هاتووە. لە ساڵی ١٨٢٠، ١٠٠ ماڵ بوون، پێش جەنگی جیهانی بوونەتە ٣٠٠ ماڵ. ئیدمۆندز لەسەر ڕۆشنایی سەرژمێریی ساڵی ١٩٢٢دا نوسیویەتی: ژمارەی خێزانە ڕەشماڵنشینەکانیان ١٥٠ خێزان بووە. ساڵی ١٩٤٧ نزیکەی ١٢٠٠ ماڵ. لە کوردستانی خۆرهەڵات و باشوردا هەن. لە گەڵ هارونی و بەیداخی و عەمەڵە دەواریان هەڵداوە. دوای وازهێنانیان لە کۆچەریی و خواروو ژوور کردن، لە سنوری پارێزگای هەڵەبجە، لە ١٢ گوندی گوێ چەمی زەڵمدا نیشتەجێبوون، لەوانە(شیرەمەڕ، گردیگۆ، گردی قازی، گێڵەک، تەکیە، تەپەتۆڵەکە، کۆڵکنییەکان، تازەدێ، ئاواییی حەمەی مرواری). بەشێکيان لە سەيدسادق و خورماڵ و هەڵەبجە و شارەزوور و سلێمانیدا نیشتەجێن. لە گەرمیان و هەندێک گوندی ڕۆژهەڵاتیشدا هەن.
سەر بە هۆزی گەورەی جافن. لە تیرە و هۆزەکانی: (براییمی، میروەیسی، وردەشاتری، یوسف جانی، کەرەم وەیسی، کەرۆیی) پێکهاتووە. تیرەکانی (وەڵی، نەژوێنی، عیسایی)ش خۆیان وەک بەشێک شاتری دەزانن. لە کۆندا لە گەڵ تیرەکانی تری جافدا کۆچەربوون و گەرمیان و کوێستانیان کردووە. لە ئێستادا نیشتەجێی شارەزوور و گەرمیانن. لەڕانیە و بتوێن دوو گوندیان هەیە و لە خۆرهەڵاتی کوردستانیش بوونیان هەیە. سەبارەت بە ناوی تیرەکە چەند بۆچوونێک هەیە، لەوانە: نەوەی کوێخا شاتر بوون، کە لای شای ئێران پۆستەچی بووە. بۆچونێکی تریش لایان وایە لە (شاتریین)وە هاتووە، کە بەمانای گەرەترین و بەهێزترین دێت.
لەجەنگی یەکەمی جیهانیدا بە ٧٠٠ بۆ ١٠٠٠ خێزان خەمڵێنراون. لە لوڕستانی ئێران سەریانهەڵداوە. لە بنەچەدا دەچنەوە سەر میرزا ئەمانوڵاخانی لوڕیی فەرمانڕەوای لوڕستان، کە هاوکاتە لەگەڵ دەوڵەتی بوەیهی. دەڵێن باپیرەیان ناوی (شەرەف باینگانی)بووە. بەو ناوەوە ناونراوە. یان لەگەڵ هۆزی شەرەفبەیانیی ناوچەی بادیناندا، یەک ڕەچەڵەکیان هەیە. پێنج سەدە لە ناوچەی (هۆرێن و شێخان) ژیاون و ناوچەکەیان شوێنی نیشتەجێبوون و شوێنەواری دێرینە بە تایبەت (تەنگی بێلولە و سەرتەک). لە چەند بنەماڵە و بەرەبابێک پێکهاتوون. بنەماڵەی (کوێرەکی، ئەمیرخانی، عەزیزبەگی، گاخۆر، نادری)ن. لە سنوری ناوچەکانی خۆیاندا گەرمیان و کوێستانیان کردووە لە ناوچەی بەمۆ. لە باشوری کوردستان سی و یەک گوندیان ئاوەدانکردوەتەوە. بە پیشەکانی (جۆڵایی، هەلاجی، خومگەری، ئاسنگەری و دروستکردنی فەرش و بەڕە و جاجم و... هتد) بەناوبانگ بوون. سەرچاوەی بژێویان (کشتوکاڵ و باخداری و ئاژەڵداری و هەنگەوانی)یە. مێجەرسۆن بە لقێکی جافیان لە قەڵەمدەدات. لە باشور هاوسێی (تاوەگۆزی و باوەجانی)ن. هەندێک لەو گوندانەی، کە شەرەفبەیانی تێدا نیشتەجێن: (قەیتوول، پشتە، گمە، گڵەجاڵ، هۆرێن، شێخان، ژاڵەناو، بێلوولە، بانی بی).
سەر بە جافی مورادین. ناوچەکەیان یەکێکە لە سەخترینی ناوچەکانی هۆزی جاف. لە هەرسێ لقی سەرەکیی (خاڵە، بەگزادە، مامشەیی) پێکدێت. بە لقی خاڵە وتراوە (یەزدانبەخشی). ئەم بەرەباب و بنەماڵانە دەگرێتەوە: (نادری بارام، هەواسی، بارامی حەمەی شاوەیس، یونس بەگی، سان ئەحمەد، شێخەکان، حەمەمینی عەزیز، وەسمان، هەلانی، مچە کوڵی، خوداداد، مەحموودی هەواس، میران، چراخ، هاجک، عەبدوڵای ڕەسوڵ، مستەفای مەحموود بەگ). ناوە کۆنەکەیان ڕیشەیەکی مێژوویی کۆنی هەیە، لەبەر نیشتەجێ بوونيان لە ناوچەی شەمێران بەناوی شەمێرانییەوە ناسراون. ناوەکە لە (شەک مەیدان) یان (شەش میران) یان (شای میران)ەوە هاتووە. خۆیان زیاتر ئەم بۆچوونە پەسەنددەکەن. یەزدانبەخشیەکان پێشتر کۆچەریی بوون و دواتر وازیان لە ڕەشماڵنشینی هێناوە و نیشتەجێبوون. گوندەکانیان بریتیین لە (بەشی پیرک، توڵەبی، شەمێران، کانی کەوە، دۆڵی ناومز، وڵوەر، پشت قەڵا، دەنگەوەرە، چەمەڕەش، مامەشەوی، عارەوان، دۆڵی ناوحەد، بەشی ئەحمەد بەک، وەرمن، دڵفی سەروو، دڵفی خواروو). هەروەها لە هەڵەبجەی شەهید، شارەزوور، سیروان، دەربەندیخان. بە ڕێژەیەکی زۆر شەمێرانی نیشتەجێن. (یەزدان بەخشی)شی پێ دەڵێن.
سەر بە هۆزی گەورەی جافن. لە بەرەبابەکانی (جامبازی، ئاخەوەیسی، هۆزی حەمە)ن. زۆرینەی فەرمانە کارگێڕی و ئەرکەکانی سەرۆکی جاف بەم تیرەیە سپێرراوە. زۆرتر نیشتەجێ بوون و کەمێکیان کۆچەری بوون. کۆچەرییەکانیان لە ژێر فەرمانی سەرۆک خێڵەکەیاندا بوون. لەبەر ئەوەی کاروباری سەرۆک و ئومەرای جافیان هەڵسوڕاندووە، ناونراون (ئەمەڵە، عەمەڵە). یان لە (ئاوماڵەوە) هاتووە. بەوەی هاوماڵ و داروسێی باش بوون. بەشی زۆریان لە کفری و خانەقین و جەلەولا و کەلار و دەککەکان نیشتەجێن. لە شارەزوور لە گوندی (جانجان) و کاگردەڵی نزیک سیروان و لە هەڵەبجەش بە بڵاوی نیشتەجێبوون. دەبێت، کە (مەلا فەتاحی کاگردەڵ) خاوەنی کەشکۆڵی بە ناوبانگی ئەدەبی، لەم تیرەیە بێت.
ئەو عەشرەت و بنەماڵانەیە، کە لە مێژوویەکی دوور و درێژەوە لە عەنەبدا ژیاون. بە پێی گێڕانەوەکان لە سەردەمی فەرمانڕەوایی عومەری کوڕ خەتابەوە ئاوەدانی هەبووە و یەکەم عەشرەت بە ناوی (کەمانگەر)ەوە ئاوەدانیانکردوەتەوە و ئەم عەشرەتە لە سەردەمی سوڵتانی عوسمانی(فەخرەدین)ـەوه، تا ئێستا لە دانیشتوانەکانی گوندەکەن. لە پاڵ ئەمانیشدا تیرە و بنەماڵای تر هەن، وەک (خەلیفەساڵح، عەشرەتی ڕەمکی، بەلەبزانی، مەحود مستەفا، حاجی ئەحمەد، ساڵح ڕەشد، سۆفی عەلی، دێوانە، خەلیفە عەلی، حەمەی حاجی و ساڵح حاجی، عەبدوڵا ئیسماعیل)، کە بە هۆی ژن و ژنخوازییەوە بوونەتە خزم و یەک عەشیرەت.
سەر بە هۆزی گەورەی جافن. لە هەردوو بنەماڵەی سەرەکیی (ئەمیرخان، مرادوەیس) پێکهاتووە. لە گەرمیان نیشتەجێن. چەند ماڵێکی کەمیان نەبێت لەگەڵ شاتریدا، کۆچەرییان نەبووە. بە زۆری لە گەرمیان و لە هەردوو گوندی (عیسایی و یارەمەند) نیشتەجێن. لە سلێمانی و شارەزوور و شارۆچکەی سیروانیش، دانیشتوویان هەیە.
یەکێکە لە عەشیرەتە گەورەکانی ناو جافی جوانڕۆ، کە بە شێوازی ئاخاوتنی جافیی کرمانجی ناوەڕاست دەدوێن و موسڵمانی سوننە مەزهەبن. بەهۆی ژمارەی زۆری خێزانەکانییانەوە، بەسەر هەشتا گوندی خۆرهەڵات و باشوری کوردستاندا نیشتەجێبوون، کە هەندێکیان کەوتوونەتە سنوری کارگێڕیی شارۆچکەی بەمۆ لە پارێزگای هەڵەبجە. ناوی قوبادی بۆ باپیرە گەورەیان دەگەڕێتەوە، کە ناوی (قوباد بەگی کوڕی ئەمیرخان کوڕی سەید ئەحمەد بەگی جاف)ـە. ئەم قوباد بەگە باوکی شاعیری نێوداری کورد (خانای قوبادییە).
بەپێی هەندێک سەرچاوە دەبرێنەوە سەر کڵاهوڕ لە پاڵەوانەکانی حوکمڕانی مازیندەران لە سەردەمی کەیکاوس. یان لە نەوەی ڕەهامن، کە بە فەرمانی بەهمەنی کەیانی، میسر و شامی گرتووە. هەندێکیان بە ئێراندا بڵاوبوونەتەوە و هەندێکیشان لە زاگرۆس نشینانن. بەری شابازی، لە دەوروبەری کرماشان و مایدەشت و مەندەلین، بەرەی مەنسوری لە گەیلانن. لە سەردەمی جیاجیای مێژووییدا لە گەلێک شوێن حوکمیانکردووە. لەوانە سنە و پاڵەنگان و دەرەتەنگ و مایدەشت و ...هتد. گەلێک میری ناوداریان هەبووە. لەوانە زوڵفەقارخان، کە توانیویەتی لە سەردەمی سولەیمان قانوونی عوسمانیدا، بەغداد بخاتە ژێردەستی خۆیەوە. داود پاشا، عەباس خان و....هتد. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە شارەزوور ژیاون و دوای شەڕی حسێن شەهید، لەسەر ئاوی شلێر زۆربەیان گەڕاونەتەوە ئەمبەر و بەری ڕێگای خانەقین-قەسر-کرماشان). کەڵهوڕەکانی شارەزوور و گەرمیان لەم بنەماڵانە پێکدێن: حاجی حەمەعەلی خەلیفە، ڕەحیمی نوور محەممەد، محمود ڕەحیم عەزیز، حەسەنی نوور محەممەد، حاجی مەحموودی کەلاری، حاجی گوڵ محەممەد، حاجی قادری کۆسە، مرادخانی کەیانی، حەمە فەرەج کاکە خان کەڵهوڕ، حاجی مەلا حامد عەزیز، ڕۆسەم مستەفا). ڕیشسپی خۆیانیان هەیە. لە گوندەکانی: لامەرکەزی، تەپەگوڵاوی، خاکوخۆڵ، گردی شەریف، حەسەنئاوا، شەکرالی، هەڵەبجەی شەهید، دەوروبەری بەکرەجۆ، کەلار، دەربەندیخان، هەڵەبجەی تازە، سەیدسادق و گەلێک شار و شارۆچکەی تر نیشتەجێن. لە ئێرانیش لە ٥٣ گونددا نیشتەجێن. لە ڕووی فۆلکلۆرەوە خاوەنی مۆسیقای سوننەتی و ئاوازی جوان جوانن. هۆرەکەیان بە هۆرەی کەلهوڕی ناسراوە. بەشداری شۆڕشی شێخ مەحموود و شۆڕشەکانی تری کوردیان کردووە. بە ئاژەڵداری و کشتوکاڵ و بازگانی و دوکاندارییەوە خەریکبوون.
سەر بە هۆزی جافن. وەک تیرەیەکی سەربەخۆ ناوبراون. ئایین قایمن و پێڕەوکاری (قادری و نەقشبەندی)ن. گەرمیان و کوێستانیان کردووە و سەرخێڵی ناسراوی خۆیان هەبووە. هەندێک ڕا دەڵێن: لە نەوەی پیاوێکن بە ناوی (کەماڵ)، یان (کەماڵ) ناوچەیەک بووە لەژێر دەسەڵاتی ئەم تیرەدا بووە. مەڕوماڵاتیان زۆر بووە. لە بەرەبابە سەرەکییەکانی: (کەچەڵی، شیروانی، سوسکی، مەحموودخانی) پێکدێت. وەلی دێوانە لەم تیرەیە. شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکیان گەرمیانە لە (کەلار و دەشتی شێروانە) پانزە گوندیان هەیە. لە شارەزوریش چوار گوند، هەندێک خێزانیشیان بە شارەکانی (سلێمانی، هەولێر، عەربەت، سەیدساق، کۆیە، ڕانیە)دا بڵاوبوونەتەوە. لە خۆرهەڵاتیش لە دەوری سەقز، حەوت گوندیان هەیە. لە شارۆچکەی خورماڵ و تانجەرۆیش کەماڵەیی هەن. بەشە زۆرەکەی ئەم تیرەیە لە گەرمیانن و بەشی کەمیان لە شارەزوور.
سەر بە جافی جوانڕۆن. کۆچەربوون و گەرمیان و کوێستانیان کردووە. دەوترێت، کۆمەڵ کۆمەڵ ڕەشماڵیان هەڵداوە پێیانوتراوە کۆ کۆیی، یان لە شاخ و کۆکانی (شاهۆ، کۆیلە، ماکوان، هەورامان) هەواریان هەڵداوە. ئەو ناوەیان لێنراوە. خەڵکی خۆیان پێیانوایە سەرەتا لە (کۆیە)وە چوونەتە جوانڕۆ و لەوێ پێیانوتراوە کۆمەڵێکی کۆیی. ئەم تیرەیە هاوسنوری تیرەکانی (نەورۆڵی، ئێناخی، شەمێرانی، نەورۆڵی)ن. بە گشتی لە سێ بەرەبابی (شاوەیس، خوڵا وەیس، مراوەیس) پێکدێت. ناوچەکەیان ئاودار و لەبارە بۆ باخداری. بۆیە چەندین باخییان لە (چنار، چاوگ، باوەکۆچەک)هەیە. کۆکۆییەکانی باشور ئێستا بە زۆری لە پارێزگای هەڵەبجە نیشتەجێن. بەشێکیشیان لە سلێمانین. خاوەنی تاریخی جاف، لەگەڵ زەردۆیی پێکەوە باسیاندەکات. لەگەڵ تیرەکانی تردا پەیوەندی باشیان هەیە.
سەر بە جافی مورادین. گەورەترین هۆزی جافە. لە بنەماڵەکانی:(حەمەعەلی وەیسی، ڕەشوبۆری، شوانکارە، ئالی بەگی، میرەیی) دروستبووە. دەچنەوە سەر پیرمکایەڵی دەودانی، یان کەسێک، کە باپیرە گەورەیان بووە بەناوی (میکایل). ئەم تیرەیە چەندین پیاوی ناودار و زانا و شاعیری تێدا هەڵکەوتووە. لەوانە (مەولانا خالدی شارەزووری و مەلا خدری نالی). کۆچەر بوون و کۆزی زستانە و هاوینەیان هەبووە. لە زستاندا لە سەنگاو تا قادرکەرم ڕۆشتوون. هاوین لەڕێگەی سەگرمەوە چوونەتە قەرەداغ و لەڕێگەی پوشێنەوە دەچنە سرۆچک. لە ڕێگەی تاری دەرەوە دەچنە قزڵچە. لە چەمی بێسانەوە چوونەتە خۆرهەڵات و لە (نەکەرۆز و کەلیخان)، کە مەحەلی هاوینیانە لە نێوان سەقز و بانەدا هەواریان خستووە.