بەرگی چوارەم
شوێنی دەستکرد (گوند و شار)
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
بەرگی چوارەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
ئاشی ئاوە. بە دووریی (٥٠٠م) کەوتووەتە باکوری گوندى (پشتە)ی سەر بە ناحیەی (بەمۆ). ساڵی ١٩٣٠ دروستکراوە. بەناوی خاوەنەکەیەوە ناونراوە. بە ئاوی چەمی قەڵا ئیشیکردووە. هەتا ساڵی ١٩٧٨ و ڕاگواستنی گوندە سنورییەکان کاریکردووە.
کەوتووەتە گوندی (دەرەیمەڕ). ئاشی ئاو بووە. ساڵی ١٩٤٦ دروستکراوە. خاوەنەکەی (عەبدوڵا باسام محەممەد)بووە و بەناوی ئەویشەوە ناونراوە. سەرەتا خۆی و دواتر کوڕەکانی کاریان لەسەر کردووە و هەتا ساڵی ١٩٧٨ و کاتی ڕاگواستنی گوندەکان ئیشیکردووە.
کەوتووەتە گوندی (دەریمەڕ). ئاشی ئاو بووە. ساڵی ١٩٣٨ دروستکراوە. نزیکەی (٤٠٠م) لە خوارووی گوندەکەوە بووە. حەمەڕەشید عەبدوڵا کاری لەسەرکردووە و هەتا ساڵی ١٩٦٠ ئیشیکردووە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە نزیک (گوندی قۆرتاس – گردی قۆرتاس) لە باشوری شارۆچکەی (سیروان). لەسەرچەمی ئاوەکانی (کانییە بەهارە و خاڵۆ بەگ و جۆگەی قۆرتاس) هەڵکەوتووە بە ئاوی سێ سەرچاوە ئیشیکردووە، مێژووەکەی بۆ یەک سەدە لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. بەردەکانی ئەم ئاشە لەناوچەی هانەسورەوە هێنراون.
کەوتووەتە کانی قوڵکە، نزیک مزگەوتی دار اللاحسان، کۆڵانەکەی بە ئاشەکەی عەلی شاوەیس ناسراوەو بووەتە ناونیشان. خاوەنەکەی عەلی شاوەیس بووە. ئاشێکی کارەبایی بووە و بۆ چەڵتوک و گەنم. پێشتر لە گوندی عەنەب بووە و ئاشەوانەکەی حەمەیساڵەی ئاشەوان بووە. ساڵی ١٩٧٨ گواسراوەتەوە بۆ هەڵەبجە و ئەحە گوڵە و ئەوڕەحیم بوونەتە ئاشەوانی. تا ساڵی ١٩٨٨ کاریکردووە. دوای ڕاپەڕین و لە مانگی ١٢ی ١٩٩١ دانراوەتەوە. مەکینەکانی لەوساڵەدا بە گاز ئیشیانپێکراوە. لوقمانی کوڕی، تا داخستنی لە گەڵ ئاشەوانەکان کاریکردووە. ئاشەوانەکانی: مەحموود و ئەوڕەحیم بوون. مەحمود تا ساڵی ٢٠٠٤ بە تەنها ئیشیپێکردووە. دواتر چەند کەسی تر ئیشیان کردووە و ساڵی ٢٠٠٧ وەستاوە.
کەوتووەتە خۆرئاواى گوندى (بەکراوا). له نزيک عەمبارەکان دروستکراوە، کە لە چوار عەمبار (مەخزەن) پێکهاتوون، بۆ عەمبارکردنى گەنم و جۆ و زەڕات و هەر بەناوى عەمبارەکانيشەوە ناونراوە. به ئاوى چەمى بەکراوا کاریکردووە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە باشوری گوندی (قاجر)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). بە ئاوی جۆگەی (نادر)، کە لە چەمی ڕیشێنەوە هاتووە، کاریکردووە. ساڵی ١٨٩٠ دروستکراوە و هەتا ساڵی ١٩٣٠ کاریکردووە. هەتا ئێستاش شوێنەواری ماوە. بەناوی خاوەنەکەیەوە (کەریمی فەتاحی مستەفا) ناونراوه.
ئاشێکی بەردینە. بە دووریی دوو کیلۆمەتر کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (گمە). هەتا ساڵی ١٩٧٨ و ڕاگواستنی گوندەکان کاریکردووە. (سەید حەمەساڵح) خاوەنی بووە.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (کانی پاشا). لەلایەن کوێخای گوندەکەوە (ڕۆستەم)، لە نزیک چەمی گوندەکەوە دروستکراوە و هەر بەناوی ئەوەوە ناونراوە. ساڵی ١٩٥٠ دروستکراوە و هەتا ١٩٧٨ و کاتی ڕاگواستنی گوندەکان کاریکردووە. کوێخا ڕۆستەم و منداڵەکانی و چەند کەسێکی تریش ئیشیان لەسەر کردووە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە بەشی باشوری قەڵای ناوەندی شارۆچکەی (خورماڵ). بنەماڵەی کوێخا فەتاح خاوەنی بوون. بەپێی قسەی خەڵکی ناوچەکە ساڵی ١٨٩٥ دروستکراوە. ئاوەکەی لە گەناوێڵەوە بۆ ڕاکێشراوە. هەتا ساڵی ١٩٦٠ لەکاردا بووە.
دوو ئاش بوون و کەوتونەتە گوندى (بەکراوا) و لەلايەن پياوێکەوە، کە بە کوێخا گوڵە ناسراو بووە و ناوى گوڵ محەممەد بووه، دروستکراون و بە ئاوى چەمى بەکراوا ئيشيانکردووە.
کەوتووەتە گوندی (سەرگەت)ی سەر بە شارۆچکەی (بیارە). مێژووەکەی بۆ ساڵی ١٩٧٠ دەگەڕێتەوە. لەلایەن دوو کەسایەتیی گوندەکە (سەید محەممەد و حاجی عەبدولقادر)ەوە دروستکراوە. هەتا ساڵی ١٩٧٨ کاریکردووە.
ئاشی میکانیکییە. کەوتووەتە ناو گەراجی حامیدبەگ. ساڵی ١٩٣٩ لە وڵاتی ئەڵمانیاوە هێنراوە. خاوەنەکەی (حامیدبەگ و ئیبراهیمی ڕەزا و ساڵح ڕەفعەت) بووە و دواتر (حەمە مراد هاواری) بووە بە هاوبەشیان. خەڵکی لە سیروان، تەویڵە، بیارە، خورماڵ، سەیدسادق، پێنجوێن، واراماوا و دەربەندیخان و هەندێک شوێنی ئێرانەوە، باراشیان بۆ هێناوە.
ئاشی ئاوە. شێخ حسامەدین دایناوە. کەوتووەتە نێوان سەرچاوەی ئاوی گەنجان و ماڵە شێخانەوە. دەوترێت پێش ئاشەتەنوورە (١٩٢٥) دانراوە. لە ئاوی زەڵمەوە ئاوی بۆ ڕاکێشراوە. جۆگەکەی بە کلکەی باخی سەیە بەگدا تێپەڕیوە لە باکوری قەڵای مەرکەزی خورماڵەوە گەیەنراوەتە ئاشەکە. ئیشکردنی ئەم ئاشەش پەیوەست بووە بە بوونی ئاو لە جۆگەی لە زەڵمدا. هەتاساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو ئیشیکردووە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە نزیک (گردی گورگەچیا). لەسەرچەمی ئاوی گوندی پریسی خواروو هەڵکەوتووە. میژوویەکی دێرینی هەیە و لەپێش دروستبوونی گوندی (گورگەچیا)دا ساڵی ١٩٦١ بوونی هەبووە، ئەمەش واتای ئەوەیە پێش دروستبوونی ئەو گوندە ئەو ناوچەیە پێشتر هەر ئاوەدانبووە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (پریسی خواروو) لەبەردەم گۆڕستانی گوندەکە. شوێنێکی لەبارە بۆ چاندنی گەنم و جۆ. لە سەرەتاى چلەکانى سەدەى ڕابردوو دروستکراوە. خاوەنی زەوی و ئاشەکە موڵکی (کاکلی قادر)ی پریسی خواروویی بووە، ئاشەوانەکانی خەڵکی هەڵەبجە یان خەڵکی کوردستانی خۆرهەڵات بوون، بەهۆى کەمبوونەوەى ئاو و پەيدابوونى ئاشى ئاسايى لەناو شاردا، هەتا ناوەڕاستی چلەکان بەردەوامبووە.
ئاشی ئاوە. کەوتووەتە لێواری چەمی (زەردەگڵ) لە سنورى گوندى (گڵێجاڵ). بە قەدى درەختى وشک بوو، کە ناوەکەى هەڵکۆراوە وەک بۆری لە بەرزى زیاتر لە (١٠م) ئاوی بۆ هاتووەتە خوارەوە. بەناوی خاوەنەکەیەوە ناونراوە. ساڵی ١٩٥٠ دروستکراوە. هەتا ١٩٧٨ کاریکردووە. مام سەعید خۆی و چەند کەسێکی تر کاریان پێ کردوووە.
ئاشی ئاوە. بە دووریی (٥٠٠م) لە گوندى (گڵێجاڵ)ـەوە دوورە. بەهۆی زۆریی ئاوی چەمی (زەردەگڵ) لە لێوارییەوە دروستکراوە و بە جۆگە ئاویان لێوە بردووە بۆ ئاشەکە. بەناوی خاوەنەکەیەوە ناونراوە. ساڵی ١٩٤٣ هەتا ساڵی ١٩٧٨ و کاتی ڕاگواستنی گوندەکان کاریکردووە. سەرەتا مام غەفور و دواتریش کوڕەکانی ئیشیان پێ کردووە.
ئاشێکی بەردینە. کەوتووەتە سەر چەمی گەڕاو لە سنوری گوندی (گمە). لە ساڵانی پەنجاکاندا لەلایەن (سادق محەممەد) ناوێکەوە، کە دانیشتوی گوندی (پشتە) بووە دامەزراوه و بەناوی خۆیەوە ناسراوە. مامۆ سادق بەردی ئاشەکەی لە گوندی بەلەسۆ هێناوه. هەتا ڕاگواستنی گوندەکان لە ساڵی ١٩٧٨ ئاشەکە کاریکردووە. دانیشتوانی گوندەکانی (گمە، پشتە، مۆرتکە، بانی بۆڵان، زارێن) سودیانلێیوەرگرتووە.
ئاشی بەردە. کەوتووەتە گوندی (پشتە) لەسەر چەمی کاوڵی. بەناوی سەرپەرشتیکار و ئەو کەسەوە ناونراوە، کە کاری تێدا کردووە. لەساڵانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا دروستکراوە و هەتا ساڵی ١٩٧٨ و کاتی ڕاگواستنی گوندەکان کاریکردووە. گوندەکانی پشتە و گمە و قەڵپ و گڵێجاڵ سودیانلێوەرگرتووە.