بەرگی سێیەم
مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
بەرگی سێیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
کەوتووەتە سنورى گوندی (هانەی قوڵ)ى سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ) لەنزیک گۆڕی (مەحموودخانی دزڵی)، لە ناوەڕاستى گوندى (هانەى قوڵى کۆن). دانیشتوانی گوندەکە بە پیرۆز سەیریانکردووە و بەردی ناو مەزارەکەیان بردووە و خستوویانەتە ناو ئاوى کانییەکەوە بە نیازی ئەوەی باران ببارێت، هەروەها بۆ چارەسەرکردنى نەخۆشی چوونەتەسەر مەزارەکە.
نەزەرگەیەکی پیرۆزی پەیڕەوانی یارسانە. کەوتووەتە گوندی هاوارەکۆن. لەتەنیشت گۆڕستانێکەوەیە، کە بە (مەیدانێ) ناسراوە. بە تەڵانەبەرد دروستکراوە. ساڵی ٢٠٢٢ بەشێوەیەکی جوانتر نۆژەنکراوەتەوە. خەڵکانی ناوچەکە ڕۆژانی چوارشەممان بەتایبەت دەچنە زیارەتی.
کەوتووەتە نێوان هەردوو گوندی (دەرەگوڵان و ڕیشێن)ی سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ)ەوە. دەوترێت گۆڕی ئەسحابەیەکە. لە کۆندا جوتیارانی گوندەکە و گوندەکانی دەوروپشتی، خۆڵی سەر گۆڕەکه و دەوروپشتییان بردووە و وەک تۆو ڕشتویانە بەناو گەنم و زەوییە کشتوکاڵییەکانیاندا بۆ ئەوەی حەشەرات و کرم بەرهەمەکانیان نەخوات.
کەوتووەتە تەنیشت کانی ژوورنگ لە سنوری گوندی (مۆردین). لەلای خەڵکی گوندەکە بە پیرۆز سەیرکراوە. هیچ کەس بۆ هیچ مەبەستێک سەردانینەکردووە. بەڵام بەشوێنێکی پیرۆز ناوبراوە. داربەڕوویەکی گەورەی لەسەربووە. لە چەند ساڵی ڕابردوودا ڕەشەبای بەهێز خستویەتی. بەشێکی کەمی ماوە.
کەوتووەتە باکورى خۆرئاواى گوندى (ئيمامى زامن) و بەهۆى بوونى گۆڕى پياوچاکێکەوه، بەشوێنێکى پيرۆز ناودەبرێت و ئەمەندە ڕێزلێگيراو بووە، لەڕابردوودا خەڵکى لەکاتى گەرميان و کوێستاندا موڵک و ماڵيان لەتەنيشتى ئەم مەزارگەدا بەئەمانەت جێهێشتووە و هيچ کەسێک دەستى بۆ نەبردووە، هەتا ئێستەش خەڵکى سەردانیدەکەن. چەندين جار لە سلێمانیيەوە خەڵکى سەردانيانکردووە، هەتا ئێستەيش دوو داربەڕووى پيرى تێدايه، کە بەشێک لە دارەکانيان وشکبوون، هيچ کەس ئامادەنيیە دارە وشکەکانيش لێبکاتەوە.
مەزارەگەی پیاوچاکێکە. کەوتووەتە بەشی مالێدەری سەر بە شارەدێی (تەوێڵە). خەڵک سوێندیان بە تاقی بابائەسکەندەر خواردووه، کە کەوتووەتە خوار گۆڕەکەوە و لە دیوارەکەدا بەتاقێک هێڵراوەتەوە. گەڕەکەکەش هەر بەو ناوەوە ناونراوە، لە بەشی خوارەوەدا، بە هەمان ناوەوه، مزگەوتێکیش ناونراوە. بەشی سەرەوەی مەزارگەکە بووە بە گۆڕستان و هەتا داوێنی چیاکە درێژ و گەورەتر بووەتەوە و ئێستا پێیدەڵێن قەبرسانو(پەشتۆ بانا).
کەوتووەتە سەر ڕێگای چاوگ و باوەکۆچەک. لە نزیک خەزانی ئاوی خواردنەوەی گوندەکە هەڵکەوتووە. دەڕوانێت بەسەر چەم و باخەکاندا. لە کۆندا خەڵک بۆ هەندێک نەخۆشی سەردانیکردووە. پێشتر بە باوەکوچەک ناوهێنراوە، کە خودی گوندەکەش ناوەکەی لەم مەزارگەوە وەرگیراوە.
کەوتووەتە سەنتەری گوندی نەوێ لە بناری چیای سورێن. مێژووەکەی بۆ سەردەمی زەردەشتیەکان دەگەڕێتەوە. بە بەرد شوورای بۆکراوە. لەلای خەڵکی ناوچەکە بە پیرۆز سەیردەکرێت.
پیاوچاکێکە، مێژوویەکی کۆن و نادیاری هەیە، بە شەخسەکۆن ناسراوە. بە دەوریدا شوێنەواری ئاوایی و ئاش و خشتی سووری بینای لێبووە. دەکەوێتە ناوەندی گوندی ئەحمەدئاوای کۆن و قەراغی جۆگەی دەلێنی بەردەم ئەحمەدئاوای ئێستە، چەند سەرچاوەیەکی مێژوویی باس لە شار و شوورا و قەڵاکانی دەوروبەری خورماڵ و زەڵم دەکەن، ناوی بە شاری پیر و دزدان دەبەن، لەوانە ئەبودلف، ٣٤٠ هجری هاتوەتە ناوچەکە و باسی ئەو شارانە دەکات. بەو پێیە ئەگەر دزدان خورماڵ بێت، دەبێت ئەم پیر غەریبەش حامکی شارە کۆنەکە بێت، کە شێخ ئەحمەد ئەم ئەحمەدئاوایەی لەسەر بونیاددەنێتەوە.
کەوتووەتە گوندی (بەڵخە) لە ناو باخەکەی جافر بەگدایە. ناوی پیاوچاکێک بووە بە ناوی سەید ئەحمەدی دەرەنەجاتە. دارێک لە تەنیشت گۆڕەکەدایه، کە پەڕۆی ڕەنگاوڕەنگی پێوە کراوە. دەوربەری گۆڕ و دارەکە بە پەرژینێکی سادە جیاکراوەتەوە. لەناو خەڵکیدا بە پیرۆز سەیرکراوە و بۆ ڕازونیاز سەردانیکراوە. بۆچونێک هەیە گوایە لە ٩٩ پیرەی هەورامانە و خەڵکی بەڵخە بووە، ناوەکەی ناوێکی ئاوێستاییە. بڕوای دیکەش هەیە، کە بە یارسانی دەزانن.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (گریانە). یەکێکە لە برایانی حەوت سوارە، لە پشتییەوە شوێنەواری گۆڕستانێکی گەورە هەیە، کە نزیکەی ١٠٠٠ گۆڕی لێیە. خەڵکی گوند و گوندەکانی دەوروبەری، چوونەتە سەر مەزاری و پێیانوابووە کاریگەری لەسەر چاکبوونەوەی نەخۆشەکانیان هەیە.
کەوتووەتە ناوەڕاستی گوندی (خێڵى حەمه)ی سەر به شارۆچکەی (خورماڵ). ڕووبەرەکەی (٢٠٠م) دەبێت. بە بەرد سیاجی بۆ کراوە. خەڵکی بە مەبەستى چارەسەرى نەخۆشی و بەدیهێنانى ئاواتەکانیان، سەردانیانکردووە، بەتایبەت بۆ لەرز و تا و نەخۆشی. بە تەواوەتی مێژووەکەى دیارنییە، بەڵام وەک دەوترێت ٢٠٠ ساڵ بەر لە ئێستا، ئەم کەسە خواناسە مردووە و لەوێ بەخاکسپێرراوە.
مەزاری پیاوچاکێکە. کەوتووەتە ناوجەرگەی گوندی (تاوێرە)وە. شوێنەکە لە کۆندا گۆڕستان بووە و دواتر کراوە بە باخ و داری گەورە و بەتەمەنی تێدایە. سەرچاوەی کانیی پیر هەمزەی لێیە، کە لای خەڵکی ناوچەکـە و کـاکـەییەکانیش بە پیرۆز سەیرکراوە.
مەزاری پیرێکی زەردەشتییە. دەوترێت لە ٩٩ پیرەی هەورامانە و کاروباری دنیایی و دینی گوندە کۆنەکەی بەڵخەی بەڕێوەبردووە. کەوتوەتە لای سەرووی گوندەکە و لە بەرزایی شاخی تەوەنێ و لەبەردەم بەردێکی گەورەدایە. دەوروبەری کانیاوی سازگارە و دارگوێزێکی گەورە لەسەر مەزارەکەیەتی و دەوری بە بەردگیراوە و لەلای خەڵکی ڕێزی لێگیراوە و سەردانیانکردووە. بەردەمی گۆڕەکەی کانییە. پێویستە بوترێت، کە شاخی تەوەنێ بەرامبەر گوندە کۆنەکە ئاتەشگایەکی زەردەشتی بووە و شوێنەوار و بەردەگەورەکانی لە دروستکردنی تەڵانەکاندا بەکارهێنراون.
شوێنەواری مەزارگەیەکە. بە دووریی (١٠٠م) کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (شیرەمەڕ)ی سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ). دەوترێت گۆڕی پیاوچاکێکە و لەو شوێنەدا شەهیدبووە. سیاجی بۆ کراوە و پەڕۆی سەوزیان بە چواردەوردا هەڵواسیوە. دانیشتوانی گوندەکە بۆ چارەسەری نەخۆشی سەردانیانکردووە. ناوەکەی تورکییە به واتای (دیواری ڕەش) دێت.
شەخسە، لە دوو شوێنی گوڵپدا هەیە، یەکێکیان لەنزیک کانی ژنانەوەیە لەبەشی دەرچوو لە گوڵپ بۆ سەرگەت، ئەوی تریان لە نزیک قەیسەرییەکەی گوڵپدایە. ناوەکەی بە واتای محەمەدچکۆلە دێت. هەردوو شوێنەکە لەلای خەڵک بە پیرۆز و ڕێزلێگیراو سەیرکراون.
کەوتووەتە داوێنی چەمی(زەڵم) لە نزیکی باخی نەسە و بەردەم شەهیدان، ناوەکە بەواتای حەمە شیتۆکە دێت. دەورەبەری دیاریکراوە و سوخنی هەیە و جاران بۆ هەندێک نەخۆشی خەڵک سەردانیانکردووە.
مەزارگەی پیاوچاکە. ناوی (محەممەدی کوڕی سەفەری کوڕی حەیدەرسانی کوڕی محەممەدسانی حەسەن سانی مەحموود سانی جافە). بە (بابا محەممەد) ناسراوە. کەوتووەتە قەراغی جادەی تەوێڵە – بیارە، لە گوندی بەڵخە، نزیک شەخسەکەی سەی سەلام. لەسەر وەسیەتی خۆی لەو شوێنەدا بەخاکسپێرراوە. داربەڕوویەکی گەورە لەسەر مەزارەکەیەتی و شوورا و سوخنی هەیە و بەردەنوێژێک لە پاڵیدا بووە. خەڵکی بۆ ڕازونیاز چوونەتە زیارەتی و پەڕۆ بەدارەکەوە کراوە. نزیکی ٢٧٠ ساڵ لەمەوپێش ژیاوە و تەمەنێکی زۆری کردووە. هەتا ساڵی ١٩٧٨ پارێزرابوو. دوای داگرتنی لادێکان، حکومەتی عێراق بە بیانووی فراوانکردنی جـادەکـە مـەزارەکەیان شێواندووە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (پریسی خواروو). بە وتەى خەڵکی گوندەکە خوشکی (بەکرە سوور) ناوێک بووه و ڕێزیان لەو شوێنە گرتووە. جێگە گۆڕەکە، بە بەرد، کەڵەک یان حەساریان بۆ دروستکردووە و تەلیان لێپێچاوە، ئەو شوێنەی ئەم گۆڕەى تێدايه (گورگە چیای بچکۆلە)يشى پێدەوترێت.
کەوتووەتە پشت کانی پیرەژنێ لە خۆرهەڵاتی گوندی (عەنەب) لە نێوان کانی قلیج و عەنەب هەڵکەوتووە. کانی پیرەژنێ لەژێر شاخی ئەو نەزرگەوە هەڵدەقوڵێت. بە پیرۆز سەیرکراوە. گۆڕەکە بۆ سەردەمی فتوحاتی ئیسلامی دەگەڕێتەوە.