بەرگی چوارەم
شوێنی دەستکرد (گوند و شار)
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
بەرگی چوارەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
کەوتووەتە قەدپاڵی زنجیرە چیای سورێن. بە دووریی نزیکەی (١٣کم) کەوتووەتە خۆرئاوای ناحیەی (خورماڵ)ەوە. لە حۆرئاواوە لەگەڵ گوندی بانیبنۆک و لە باکورەوە لەگەڵ خۆرهەڵاتی کوردستان و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی چنارە و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی کانی ئاسکان هاوسنورە. مێژووی دروستکردنی بۆ ساڵی ١٩١٠ دەگەڕێتەوە کاتێک (فەقێ محەممەد ئەکبەر) لە گوندی (قەویلەوە)هاتووە و بونیادیناوە. لەچوارچێوەی هەڵمەتی ڕاگواستنی گوندەکانی سەرسنور، ساڵی ١٩٧٨ ڕاگوێزراوە بۆ ئۆردوگای زۆرە ملێی (شانەدەری و سەیدسادق). لەپاش ڕاپەڕین، ساڵی ١٩٩٦ ئاوەدانکراوەتەوە و لە ئێستادا چوار ماڵی تێدایە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ٤٨ کەس بووە.
کەوتووەتە سنوری ناحیەی (بەحرکە) لە پارێزگای هەولێر. هەڵەبجەییەکان لە دوای کیمیابارانی هەڵەبجە و گەڕانەوەیان لە وڵاتی ئێران، لە دەشتاییەکانی حەوزی بازیان و باینجان هێشتنیاننەوە، پاش ماوەیەکی کەم کۆمەڵێکی زۆیان لێ دەستبەسەرکران و بەره و سنوری ئەم گوندە ڕاگوێزران و لە سەختترین ژیاندا نیشتەجێکران. بە سادەترین پێداویستی و کولەمەرگی ڕووبەڕووی سەختیی ڕۆژگارەکە کرانەوە. بە یارمەتی و چاونەترسی هەولێرییەکان توانیان ئەو ڕۆژانە بەڕێبکەن.
لە باکورەوە لەگەڵ گوندی گوڵەخانە و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی گردیگۆ و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی تەپەڕێزینە و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی گێڵەک هاوسنورە. لەسەر سەرچاوەی ناوەکەی زانیاریەکی ئاشکرا نییە، بەڵام ئەوەی، کە دیارە میژووی دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو، کە بەشێک لە خێزانەکانی لە گوندەکانی دەوروبەرەوە، کە سەر بە(عەشیرەتی سەدانی)ن، دێنە ئەم جێیە و هەتا ئێستاش ماونەتەوە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ٢٣ کەس بووە. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٨ی کشەدەریی تەپەڕێزینەیە. لەئێستادا ژمارەیان ١٠٠ کەسە و بە سەر ٢٣ خێزاندا دابەشبوون. خاوەنی ٣٤٠ دۆنم زەویی بەراوە و نزیکەی ٨٠ دۆنمی باخی هەنارە. دیارترین کانی، کە گوندەکە بۆ کشتوکاڵ سودیلێوەردەگرن بەناوی (کانی گیڵەک)ەوەیە، ئەمە جگە لە بەکارهێنانی ئاوی ژێرزەوی بۆ باخداری و کشتوکاڵ. گوندەکە ڕاستەوخۆ کەوتووەتە سەر ڕێگەی سەرەکیی (خورماڵ -سەیدسادق) و مزگەوت و بیری ئاوی خواردنەوە و ڕێگاوبان و هۆڵی بۆنەکانی هەیە. پیشەی دانیشتوانەکەی بریتییە لە کشتوکاڵ و باخداری و فەرمانبەری میری.
کەوتووەتە سنوری ناحیەی (سیروان) لەسەر سێڕیانی خورماڵ هەڵەبجە و سەیدسادق و لە نزیک پردی زەڵمە. لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندەکانی (کوڵکنیی فەقێ کەرەم و کوڵکنیی حەمەسوور) و لە باکوری خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندەکانی (گردی قازی و تەپەڕێزینە) و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی (تەپی سەفا) و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندەکانی (تەپەتۆڵەکە، تەپەسەرقوڵە، کشەدەر) هاوسنورە. لە تۆمارە فەرمیەکاندا بەناوی کوڵکنیی خواروو ناوی هاتووە. هەندێکیش دەڵێن مێژووی زۆر کۆنە و پێدەچێت ئەو گردە بۆ سەردەمی گۆتییەکان بگەڕێتەوە. بەڵام مێژووی ئاوەدانکردنەوەی بۆ ساڵی ١٨٠٠کان دەگەڕێتەوە. سەرەتا ئەولمحمەمەدی کاخانی حەمەخانی محە ئاوەدانیکردووەتەوە، بەهۆی گردەکەی ناویەوە ناونراوە گردیگۆ و خۆشی بووەتە موختاری گوندەکە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ١٤٣ کەس بوون، کە ٨٣ نێر و ٦٦ لە ڕەگەزی مێ بوون. لە ساڵی ١٩٧٠ بەشێوەی کاتی قوتابخانەی تێدا کراوەتەوە و لە ماڵی هاوڵاتیەک بەناوی عەوڵای ئەحمەدی وەیسی، هەتا ساڵی ١٩٨٧ بەردەوامدەبێت و دواتر گوندەکە وێرانکراوە. لە کۆندا گۆڕستانی سەرەکیی گوندەکە گۆڕستانی شاوەیس و باوەیس بووە. بەڵام بە تێپەڕبوونی کات مردووەکانیان لە گوندی شیرەمەڕ و شوێنانی دیکە بەخاکدەسپێرن. ڕێکخراوی HAD ئەڵمانی لە ساڵی ١٩٩٤ کەلوپەلی بیناسازی پێشکەش بە دانیشتوانی گوندەکە کرد و لەهەمان ساڵدا هەمان ڕێکخراو قوتابخانەی بۆ گوندەکە کردەوە. لەساڵی ١٩٩٣ ڕێکخراوی ڕابیتەی ئیسلامی کورد، مزگەوت و لە ساڵی ١٩٩٨ هۆڵی پرسەی بۆ گوندەکە دروستکردووە. لە ساڵی ٢٠٠٢ نەخۆشخانە لە گوندەکەدا کراوەتەوە. لە ساڵی ١٩٩٩ قوتابخانەیەکی بنەڕەتیی دیکە لە گوندەکە کراوەتەوە. لەڕووی خزمەتگوزارییەوە ئەحمەدی کوێخا ڕەشید خزمەتێکی زۆری بە گوندەکە کردووە و ژێرخانی ئاوەدانی هێناوەتە گوندەکە. لەساڵی ٢٠١٦ مزگەوتەکە بە شێوەی خێرخوازی نۆژەنکراوەتەوە و هۆڵی پرسەی پیاوان دروستکراوە. بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافیی گوندەکە و سێڕیانی هەڵەبجە بۆ خورماڵ و سیروان و پێگەی ستراتیجیی گوندەکە لە ڕووی سەربازییەوە، تەنها لەسەردەمی زەعیم سدیق چوارجار گوندەکە سووتاوە و کاولبووە. لە شەڕی ناوخۆدا دووبارە شوێنی پێکدادانی هێزە کوردییەکان بووە و بەردەوام هێرشیکراوەتەسەر. لە نەخشەی گرتنی هەڵەبجە وەک شوینێکی سەرەکی و دابڕینی هەڵەبجە لە سلیمانی هێرشیکراوەتەسەر.
بە دووریی (٢٥کم) لە باشورى خۆرهەڵاتى شاری هەڵەبجەوە دوورە. سەر بە ناحیەی (بیارە)یە. کەوتووەتە سنوری نێوان هەرێمی کوردستان و ئێران و خۆرهەڵاتی کوردستان. لە خۆرهەڵاتەوە ڕووباری سیروان لەگەڵ گوندی شێخان لە شارستانی پاوە لەیەکیان جیادەکاتەوە. له خۆرئاواوە لەگەڵ گوندەکانی (هاوار، هاوارە کۆن) لە باشورەوە لەگەڵ گوندەکانی (بۆین و ڕێشاو) و لە باکورەوە لەگەڵ شارەدێی تەوێڵە و گوندەکانی (سۆسەکان، دەرەتفێ) هاوسنوره. دەربارەی ناوەکەی، بۆچوونی بەهێز ئەوەیە، کە لەئاڤێستادا بە (گارێهانە) ناوی هاتووە. بە تێپەڕبوونی کات لەسەر زار بۆ (گریانە) گۆڕاوە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ١٨٣ کەس و ساڵی ٢٠١٦دا ٦٥٠ کەس بووە. کۆمەڵێک گۆڕستان و ئەشکەوتى تێدایە لەوانە ئەشکەوتى (کونیل، زاخێ، دووەر، مقەر، کولێن دەشت)، هەروەها شوێنەواری ٣٥ خانو و میحرابی مزگەوت و بەردە دنگێک و دوو ئاش تێیدا بەجێماوە، یەکێکیان تەمەنى بۆ زیاتر لە ١٠٠ ساڵ دەگەرێتەوه. گریانە بە دارەبەن بەناوبانگە. چەندین کانی و کارێزی تێدایە، لەوانە (کانی پیرکامڵ، کانی بن گوێز، کانی کونێل، کارێزی وەیسە، کارێزی حەمەکافە). زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٥٣ی گریانەیە.
کەوتووەتە سەر سنوری نێوان ئێران - عێراق. هاوسنورە لەگەڵ گوندەکانی (بانی بۆڵان) لە باکوری خۆرهەڵاتی و (گوندی پشتە) لە باشوری خۆرئاوا و (قەڵپ و گڵێجاڵ) لە خۆرئاوا و باشوری، هەروەها ناوچەی (شیخ سێلە) لە سنوری ئێرانەوە. لەڕووی کارگێڕيەوە سەر بە ناحیەی (بەمۆ)یە، بۆیە هەندێک پێیانوایە، کە ناولێنانەکەی لە وشەی گومرگەوە هاتووە. سەرەتای دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٥٠ لە لایەن کەسايەتییەکانی وەک (مەجید عەولا، عەبدولحەمید کاکەخان، قادر سلێمان، سلید فەتاح، ئەمین عەزیز، حەمەساڵح قادر). دانیشتوانی (گوندی گمە) لە ئێستادا ١١٠ کەسن، کە بەسەر ١٢ خێزاندا دابەشبوون و سەرجەمیان لە (عەشیرەتی تاوگۆزى)ن و بەگشتى ئاژەڵدارن، بەهۆى ئەوەى هیچ زەوییەکی کشتوکاڵیی تەخت ناکەوێتە سنوری گوندەکەوە، کشتوکاڵى تێداناکرێت، ئەوەی هەیە بریتيیە لە ناوچەیەکی شاخاوی، کە لەوەڕگایەکی فراوان و دەوڵەمەندی پێکهێناوە و بە هەزاران دۆنم دەخەمڵێنرێت و زیاتر پشت بە ئاوى باران دەبەستێت، سەرەڕای بوونی کانیاو، بەڵام دانیشتوانەکەی بۆ ئاوى خواردنەوە پشت بە بیری قوڵ دەبەستن، هەروها خزمەتگوزارییەکانی وەک (مزگەوت، قوتابخانە)ی هەیە، بەڵام لە زۆر خزمەتگوزاریی دیکەی سەرەتایی وەک ڕێگەوبان بێبەشە، توخمەکانی وەک (گۆگرد و خەڵوزی بەردین) لە سنوری ئەم گوندەدا هەن.
کەوتووەتە سنوری ناحیەی (سیروان). لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی بەکراوا و لە باکورەوە لەگەڵ گوندی کانی شێخ و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی ئیمامی زامن و لە باشوری خۆرئاواوە لەگەڵ گوندەکانی (بێژاوا، غوڵامی) و لە باشوری خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی پریسی خواروو هاوسنورە. شوێنەواری ئاوەدانییەک لە نزیک گوندەکەوەیە و باوەڕ وەهایە، کە بەهەمان ناوەوە ٢٠٠ ساڵ پێشتر هەبووە. دەشتی سنوری گوندەکەش هەر بە (دەشتی گورگەچیا) ناسراوە، گوندەکە لەلایەن (عەبدولڕەحمانی ئایش) و (حاجی عەبدولقادر مستەفا)وە لە ساڵی ١٩٦١دا ئاوەدانکراوەتەوە. (٥٢٠م) لە ئاستى ڕووى دەرياوە بەرزە. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٢١ی چاڵگەی عاشوورە و ڕووبەری نزیکەی ١٧٠٠ دۆنمـە. چەند گردێکى مێژويى تێدايە وەک (گردی قۆرتاس و گردەماتە). لە گرنگترين شوێنگە جوگرافيیەکانى بريتين لە (قۆرتاس، کانی بەهارە، کانی سپی، دەشتی گورگەچیا، چەمی ئاوبڵاو، کانی خاڵۆ بەگ، جۆگەی قۆرتاس، چەمی شێخ ئەولکەریم). لە ئێستادا نزیکەی بیست ماڵی تێدایە و ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی ١٠٠ کەس دەبن. خزمەتگوزاریی مزگەوت و کارەبای نیشتیمانی و قوتابخانە و هۆڵی بۆنەکان و تۆڕی ئاوی هەیە، خەڵکەکەی بە ئاژەڵداری و کشتوکاڵەوە خەریکن.
به دووریى دوو کيلۆمەتر کەوتووەتە خۆرهەڵاتی ڕێگەی (پردی زەڵم - سەیدسادق). لە باکورەوە لەگەڵ گوندی مەلاوەیسە و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی قەدەفەری و لە خۆرهەڵاتی کوردستانەوە لەگەڵ گوندی (دزڵی) و لە باشورەوە لەگەڵ گوندەکانی (گێڵەک، تەپەڕێزینە، گردی قازی) و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی بانیشار و لە باکوری خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی عاموورە هاوسنورە. هەتا پێش ساڵی ١٩٥٣ گوندەکە بە قەدەفەری کۆن ناسراوبووە. بەڵام پاش گواستنەوەی دانیشتوانەکەی بۆ ئەم جێگەیەی ئێستای، بە گوندی قەدەفەری ناسراوە و دواتر کاتێک لەلایەن (حاجی محەممەد سان ئەحمەد)ی باپیری کەسایەتیی دیاری ناوچەکە (محەممەدی حاجی مەحموود)ەوە ئاوەدانکراوەتەوە بووە بە گوڵەخانەوە. دەوترێت لە ناوی خاتونێکەوە هاتووە بە ناوی (گوڵ خاتون)، کە دەکاتە خوشکی میریسوور. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ١٣ی ڕیشێنه و خاوەنی ٨٠٠ دۆنم زەویی بەراوی کشتوکاڵی و ٧٠٠ دۆنمی دێمە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ٦٤ کەس بووە و زۆربەیان بە پیشەی کشتوکاڵ و باخدارییەوە سەرقاڵبوون و سەرجەمیان لە (عەشیرەتی هارونی)ن و ژمارەیان ١١٩ کەسە و بەسەر ٢٢ خێزاند دابەشبوون. پشت بە سەچاوەی ئاوی بیر و ئاوی (چەمى ڕیشێن) دەبەستن. خزمەتگوزاریەکانی ئاو، مزگەوت، ڕێگاوبان، هۆڵی بۆنەکان و قوتابخانەی تێدایە.
بە دووریی (١١کم) کەوتووەته باکوری ناحیەی (بیارە). لە باکورەوە لەگەڵ گوندەکانی (سەرگەت، هانەیدن، دەرەیمەڕ) و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندەکانی (باخەکۆن، گەچێنە) و لە باشوری خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی نارنجڵە و لە باشورەوە لەگەڵ گوندەکانی (زەردەهاڵ، خارگێڵان) و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندەکانی (دێکۆن، ڕۆستەم بەگ) هاوسنورە. مێژووی دروستبوونی گوندی گوڵپ بۆ دێرزەمان دەگەڕێتەوە، بە بەڵگەی شوێنەواری کۆنە گوندی (کەلارا) ی نێوان گوندی ئێستەی گوڵپ و (کانی ژنان) و دەرەفێڵان و قەڵاڕێزینە، کە کەوتووەتە نێوان گوندی گوڵپ و نارنجڵە، لەگەڵ بوونی چەندین گۆڕستانی کۆن وەک قەبرسانی دەرەفێڵان و وەردەگا و کەمال ئاوا، دەرە دڵشاد، هەنارەکۆڵە، گۆرە، قەلاێزینێ. لەڕووی پێکهاتەی کۆمەڵایەتییەوە لە چەند تیرەیەک پێکهاتوون، هەندێکیان لە گوندی هانەگەرمڵە و دزڵی، یان لە گوندەکانی نزیک لە گوڵپەوە هاتوون، وەک گەچێنە و نارنجڵە و دەرەیمەڕ، هەروەها شێخەکانیش لەم گوندە نیشتەجێبوون. لە کۆندا هەندێک جولەکەش لەم گوندەدا نیشتەجێبوون. لەدوای دروستبوونی قەوارەیەک بۆ جولەکە گەڕاونەتەوە. سەبارەت بە ناوەکەی بۆچوونی جیاواز هەیە، لەوانە: دەوترێت لە(کڵپە)وە هاتووە، یان لە(کلبە)ەوە هاتووە واتە کەنار، ژمارەیەک گەڕەکی هەبووە لەوانە(قەڵاتێ، سەرگەڕەک، گەماڵاوا، چێرگەڕەک، بنەوشەخسی، بنەوچناری، بانەبازاڕا، سێکوچکەوشەوگای، تەپۆڵکە، دەرەفێڵان)، کانیاوەکانی گوندەکە: (هانە ژەنا، لیمۆ، شێخ سادق، مزگی، تفەوتەپی، کەمەڵە، باخەتازە، کارێز، چنازەرکێ، باخچەوهەواسی، پیرشالیار، دەرەفێڵان، کۆڵیت). ساڵی ١٩٣٢ قوتابخانە لە گوندەکەدا کراوەتەوە و هەر لەسەرەتاوە کچانیش خراونەتەبەر خوێندن. پێش ڕاگواستن ژمارەی خێزانەکانی لەنێوان ٤٥٠ – ٤٨٠ خێزان بووە. لە دوای تەوێڵە گەورەترین و قەرەباڵغترین گوندی ناوچەی هەورامان بووە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانی ١٠٥ کەس بووە، کە ٥٨ لە ڕەگەزی نێر و ٤٧ لە ڕەگەزی مێ بووە. بەڵام بەهۆی هەڵکەوتەکەیەوە بەردەوام دانیشتوانی سەنتەری گوندەکە ڕووی لە زیادبوون کردووە. چەندین دوکانی جیاواز و پیشەگەری جۆراوجۆر لە گوندەکەدا شوێنی کارکردنی خۆیان کردووەتەوە. نانەواخە و کەبابخانە و چوار چایخانە و دوکانی ئاسنگەری و کورە و گەرماوی تایبەتی و گشتی و سەرتاشخانە و جۆڵایی جاجم و چەندین پیشەی دەستی و پینەدۆزی و سەعاتسازی تێدابووە. ڕۆژانی هەینی خەڵکی لە گوندەکانی چواردەور دەهاتن و پێداویستیی خۆیان لەم گوندەوە دابیندەکرد. چەندین جەراح و حەکیم و مامانی تێدابووە، کە خەڵکی لە زۆر شوێنەوە هاتونەتە لایان و چارەسەریان وەرگرتووە. ساڵی ١٩٧٦ – ١٩٧٧ کارەبای نیشتیمانی بۆ هاتووە. لە بواری شۆڕشگێڕیدا لە مێژووی سیاسی و نەتەوایەتیی خاوەنی شەهید حەمە گوڵپییە. لە ئێستادا ٢٠٢٤ وەکو پێویست ئاوەداننییە. ساڵی ١٩٥٠ نەخۆشخانەی بۆ دروستکراوە، کاری سەرەکییان ئاژەڵداری و کشتوکاڵ و باخدارییە، پڕۆژەی ئاو کارەبای هەیە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ١٤٩ کەس بووه.
کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای ناحیەی (سیروان). بە دووریی نزیکەی نۆ کیلۆمەتر لە سەنتەری شاری هەڵەبجەوە دوورە. لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی سەراو و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی هانەژاڵە و له باکورەوە لەگەڵ گوندی چرۆستانە و لە باکوری خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی میراولی و لە باشوری خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی نەوەر هاوسنورە. (٦٧١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. سەبارەت بەناوی گوندەکە ئاماژە بەوە دەکەن، کە لەسەردەمی ئەسکەندەری مەکدۆنی سەرکردەیەکی سەربازی هەبووە بەناوی (گونە)، ڕوویکردووەتە ئەم شوێنە، سەرکردەیەکی ئازا بووه، لە گوندەکەدا قەڵایەکی دروستکردووە، پاشان بەتێپەڕ بوونی کات ناوەکەی گۆڕاوه و بووەتە (گوندە)، لە ڕووی خوێندەوارییەوە بۆیەکەم جار قوتابخانەی تیادا دروستکراوە. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٣٠ی گوندە و سەراوە.
بە دووریی پێنج کیلۆمەتر کەوتووەتە باشوری سەنتەری ناحیەی (خورماڵ). لە باکورەوە لەگەڵ گوندی ئاواییی حەمەی فەرەج و لە باشوری خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی خێڵی حەمە و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی خارگێڵان و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی دێکۆن و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی شەشکی خواروو، هاوسنورە. (٥٩٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ناوی گۆمەلار بەپێی وتەی پیاوانی پێشین لە خۆرهەڵاتی گوندەکە جۆگەی دەلێن توشی پێچێکی سەخت دەبێت و گۆماوی لاری دروستکردووە، ناوەکەش لەوەوە سەرچاوەیگرتووە. گوندەکە سەر بە عەشیرەتی نەورۆڵین و سوارچاکی (کوێخا میرزا حەسەن) بوون. لەگەڵ گوندی خێڵی حەمە بەرەبابن و هەتا ئێستەش تێکەڵی یەکترن. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٢٧ی دەلێنی خوارووە و بەسەر زەوی دێم و بەراودا دابەشدەبێت، دەیمەکە نزیکی ٤٠٠ دۆنمە، کە سەر بە کشتوکاڵی بیارەیە و بەراوەکەش نزیکە ٨٠٠ دۆنم دەبێت و سەر بە کشتوکاڵی خورماڵە. بەهۆی بوونی گۆڕستانێکی دێرینەوە پێدەچێت مێژوویەکی زۆری هەبێت. لە باشوری گوندەکە گردێکی شوێنەواری هەیە پێیدەڵێن (گردە بۆرەکە) لە باکورەوە (هارە ماڕیاو) هەیە، کە کومەڵێک بەردی زۆر گەورەن و خەڵکی گوندەکە پێیانوایە شوێنەواری کۆنن. هەروەها ڕێگەی نێوان خورماڵ و هەڵەبجە لەسەردەمی پاشایەتیی عێراقدا بەم گوندەدا تێپەڕیوە. خەڵکی لە خێڵی حەمەوە هاتوون کشتوکاڵیان کردووە، کەپر و ساباتیان تێدا دروستکردووە و بە شەواندا گەڕاونەتەوە. دواتر بە ڕەسمی لە ساڵی ١٩٥٤ زاینیدا وەک گوند ئاوەدانکراوەتەوە. لە دەشتە گرنگەکانی گوندەکە دەشتی (سەبان)ە، کە پانتایەکی فراوانی هەیە و هەروەها (بەردەلێن)، کە بەراوە و بە ئاوی جۆگەی دەلێن شینکراوە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ٣٧ کەس بووە و لە ساڵانی هەشتاکاندا نزیکەی ٣٠ ماڵ بووە. چەند جار لەسەردەمی شەڕی هەشت ساڵەی عێراق - ئێراندا کەوتووەتە بەر هێرشی تۆپبارانی ئێران و شەهیدی داوە. لە ساڵی ٢٠٢٢دا تەنها هەشت ماڵ تێیدا نیشتەجێن. خەڵکەکەی زیاتر بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری سەرقاڵن.
کەوتووەتە سنوری ناحیەی (خورماڵ). لە باکورەوە لەگەڵ گوندی گوڵەخانە و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی کوڵکنیی حەمەسوور و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی شیرەمەڕ و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی تەپەڕێزینە هاوسنورە. سەرچاوەی سەرەکی ئاوی خواردنەوە بیرە. دانیشتوانەکەی چەند بۆچونێکیان هەیە لەوانە ناوەکە تورکی بێت، یان بۆ (شوێن ياخود جێی لەک) دەگەڕێتەوە. لە سنوری گوندەکە گردێکی شوێنەواری هەیە بەناوی گردی (گێڵەک)، کە خانووەکانی گوند لەتەنیشتی گردەکەوە دروستکراون. مێژووی گوندەکە بۆ زیاتر لە دوو سەدە دەگەڕێتەوە. دانیشتوانەکەی سەر بە عەشيرەتى (سەدانی)ن. سەرچاوە بۆ ئاودانی زەوییە کشتوکاڵییەکان بریتین لە ئاوی بیر، کانی و کارێز و ئەو جۆگانەی، کە لەچەمی زەڵم وەردەگیرێن. مزگەوت، پرۆژەی ئاو و کارەبا و ڕێگەی قیری هەیە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ٧١ کەس بووه. لە ئێستادا ژمارەی هەشت ماڵ و ٤٠ کەسی لێ دەژی. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٩ی وڵۆسێنانە.
کەوتووەتە سنوری ناحیەی (سیروان). بە دووریی نزیکەی یەک کیلۆمەتر لە فولکەی تەپەتۆڵەکە و چوار کیلۆمەتر لە سەنتەری ناحیەکەوە دوورە. لە باکوری خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی تەپەتۆڵەکە و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی تەپەگوڵاوی و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی شەکرالی و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی خاکوخۆڵ هاوسنورە. (٤٩٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ١٤ی تەپەگوڵاوییە. مێژووی نیشتەجێبوون لەم گوندەدا زۆر دوور نییە. ساڵی ١٩٦٣ کاتێک ئاوی ڕووباری سیروان دێت، چەندین گوند دەبنە ژێر ئاوەوە لەوانە گوندەکانی (گردی سایق، گردەشێخە، زەردیان، پیران، تەپەکەل و گردی چراخ) و (دێی حسین). دانیشتوانی دێی حسین لە گوندی تەپەگوڵاوی نیشتەجێدەبن. (شێخ خالید نەقشبەندی) زەویوزاری خۆی دەداتە دانیشتوانی گوندەکە و لەنزیک گوندەگە بەناوی (تەپەگوڵاویی سەروو) دەمێننەوە. ساڵی ١٩٧٠ کاتێک حکومەتی عێراقی ئەو سەردەمە لەگەڵ شۆڕشی کوردی ڕێکدەکەون و لامەرکەزی و خۆبەڕێوەبەری بە کورد دەدرێت، دانیشتوانی لە خۆشی ئەو بڕیارە ناوی گوندەکەیان بۆ (لامەرکەزی) دەگۆڕن. سەرەتا چەند ماڵێکی کەم بوون لەگەڵ کوڕ و نەوەکانیان لەو گوندەدا ژیاون وەک (ئەحمەد حسین کەڵور، مەحموود حاجی حەمەعەلی، محەممەد عەلی سلێمان، عەبدوڵا عەلی سڵێمان، حەمەڕەشید عەلی عەزیز). گوندەکە لەگەڵ ٣٠ ماڵی دیکە نیشتەجێدەبن. لە عەشیرەتی کەڵهوڕی سەر بە جافن. (حاجی حەمەعەلی) پیاوماقوڵی گوندەکە بووە. لە ئیستادا تەنها ٣٣ ماڵ لە سەنتەری گوندەکە دەژین. بە باخداری و کشتوکاڵەوە سەرقاڵن. ٢٠٠ دۆنم زەوی دێم و بەراویان هەیە. (کانی مارف) سەرچاوەی سەرەکی ئاوی گوندەکەیە. کانیی (کەنەقوڵە) یەکێک بووە لەسەرچاوەکانی دیکە، بەڵام بەهۆی وشکەساڵیەوە وشکیکردووە. بە ئاوی ژێر زەوی دەوڵەمەندە. لەو پرۆژانەی، کە بۆی ئەنجامدراوە: جادەی قیر و قوتابخانەی بنەڕەتی و کارەبا و هۆڵی پرسەی هەیە.
کەوتووەتە سنوری ناحیەی (سیروان) لە نێوان گوندەکانی (پێگە و سازان)دایە. بەهۆی بوونی زەوییەکی لماوی لە کەناری سیروان، کە ئاوەکەی دادەبەزێت نیشتەنی بەجێدەهێڵێت و پێیدەوترێت: لمە. بەرزایی سەیەسوور بەسەریدا دەڕوانێت. نزیکەی ١٥ بۆ ٢٠ ماڵێکی تێداژیاوە. هەمیرخان بەگی ئێناخی بۆ یەکەمجار ئاوەدانیکردووەتەوە. لە ئێستادا چۆڵە و هەموویان لە هەڵەبجە دەژین، کە زیاتر لە ١٠٠ ماڵن. شوێنەواری خانووەکانی هەرماونەتەوە. نزیکەی (٧٥٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. تەواوی خێزانەکانی ناوچەکە بۆ بنەماڵەی هەمیرخانی دەگەڕێنەوە. گوندەکە زۆر کۆن نییە. خەڵکەکەی بە بازرگانیی سەر سنور خەریکبوون. حاجی ڕۆستەمی یونس و حاجی محەممەدی هەواس لە پیاوماقوڵانی گوندەکە بوون. قوتابخانە و مزگەوتی تێدانەبووە، بۆ خوێندن هاتوونەتە گوندی سازان. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٦٦ی لمەیە. ساڵی ١٩٥٧وەک گوند هاتووە. بەڵام چۆڵ بووە.
کەوتووەتە کەناری دەریاچەی دەربەندیخان و سەر بە ناحیەی (سیروان)ـە. بە گوندی (مامە شەهید)یش ناو دەبرێت. باکورەوە لەگەڵ گوندەکانی (نێرگزەجاڕ، توونی حاجی حەسەن) و لە باشورەوە لە گەڵ گوندی بەشی پیرک و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی میراولی و لە باکوری خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی قارەمانی هاوسنورە. لە خۆرئاواشەوە بە ئاوی دەریاچەی دەربەندیخان زەوییەکانی داپۆشراوە. شوێنی بەستنەوەی ڕێگەی کاروانە بازرگانییەکانی (هەڵەبجە، هەورامان، گەرمیان، باشوری عێراق) بووە. سەبارەت بە ناوی گوندەکە بۆچوونی جیاواز هەیە، هەندێک بۆ بوونی گۆڕی پیاوچاکێک لە گوندەکە (مامەی شەهید)ی دەگەڕێننەوە، کە پێیانوایە لەوێ شەهیدبووە. بۆچوونێکی تر پێیوایە لە ناوی عەشیرەتی (مامش و مەنگۆڕ)ەوە هاتووە. بۆچوونێکی تریش پێیوایە یەکەم جار پیاوێک ئاوەدانیکردووەتەوە، کە بە شەوان شەوڕەویکردووە بە ناوچەکەدا و بە (مامە شەویی) ناسراو بووە. مێژووی دروستبوون و سەرەتای ئاوەدانکردنەوەی دیاریکراو نییه، بەڵام شارەزایان و شوێنەوارناسان بۆ پێش هاتنی ئایینی ئیسلامی دەگەڕێننەوە. ساڵی ١٩٦١ ژێرئاو کەوتووه. لەکاتی خۆیدا بە کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە سەرقاڵبوون. سەرچاوە سەرەکییەکانی ئاوی گوندەکە (جۆگەی بەرزان، جۆگەی دوانزەیی، جۆگەی بەشی پیرک) بووە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ٥٤ کەس بووە. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٤ی مامەشەییە.
کەوتووەتە سنوری ناحیەی (خورماڵ)ـەوە. لەگەڵ گوندەکانی (گێڵەک، گوڵەخانە، شیرەمەڕ، تەپە زێڕینە، گردی قازی، تەپە سەرەقوڵە و قاجر و قەدەفەری) هاوسنورە. کەوتووەتە سەر شاڕێی(گردیگۆ - سەیدسادق). دانیشتوانەکەی ناوی گوندەکە بۆ (ئەڵڵاوەیسی مەتا) ناوێک دەگەڕێننەوە و گردێکی شوێنەواریش لە سنوری گوندەکەدا بەناوی (مەتا)وە ناونراوە. دانیشتووانەکەی بەزۆری بەکاری کشتوکاڵکردنەوە خەریکن و سود لە سەرچاوە ئای بیر و ئەو جۆگەکانی سەر چەمی زەڵم وەردەگرن. هەوەرها کاری ئاژەڵداریش (بەتایبەتی بەخێوکردنی مانگا) دەکەن. دانیشتوانەکەی سەر بە عەشیرەتی (هارونی) و تیرەی (نەورشەی)ین. مزگەوت و کارەبای نیشتمانی هەیە. لە ئێستادا دانیشتوانەکەی شەش ماڵ و نزیکەی ٣٠ کەس دەبن.
کەوتووەتە ناو دەشتی شارەزوور بناری چیای سورێن و سەر بە ناحیەی (خورماڵ)ـە. لە باکورەوە لەگەڵ گوندی ڕیشێن و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی گوڵەخانە و لە باشوری خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی قەدەفەری و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی عاموورە هاوسنورە. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ١٣ی ڕیشێنە. ١٠٢٧ دۆنم زەویی کشتوکاڵی دێم و بەراو و ١٢٧ دۆنم باخی هەیە. زۆربەی دانیشتوانەکەی بە کشتوکاڵی و ئاژەڵدارییەوە سەرقاڵن. خەڵکەکەی دەڵێن ناوی گوندەکە دەچێتەوە سەر ناوی مەلایەک بەناوی (وەیسە)، کە لە ئێرانەوە هاتووە. گردی (شەخسەکە)، (سێتەپان) و (گۆڕی گاوران)ی لێیە. ئاوی (باڵا جۆگە) و کانیی (زەلەڕەش) و حەوزی ناو دێ لە گرنگترین سەرچاوە ئاوییەکانی گوندەکەن. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ١٢٤ کەس بووە.
سەر به شارۆچکەی (سيروان)ـه و بە دووریى (١٠کم) کەوتووەتە باشورى سەنتەرى شارى هەڵەبجەوه. (١٠٥٠م) لە ئاستى ڕووى دەرياوە بەرزە. لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی چنارەی کۆکۆیی و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندەکانی (گردەناوێ، تەوەنەوەل) هاوسنورە و لە باشورەوە ڕووباری سیروان تێدەپەڕێت و لە گوندەکانی (شیرۆڵە، دەگاگا) لە خۆرهەڵاتی کوردستان جیای دەکاتەوە. ناوەکەی لە (مۆردان)ەوە هاتووە، چونکە مۆردێکی زۆری تێدابووە. دواتر ناوەکە بووە بە مۆردین. دانيشتوانى گوندەکە بەدياريکراوى سەر بەهيچ عەشيرەتێک نين، بەڵام تێکەڵيان لەگەڵ عەشيرەتەکانى نەوڕۆڵى و ئێناخى و کۆکۆییدا هەيە. بنەماڵە ديارەکانى گوندەکە بريتين لە: (ئەحمەد، ڕۆستەم، حمەخان، حەمەوەيس، مورادخان)، کە هەموويان کوڕى (عەليوەيس)ن هاوکات لەگەڵ بنەماڵەى (ڕەشيد مۆردينى). دانيشتوانەکەى بە باخدارى و بنێشتکردن و ئاژەڵدارييەوە خەريکن. چەند کانيیەکى تێدايە گرنگترينيان کانییەکانی: مسەلێ، کانیە کوێرەی گەچینە، گەچێنە(سەرەکی)، ناوحەوشە (نێوباخەکانی گەچێنە)، مۆردین(سەرەکی) ژورنگ، ئیسا، سەربەڵخـە. لەسەرەتای سەدەی بیستەوە مزگەوتی تێداکراوەتەوە. مامۆستا مەلا عەبدولکەریم دەڵەمەڕی مەلایەتی تێدا کردووە، دواتریش لەسەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە مامۆستا مەلاکەریم مۆردینی مەلای بووە، هەتا ساڵی ١٩٧٨و ڕاگواستنی گوندەکە. ساڵی ١٩٦٩ بۆ یەکەمین جار قوتابخانە لە گوندی مۆردین کراوەتەوە و ساڵی ١٩٦٨ (بنکەى تەندروستى) تێدا کراوەتەوە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ١٥٦ کەس بووە. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٦٢ی مۆردێنە.
کەوتووەتە سنوری ناحیەی (سیروان)ـە و لەناوچەی نەوڕۆڵی و لە ئەوپەڕی خۆرئاوای هەڵەبجە لە بناری (شاخی نەوەر)دا هەڵکەوتووە و نزیکەی (٢٢کم) لە شاری هەڵەبجەوە دوورە. لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندەکانی (چرۆستانە، گوندە، دەشتی ئاڵەمات) و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی نەوەر و لە خۆرئاواوە لەگەڵ ملەی دارێ و گوندی مامەشەیی هاوسنورە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ١٢٠ کەس بووە. پێش ڕاگواستن نزیکەی ٤٦ ماڵێکی تێدا بووە، بەڵام لەئێستادا تەنها دوو ماڵی بە هەمیشەیی تێدایە، کە خەریکی ئاژەڵدارین. گوندی میراولی گەورەترین گوندی ناوچەی نەورۆڵییە و زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ٣٦ـە و ڕووبەرەکەی دەگاتە ٢٩٦٨ دۆنم، دانیشتوانی بە پیشەی مەڕ و ماڵات بەخێوکردنەوە سەرگەرمن، لەگەڵ کشتوکاڵکردن بە تایبەتی گەنم و جۆ. شوێنە جوگرافيیەکانى گوندى میراولی بریتین لە:(میرەجانە، نزارە ڕەش، خانگی سەید، دارەگورگێ، شەخسی پیر محەممەد، حەوزەکە، کونە گۆزگە). کانی و سەرچاوە ئاوییەکانی گوندی میراولی بریتین لە: کارێزی مزگەوتەکەی میراولی، کونە گۆزە(وشکی کردووە)، کانییە مارە، کانی هەسێرەکە، کانی دێ عەتە(ئاوێکی کەمی ماوە).
بە دووریی نۆ کیلۆمەتر لە سەنتەری ناحیەی (خورماڵ)ـەوە دوورە. لە باشورەوە لەگەڵ گوندی عاموورە و لە خۆرهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی دەرەگوڵان و لە خۆرئاواوە لەگەڵ گوندی ڕیشێن و لە باشورەوە لەگەڵ چیای سورێن هاوسنورە. سەبارەت بەناوی گوندەکە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە کەسایەتی و پیاوچاکی ئاینی بەناوی (سەید محەممەد یان ئەحمەد کوڕی سەید عیسای بەرزنجیە)، کە نازناوەکەی (میریسوور) بووە و لەگوندەکەدا ژیاوە و لەپاش مردنیشی هەر لە گوندەکەدا نێژراوە، ئەم کەسایەتییە لای (یارسانەکانیش بە پیاوچاکێکی ئاینی) باسیلێوەکراوە. سەبارەت بە ڕابردووەکەی، مێژوویەکی ورد و پوخت لەبەردەستدا بوونی نیە، بەڵام هەبوونی گۆڕستانی زۆر کۆن و دۆزینەوەی پارچەی (شوێنەواری و سکە و دراوی زێڕ و زیو) شاهێدی مێژوویەکی کۆن و دێرینی ناوچەکەن، هەرەوها لە کۆنیی ناوچەکەدا ئاماژە بەوە دەکرێت، کە (ئەژدەهاک یان زوحاک) ی پاشای دەوڵەتی(ماد)، لەسەردەمی خۆیدا لەساڵی (٥٣٩ پ. ز) پایتەختەکەی لە ئەکبەتانەوە گواستووەتەوە ئەم ناوچەیە و شارێکی گەورە دروستدەکات، بەناوی کوڕەکەی ناوی دەنێت (زوور)، ڕووبەری ئەم شارە دەگاتە (گوڵ عەمبەر) پایتەختی شارەکەش گوندی (نەوێ) دەبێت. کشتوکاڵ و ئاژەڵداری، دوو سەرچاوەی سەرەکیی داهاتی دانیشتوانی گوندەکەن و بۆ بژێویی ژیانیان سودییانلێوەرگرتوون. گوندی (میریسوور) چەندین جار بەر شاڵاوی ڕژێمەکانی عێراق کەوتووە، ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن ڕژێمی ئەو کاتەی عێراق و (زەعیم سدیق)ەوە بۆردۆمانکراوە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ٩٥ کەس بووە و ساڵی ١٩٧٧ بووە بە ٣٣٢ کەس و لە ئێستادا ژمارەی ماڵەکانی ١٢ ماڵە و دانیشتوانەکەشی ٥٢ کەسە. زەوییەکانی سەر بە کەرتی کشتوکاڵیی ژمارە ١٢ی میریسوورە. بەر شاڵاوی ڕاگواستن کەوتووە و پاشان وێرانکراوە و دانیشتوانەکەی ڕاگوێزراون بۆ ئۆردوگای زۆرەملێی شانەدەری و دواتریش بۆ ئوردوگای (باریکە). لەدوای ڕاپەڕینە جەماوەرییەکەی ساڵی ١٩٩١ دانیشتوانەکەی گەڕانەوەونەتەوە و سەرلەنوێ بەدەست و بازوی خۆیان گوندەکەیان ئاوەدانکردووەتەوە.