بەرگی سێیەم
مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
بەرگی سێیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
گیایەکی بەهاریی سروشتییە. لە ناوچە شاخاویییەکانی ناوچەکەدا دەڕوێت. بۆنێکى تیژى هەیە و لەکاتى هەڵکەندنیدا وەک پیاز فرمێسک بەچاودا دەهێنێت. ساڵانە لەسەر بنجى خۆى سەوز دەبێتەوە. بە چێشت و زیاتر لە ناوچەکە بە کەلانە دەیخۆن.
گیایەکی خۆڕسکە. زۆرتر لە بەرزاییەکان و ناوچە شاخاوییەکانی ناوچەکەدا دەڕوێت. گەڵایەکی سەوزی باریکی خەت سپی هەیە. سەلکەکەی لەژێر زەویدایە، لە شێوەی گلک، یان پیازی فیسقە پاکدەکرێت و دەخورێت.
گیایەکی بەهارییە، لەدەم جۆگا و زەوییە تەڕەکانی هەڵەبجە و کەژ و تەڵانەکانی هەوراماندا بەڕادەیەکی زۆر دەڕوێت. گەڵاکەی شیردار و مشارییە، تاکە گوڵی ڕەنگ زەردە، کەڵکەکانی بە بایەک دەڕۆن. خواردنی کەوە. لە کۆنەوە لە گەڵ گیا وردەدا بە ڕادەیەکی کەم خوراوە. ڕەگەکەی زیاتر بایەخی دەرمانی هەیە و گەڵاکانی دەکرێتە زەڵاتە، لە باوەڕ و نەریتی ناوچەکەدا جێگەی گرتووە و بەکاربراوە. لەکاتی نەمان و بەسەرچوونیدا لە دوکانەکانی گژوگیافرۆشی لە هەڵەبجە و خورماڵ دەستدەکەوێت.
ڕووەکێکی خۆڕسکی ناوچەکەیە. پڕ گەڵا و بەپەلکە. (کوزەرە)شی پێدەوترێت. لە سەرەتای وەرزی بەھاردا دەردەکەوێت، گەڵاکانی کەمێک درێژکۆلە و باڵای کورتی لاسک سووری هەیە. لە گەڵای سڵق دەچێت، بە قەدەر گوێچکەی مەڕێک پان و درێژە. تامی ترشە. دوو جۆری هەیە: ترشۆکەی چیاکان، کە تامەکەی زۆر ترشە و بە زۆری لەبن بەرد و زیخەڵاندا دەڕوێت. گەڵاکەی دەکرێت بە یاپراخ. ترشۆکەی دەشتەکییش، کە لە کەنار و ڕۆخی جۆگە و ڕوبار و شوێنە ئاوییەکاندا دەڕوێت و ترشییەکەی کەمترە.
ڕووەکێکی خۆڕسکی ناوچەکەیە، بازەڵەی دڕکاوی قەددرێژە لە جۆری کەرتەشی دەچێت. توانای بەرزبونەوەی ھەیە، گەڵاکانی چقڵیان ھەیە، زۆرجار بە ھەوا و ڕەشەبایەک گەڵای پێوە نامێنێت و تەنھا قەدەکەی دەمێنێتەوە. بە (چاو زاقە) و (کاھوی کەروێشک)یش ناودەبرێت. نزیکەی (٥٠ بۆ ٦٠سم) لەئاستی زەوی بەرز دەبێتەوە، کە پیر بوو، گوڵێکی مۆر دەردەکات. لەگەڵ دەرکەوتنیدا گەڵا و لاسکەکەی بەکاڵی دەخورێت، بەشێوەی زەردکردنی و سوورکردنەوەی لەناو ڕۆن و پیازیشدا ئامادەدەکرێت بۆ خواردن.
دوو گیای بۆنخۆشی بەهارەی کوێستانەکانە. زۆرتر لەبەرزاییەکانی شاخی هەورامان، شنروێ، سورێن، داڵانی، شرام، دەڕوێن. شەوبۆ: گوڵێکی وردەی زۆری ڕەنگ مۆری هەیە. چنوور: لاسکەکەی لە ناو کرۆکەکەیەوە لە کۆتاییدا گوڵ دەردەکات. لە گۆرانی و فۆلکلۆری هەوراماندا ناویان هاتووه. وەگ (گوڵە هۆ گوڵە چنوری. چنور و شەوبۆ) خۆشەویستان بە دیاری بەیەکی دەبەخشن.
ڕووەکێکی خۆڕسکی ناوچەکەیە. لە دەشتودەر دەبینرێت، گەڵاکەی کەمێک زبرە، لاسکەکەی پاش پاککردنی بە کاڵی دەخورێت. گەڵاکەشی بە ناسکی تێکەڵ بە گیاوردەڵەی تر دەکرێت و دەخورێت.
دەرمانێکی سروشتيیە. دەرمانەکە لە ناوچەکە و بەتایبەت لە سروشتی سنوری گوندی (بانیشار)دا زۆرە. لە ڕووەکێکی شێوە بەڕەزادایه، تایبەتە بە وەرزی بەهار هەموو گیاکەی لێدەکریتەوه، دواتر وشکدەکرێت و وەک دەرمان بۆ چارەسەری زام بەکاردێت. زياتر لە ٤٠ ساڵە خەڵکى ئەم گوندە بۆ ساڕێژکردنى برینەکانیان ئەو دەرمانە بەکاردەهێنن، کە بۆیەکەمجار لە لایەن ئافرەتێکى گوندەکەوە دۆزراوەتەوە.
گیایەکی پانە و لاسکەکەی ناسکە و دانەکانی وردە. لە هەوراماندا کەڵک لە گەڵا و دانەکەی وەردەگرن. گەڵاکەی بۆ ساڕێژبوونەوەی برین و پاڵاوتنی خوێن و ئێشی دان و ئاوسانی گورچیلە بەکاریدەهێنن. بۆ ڕاکێشانی کێمی هەوکردنی نینۆک و لافشە و زیبکە و دومەڵ بەسوودە.
گیایەکی بە هارییە، گەڵاکەنی سەوزی توکدارن و کەمێک بە دەوری یەکدا خولاوەن، لە خێزانی پیازەکانە. لیقی و تیژە و لە جنیندا خوران بۆ دەست دروستدەکات. چەند گیایەکی هاوشێوەی خۆی بە دەوریدا هەیە و باش نەناسرێتەوە، تێکەڵدەبن. لەزۆربەی قەدپاڵی چیا و نسارەکانی شنروێ و ڕەنگینە و سورێن و شەڵواندڕ و بەڵخە و ... هتدا هەیە. لە هەندێک شوێن بە هەڵە پێیدەوترێت (بزن تڕێن). گوڵی سپی و مۆر و زەردی هەیە. هەڵدەکێشرێت و لێدەکرێتەوە و قیسقەکەی بەجێدەمینێت و ساڵی تر لەسەر هەمان فیسقە سەوز دەبێتەوە. دەکوڵێنرێت و لەگەڵ هێلکە سوردەکرێتەوە. (ڕوسقە)یشی پێدەوترێت.
ڕووەکێکی بەهارییە لە بەرزاییەکان و شوێنی ئەستەمی کوێستانان دەڕوێت. لە بەرزاییەکانی شنروێ و شاخی هەورامان و ڕەنگینە و شەڵواندڕ و پشتی هانەنەوەدا زۆرە. گەڵای پان و ساقێکی درێژی ناسکی هەیە و سەرەکەی گوڵێکی دنک وردی تۆپزی دەکات. پێش گوڵکردن لاسکەکەی دەخورێت و تامێکی تەڕی مزری هەیە و چەندین ترشەڵۆکی تێدایە. لەکۆندا ڕێواس و بەری داری تاوگ کاریگەری تاعونی لە هەوراماندا کەمکردووتەوە و حەکیم و پزیشکە میللیەکانی هەورامان بۆ چارەسەری گەلێک نەخۆشی کەڵکیان لێوەرگرتووە. لەوانە: ئێسک و سکئێشە و بایاری و خوێن و زەردوویی و مایەسیری و دڵ تێکچوون و دان و پوک و..هتد. ئاوی ڕێواس دەکرێتە چاوەوە و بینایی زیاددەکات.
ناوی بەرهەمێکی ڕووەکییە لە شێوەی دەنکە نۆک و بۆ دەرمانسازی بەکاردێت، لە ناوچەی شارەزوور و خورماڵ و لە نزیک زەڵم لە سەدەی ٤ک/١٠ز زۆر هەبووە، باوەڕیش وابووە هۆکاری بەهێزکردنی توانای سێکسیی پیاوانە. (أبو دلف الخزرجي)، کە لە نێوان ٣٤٠-٣٤١ک/ ٩٥١-٩٥٢ز سەردانی ناوچەکەی کردووە، دەڵێت: "ئەم دەرمانە تەنیا لێرە هەیە و لە جێگەی تر نەبینراوە". بۆچوونێکیش هەیە ناوی (زەڵم) لە بنەڕەتەوە لەم بەرهەمە گیاییەوە هاتبێت. ئەم بەرە ڕووەکە، کە قەبارەی هێندەی دەنکە نۆکێکە (حب العزیز)یشی پێدەوترێت و بۆ زۆر مەبەستی تری پزیشکی سوودی هەیە، وەک خۆراکیش بەکاردەهێنرێت و دەڵێن یەکێک لە خەلیفەی فاتمییەکان لە میسر ئالوودەی بووە.
گیایەکی بەهارەیە. لەسەر قەدێک لە شێوەی قەدی هەڵاڵەبریمەدا وەستاوە و گەڵاکانی درێژکۆلەن و لە بەشی خوارەوەی قەدەکە پێنج بۆ حەوت گەڵا دەردەدات و لە بنەوە پان دەبنەوە، بەشی سەرەوەی قەدەکەی دەبێتە گوڵێکی قەرەباڵغی مۆر. لە کۆتایی مانگی سێ بۆ پێنج دەردەکەوێت، لە شاخەکانی هەوراماندا دەڕوێت و خەڵکی گریانە دەیهێنن و وشکیدەکەن، سەلکەکەی نیشاستەیەکی نەرمکەرەوەی تیایە، بۆ هەوێن لە دروستکردنی ساردەمەنی و دۆندرمەدا بەکاردێت. لە کۆنەوە لە ناوچەکەدا بۆ مەبەستی چارەسەر بەکاریانهێناوە، بۆ سەرما بردەڵە و ئازاری سنگ و پتەوبوونی ئێسک، لای حەکیمان کەڵکی لێوەرگیراوە.
گیایەکی بەهاری کوێستانییە. زوو سەوز دەبێت. گوژمەی گەڵای هەیە. ڕیشکەکەی لە شێوەی هەنگڵ و توورەکە و گونی بچووک بچووک پێک دێت. گوڵەکەی زەردە. گەر لێنەکرێتەوە تاڵ دەبێت. لە شنروێ و شاخەکانی هەورامان و زۆربەی تەڵانەکانی تەوێڵە و بیارە و نسارەکانی پشت ڕەنگینە و هانەنەوە و زۆر شوێنی پارێزگاکەدا هەیە. دەکوڵێنرێت و بە هێلکەوە سووردەکرێتەوە.
گیایەکی بەهارە و هاوینەی سروشتییە. بەزۆری لە قەدپاڵ و شوێنی خڕەبەرددا دەڕوێت و ساڵانە لەسەر بنجی خۆیی دەڕوێتەوە. گوڵێکی سووری ئاڵ و بۆنێکی تیژ و خۆشی هەیە. گەڵاکانی لینجە و بە دەستدا دەلکێت. لە شاخەکانی هەورامان و هەڵەبجە هەیە. بۆ هەندێک نەخۆشی و جوانی و بۆنخۆشیش خەڵکی ناوچەکە بەکاریدەهێنن.
جۆرە گیایەکی خۆڕسکە. بەزۆری لە هەڵەبجە و هەوراماندا دەڕوێت. ڕەنگی سەوز و گەڵا باریکە. وەک گیایەکی دەرمانی دەناسرێت. شیرێکی سپی لەبنی گەڵا و لاسکەکەیەوە دەردێت. لە گۆرانی و ئیدیۆمی ناوچەکەدا ناوی هاتووە و چەند دۆڵێکی ناوچەکەشی بەناوەوە کراوە، وەک (شنگەدۆڵ) لە نزیک شارەدێی تەوێڵە.
گیایەکی سروشتیی و دەرمانییە. لە خێزانی ڕووەکە پەڕدارەکان (سەرخەسییەکان)ـە. لاسک باریک و مەیلەو ڕەشە. گەڵاکانی سەوز و سافن. بەزۆری لە ئەشکەوت و قەراخ ئەو بەردانە دەڕوێت، کە بەردەوام تکە و تنۆکی ئاو بەسەریدا بڕژێت. دژە ئاوە و تەڕ نابێت. نزیکەی ٣٠٠ جۆری هەیە. دەچێتە پیشەسازیی دەرمان و ئارایشتەوە. لە سنورى پارێزگای هەڵەبجە بەگشتی و بەتایبەتی لە گوندی (هانەیدن، سەرگەت، چەمى هەمەشوانە) بریکى زۆر لەم گیایەی لێیە.
گیایەکی تەمەندرێژی قەد خشۆک یان قەد هەڵواسە. تاڵ و توند و ئاو دەرکەر و ڕەوانکەرە. بەرەکەی هێندەی شەمامە یان گەورەترە. یەکێکە لەو گیایانەی لە کۆنەوە سەرچاوەی زۆرترین دەوا و دەرمان بووە. لەدەرمانی میللیدا لە هەورامان بۆ بێنوێژی ژنان و مەڵهەمی سەربرین بەکاربراوە.
گیایەکی بەهارییە. لە سنورى شاخەکانى هەورامان و هەڵەبجەدا بوونى هەیە. لە شوێنەبەرز و سەختەکان و لەناو خڕەبەرد دەڕوێت. شێوەی لە گیای کەما دەچێت، بەڵام گەڵاکانی وردترە. وەک چا لێدەنرێت و دەوترێت بۆ چارەسەری بەرد و ڕمڵی گورچیلە و ميزەڵدان باشە.
گیاییەکی بەهاریی خۆڕسکە. شێوەی لەنێوان تەڕەپیاز و سیری سەوز و کەورەردایە. لە تەڵان و دەشت و چیاکان دەوربەری هەڵەبجە و هەورامان دەڕوێت. وەک سەوزە دەخورێت و هاوشێوەی پیاز و پیچک لە هەندێک شوێنی ناوچەکە گەر پیاز و پیچک نەبن، کەلانەی لێ دروستدەکرێت.