بەرگی سێیەم
مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
بەرگی سێیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
لای کوردەکان بە (وەیل) ناسراوە. کەوتووەتە ناوەندی بیابانی سەماوەوە، لە ناوچەی سەلمان و ١٥٠ کم لە سەماواوەوە بەرەو وڵاتی سعودیە دوورە. سەرەتا قەڵایەک بووە. ساڵی ١٩٢٨ سەرکردەی بەریتانی گڵۆپ وەک سەربازگەیەک بۆ هێزەکانی بیابان و چاودێریکردنی بزووتنەوەی خێڵە عەرەبییەکان دروستیکردووە. بۆ یەکەمجار ساڵی ١٩٤١ وەک زیندان بەکارهاتووە. لە چەند لایەکیەوە ژێرزەمین هەیە و بە پلەکانی ئاسنین بۆی دادەبەزیت. زۆرترین بیرەوەری تاڵی بۆ کوردەکان هەڵگرتووە. بە تایبەتی گیراوانی شاڵاوەکانی ئەنفال و هەڵەبجەییەکان، ئەو خێزانە هەڵەبجەییانەی دوای کیمیاباران لە شارەکان دەستگیرکران یان بە مۆڵەت و بێمۆڵەت لە ئێران گەڕانەوە، برانە ناوی و چەندینیان شەهیدبوون. چیرۆکی خواردن و هەڵدانەوەی تەرمی کوردان لای سەگەکانی بیابان بە بەرچاوی کەسوکاریانەوە لە بیرەوەری ئەوانەدا ماون، کە ڕزگاریان بووە. دەیان فیلم و بەرنامەی دۆکیۆمێنتاری لەسەر کراوە.
شوێنەواری ئاشێکی کۆنی ئاوە. کەوتووەتە سنوری شارۆچکەی (بیارە) لە نزیک دووەم باخ لە چەمەکەی بیارەوە، لە جۆگەی موسا قەڵبەوە ئاوی بۆ هەڵگیراوە و بە گوێرەی قسەی خەڵکی ناوچەکە مێژووەکەی بۆ ٢٥٠ ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. هەتا ساڵی ١٩٩٣ پارچە و کەرەستەکانی مابوون. لە کاتی قەیرانی ئابوری ئەو ساڵانەدا براون و فرۆشراون.
کەوتووەتە سنوری گوندی (سازان). مێژووی بۆ پێش ئیسلام دەگەڕێتەوە. لە لاشانێکدایە، لەبەرزاییدا بەڕووی خۆرهەڵات بەسەر گوندی کۆساوادا دەڕوانێت و بەڕووی خۆرئاوا دەڕوانێت بە سەر سازاندا. شوێنی حەوانەوەی ژنی یەکێک لە مەلیکەکانی ئەو سەردەمە بووە بەناوی (خاڵ مەلیل)، کە لە قەڵای سازان نیشتەجێبوون. لەسەر بەرد کورسیی دانیشتن بۆ ئەو ژنە داتاشراوە، تاکو ئێستاش ئەو بەردە ماوە، دەوترێت پێڵاوی زێڕین بە دیاری هێنراوە بۆ ئەم ژنە، بۆیە شوێنەکە بە (زێڕین کۆش) ناونراوە. ڕابردوو چەندین پارچە شوێنەوار دۆزراونەتەوە.
یەکێکە لە قەڵاکانی حوکمڕانیی ئەردەڵانییەکان، کە بەرانبەر قەڵای هەوارەکۆنە. کەوتووەتە سنوری گوندی بەڵخەی هەورامان.
شوێنێکی مێژووییە. کەوتووەتە سنوری گوندی (بەڵخە) لە سەرووی چەمی (وەزەنێ). (شێخ موئمنی سازانی) کە پیاوێکی ئایینی بووە، لەم شوێنە ژیاوە. دوای مردنی (سەلامی کوڕی)، ئێرە بەجێدەهێڵێت و دەڕوات بۆ گوندی (سازان). هەتا ئێستاش کەلاوە ڕووخاوەکان و پاشماوەکانی سەربەڵخ ماون. چەند گۆڕێکی کۆنی لێیە، کە بە دەستوری ئیسلامی نێژراون.
کەوتووەتە ناوەڕاستی باخەکانی شێخەوە لە گوندی (ئەحمەدئاوا)، سەکۆیەکی چوارگۆشەیی (١٠ بە ١٠م) زیاترە، لە پاڵیدا شوورایەکەی گەورەی بەرزە، کە پانتاییەکەی ٢بە٢م دەبێت. لە سەرووی جۆگەی دەلێنەوە لە ناوەڕاستی جۆگەکەوە وەک جۆگەی ئاش، ئاو هێنراوە بۆ پاڵ سەر سەکۆکە، کە ئاشێکی کۆنی لێبووە. لە نزیکیدا چەندین بەردی تاشراوی نەخشین دۆزراونەتەوە. بەو پێیەی ئیبن موهەلهەل و یاقوتی حەمەوی و مینۆرسکی، باسی شارێکی کۆنیان لەم ناوچەیەدا کردووە، شارەزایان لایانوایە نزیک سەکۆکە پەرستگا بووە و ئاشکە، وەقفی ئەو پەرستگایە بووە و جۆگە و سەکۆکەش هەر بۆ ئەوە دروستکراون.
شوێنەواری کۆمەڵێک ماڵە لەسەر ڕێگەی شارەدێی (تەوێڵە) و سەر بە (وەزەنێ)یە. بەناوی سەی سەلامی کوڕی شێخ موئمنی سازانییەوە ناونراوه، کە کاتی خۆی لەو ئاوەدانییەدا کۆچیدواییکردووە و دواتر باوکی ڕووی لە (سازان) کردووە.
کەوتووەتە بەردەم گوندی ئەحمەدئاوا، به کەناری ڕوباری زەڵم تەواوی دەربەندی زەڵم دەگرێت، لە خۆرهەڵاتی ناحیەی خورماڵ بە دووریی سێ کێلۆمەتر، بە دووریی (١٧کم)لە باکور و خۆرهەڵای سەنتەری پارێزگای هەڵەبجەدا هەڵکەوتووە. لە مێژودا بە ناوی (بیر)ە یان بە ناوی (پیر)ەوە ناودەبرێت. پێکهاتەی شارەکە و شوێنەوارەکانی: شارەکە پێکدێت لە شارێکی لاکێشەی ڕاخراو بە کەناری چەمی زەڵم لە بەشی باکور و خۆرهەڵات و بە شوورا دەورەدراوە، لە بەشی خۆرئاوادا ڕوباری زەڵم و چیای تاشڵی پارێزگاری لێدەکات. خاوەنی ئاشی ئاوی و کورەخانی دروستکردنی خشتی سور و هەروەها گۆڕستان و بەردی تاشرا و شوێنەواری کەرەستەی ڕۆژانەی مرۆڤی تێدا دۆرزراوەتەوه. پاشماوەی بیناسازی زۆر له ناوچەکەدا هەیە. لە سەدەکانی ناوەڕاست وەک شار ناوی دەبرێـت، کە دانیشتوانەکەی کوردن، شوێنی ئەوکەسانەبووە، کە لەسەردەمی دەوڵەتی عەباسییەکاندا هەڵهاتوون و پەنایان بۆ ئەم شارە هێناوە.
کەوتووەتە ناوەڕاستی گوندی (هاوار). بەردێکی گەورەیە لە شێوەی چیایەکی بچووکدا و گومەزێکی تاڕادەیەک بچووکی لەسەر بونیادنراوە و پێیدەڵێن شای سەرتلی. بە ڕەنگێکی سەوز وەک پیرۆزیی ڕەنگکراوە و لە دوورەوە دەبینرێت و بوەتە نیشانەی ناسینەوەی هاوار. بە پێی بەڵگە و سەرچاوەکانی یارسان حەزرەتی سوڵتان سەهاک ماوەیەک لە هاوار بووە. مەبەست لە (شا) سان سەهاکە و (تل) بە هەورامی واتە بەردی گەورە. شوێنەکە واتە پاشای سەر بەردەکە. بۆچونیکی تر هەیە، کە پشتی بە کەڵامێکی بارگەبارگە بەستووە. بە شوێنی شای سەرتلی دەوترێت سەراو دوودەرە، کە مەبەست پێی هاوارە و ئەو شوێنە کەوتووەتە نێوان دۆڵی شنروێ و دواوان.
بە دووریی نزیکەی چوار کیلۆمەتر و نیو کەوتووەتە باکورى خۆرهەڵاتى شارى خورماڵ لە نێو دۆڵى زەڵم. (٩٧٢م) له ئاستى ڕووى دەریاوە بەرزە. گوندەکانى هانەى قوڵ و یاڵانپێ دەکەونە بەشى باکورى و لە باشورەوە گوندى ئەحمەدئاوا و لە خۆرئاواوە شارى خورماڵە، قەڵای زەڵم لەبەشی خۆرئاوای دۆڵی زەڵم به قەدپاڵی چیاکەوە دروستکراوە و بە چەندین نەخش و نیگار ڕازێنراوەتەوە، لەبەردەمی قەڵاکەدا سەکۆیەک بۆ دانیشتن و حەوانەوە و چاودێریکردنی ناوچەکانی دەوروبەری دروستکراوە. بەهۆی ئەوەی، کە لە شوێنێکی بەرز دروستکراوە، لەناو قەڵاکەدا ژورێکی لاکێشەیی دروستکراوە. ئەم ژورە شوێنی مانەوەی خان (خان ئەحمەدخان) و کڵاوزەڕی خێزانی بووە. ئەم قەڵایە له سەردەمی میرنشینی ئەردەڵاندا لە لایەن بابا ئەردەڵانەوە لە ساڵی ١١٦٨ دروستکراوە، لەدوای مردنی بابا ئەردەڵان کراوەتە پایتەختی میرنشینەکە لەلایەن کوڕەکانی (بێگەبەگ و مەئمون بەگ و هەڵۆ خان). پاشماوەی قەڵاو شووراکانی زەڵم هەتا ئێستاش هەندێکیان ماونەتەوە و بەڕوونی دیارن و بە بەرد و قسڵ دروستکراون. سەرجەم شووراکان بۆ پاراستن و چاودێریکردنی قەڵاکە بونیادنراون، یەکێک لەم شوورایانە بە (یۆسۆئاسکە) ناسراوە و لە ئێستادا شوێنەوارەکەی لەهەموو شووراکانی دیکە ڕونتر دەردەکەوێت.
کەوتووەتە شارۆچکەی (خورماڵ). مێژوویەکی دێرینی هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ ساسانیەکان، کە لە ناوچەیەدا فەرمانڕەواییان کردووە. بریتییە لەشوورایەکی بەهێز لە بەردی خڕی چەمی زەڵم و بەکارهێنانی قسڵ لەنێوان بەردەکاندا دروستکراوە. لە بەشی خۆرئاوا و باشورەوە دەوری شارۆچکەی (خورماڵ)ی ئەوکاتەی داوە، شوێنی دەستپێکردنى لەلای خۆرهەڵاتی شارەکەوە بووە و سەرەتای شووراکە نوساوە بە قەڵای (خورماڵ)وە. هەڵکەوتەی شوێنەکە بەشێوازێکە لەو شوێنەشدا چەمی زەڵم دێتە ناو شارەکەوە، هەر لەوێدا دەروازەى خۆرهەڵاتی شار لەناو شووراکەدا دروستکراوە و تا ئێستاش پێیدەوترێت (قاپی). شووراکە بەرەو خۆرئاوای شار درێژ دەبێتەوە. لە گەڕەکی (قەڵا)ی ئێستا و لە نزیک (مزگەوتی قەڵا)وە تێدەپەڕێت و بەژێر خانوەکاندا دەڕوات و لە نزیک مزگەوتی (مەلا عەبدوڵای گوڵپی)یەوە ڕوو بە (ئاوی گەڕاوەکەی خورماڵ) هەتا سەر چەمی زەڵم دەڕوات. شێوەیەکی کەوانەیی هەبووە و نزیکەی یەک کیلۆمەتر و لەلای خۆرئاوادا دەروازیەکی تری هەبووە نزیک لە کۆتایی شووراکە، لە بەری ڕۆژهەڵاتەوە گەیشتووە بە ڕۆژئاوای شار و بەری باکوری شاری نەگرتووە. پێویستە ئەوە بخرێتەڕوو، کە (خورماڵ) دوو شوواری هەبووە و یەکێکیان، کە شوورای قەڵاکەیە و بچوکترە، تەنها بەدەوری قەڵادا دروستکراوە و لەناو شوورای دووەمدایە، کە ئەمەیان گەورەترە و لە خۆرهەڵات هەتا خۆرئاوای شاردا دروستکراوە. تا ئێستا پشکنینی زانستی بۆ ئەنجامنەدراوە و هیچ هەوڵێکی پاراستنی ئەو شوێنەوارە نەدراوە. شاری خورماڵ لەکۆندا لەلای بەری (باکوری)یەوە بە (ئاوی گەنجان) و ئاوی ئەو (مێرگە گەورەیە)ی لەپشت قەڵای (خورماڵ) واتە باکوری شارەوە هەبووە، گیراوە و لەبەری خۆرهەڵات و باشور و خۆرئاوایەوە بە هاوتەریبی شووراکەی، (خەندەق)ێک هەبووە، گەشتووەتەوە سەر ئاوی چەمی زەڵم، خەندەقەکە لەکاتی مەترسیدا پڕکراوە لە ئاو بۆ پاراستنی شارەکە لە هەر پەلامار و هێزێکی دەرەکی، بەهەمان شێوەش ئامانج لەدروستکردنی ئەو شوورا پان و بەهێزەش، هەر پاراستنی شارەکە بووە لەهەر هێرش و مەترسییەکی دەرەکی.
کەوتووەتە باشوری شارۆچکەی (بیارە) و خۆرئاوای گوندی دەگاشێخان، لە نێو دۆڵی سەروەزەن هەڵکەوتووە. (١١٤٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ڕووەو خۆرئاوا هەڵکەوتووە، دەڕوانێتە سەر دۆڵی بیارە، لە باشورەوە دۆڵی باخی خول و کانی دەشتوێ و سەردانی وارین و لە باکورەوە یاریگای بیارە و لە خۆرهەڵاتەوە شوێنەواری کەلارێ گاورا و کانی مەرەوێ و لە خۆرئاواوە مزگەوتی حاجی یاسین و دۆڵی بیارە دەورەیانداوە، شوێنەوارێکی دێرینە و تاوەکو ئێستاش کنەو پشکنینی بۆ نەکراوە و باس لەوەدەکرێت کەرەستەی گرانبەهای تێدا دۆزراوەتەوە.
کەوتووەتە باشوری گوندی (سەرگەت)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). ڕووبەرەکەی نیو دۆنم دەبێت. ناوەکەی هەورامییە و بەواتای قەڵای سپی دێت. ساڵی ١٩٩٩ کنەوپشکنینی بۆ کراوە و دەفرێکی بەردینی لێ دۆزراوەتەوە. وەک دەوترێت شوێنی ژیانی پادشایەک بووە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (گمە). شوێنەواری قەڵایەکی کۆنی سەربازییە و بۆ سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانی دەگەڕێتەوە لە ناوچەکەدا. بەهۆی ئەوەی گوندەکە کەوتووەتە کۆتا خاڵی سنوری نێوان باشور و خۆرهەڵاتی کوردستان، لە کۆندا قەڵاکە بۆ باج_وەرگرتن لەسەر ئەو شتومەکانە بەکارهاتووە، کە لەسەر سنور ئاڵۆگۆڕیان پێکراوە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (یاڵانپێ). (٩٠٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە کانی شێخ قادر و کانی هاڵ و کانی باخەکان و وەنەکێ ماما هەجێ و ئەشکەوتی مەڕدێیەکان و لە خۆرهەڵاتەوە کانی هانە چیاڵە و ڕێبوارانی سەروو تفەقەتاراو چەقەڵان و هانەوا وێکەن و حاجی حەمەسیاو و لە باشورەوە کانی وەرو شەخسی و شوێنەواری شێخ سلێمان و کانی میشڵیان و کانی گەورە و هەسەن و دۆڵی ڕەزەمۆزان و لە خۆرئاواوە دۆڵی بانە گەورێ و گوندی بانیشار دەورەیانداوە، ئەم شوێنەوارە تەنها (٣٦٠م) لە ڕێگای قیرتاوکراوی گوندی یاڵانپێوە دوورە.
گردێکی شوێنەواریی دێرینە. کەوتووەتە دامێنى چياى (خۆشک) نزیک گوندى (گڵێجاڵ) و حەوت کیلۆمەتر لە ناوەندی گوندەکەوە دوورە. (٩٥٩م) لەئاستى ڕووى دەرياوە بەرزە. بەپێی ئەو پارچە شوێنەوارییانەی، کە لە قەڵاکەدا دۆزراونەتەوە، بەشی سەرەوەی بۆ سەردەمی ئیسلامی و چینەکانی ژێرەوەش بۆ سەردەمی ساسانی دەگەڕێنەوە.
قەڵایەکی دێرینە. لە گوندی دەرەتوێی یارسان نشیندایە. هیچ ڕابەرێکی ئایینی بەو ناوەوە لە زنجیرە چیاکانی بەرامبەری نەناسراوە. شوێنێکی بۆ کوشتن و هەڵواسین تێدایە، پێیدەڵێن لوتکەی قەنارە. لە سەردەمی ئەردەڵانەکاندا هاوشێوەی قەڵاکانی تری ناوچەکە سەربازگە بووە. ڕەنگە پەیوەندییەک لەنێوان و هۆزی گەورەی باوەجانیدا هەبێت. کاتێ عوسمانییەکان ئەم ناوچانە دەخەنە ژێردەسەڵاتی خۆیانەوە، ناوی قەڵاکە گۆڕراوە بە عوسمانلو.
قەڵایەکی کۆنی شوێنەوارییە. کەوتووەتە خوارووی گوندی (بەڵخە) و لە بەرزاییەکاندایە. کانی و ئاوێکی تێدایە پێیدەوترێت (بە کۆدەر) و ئاوی چەند باخێک دەدات.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (خورماڵ). لە شارۆچکەکەدا چەند شوێنەوارێکی گرنگ هەن لەهەموویان دیارتر، قەڵاکەیەتی. مێژوویەکی دێرینی هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمانەی، کە ساسانییەکان لە ناوچەیەدا فەرمانڕەواییان کردووە و قەڵا سەربازییەکانیان بە شێوەیەکی زۆر بەھێز بونیادناوە. ئەوانیش لەلایەن میرانی میرنشیەنەکانی ئەردەڵان و بابانەکانەوە و دواتریش لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە بەکارهاتووە. قەڵاکە لە بنچینەدا گردێکی سروشتییە و شێوەیەکی لاکێشەیی هەیە، ڕووبەرەکەی نزیکەی ١٥ دۆنم دەبێت. (٥٦٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بە بەراورد لەگەڵ زەوییەکانی دەوروبەریدا (٣٠م) بەرزترە و دەڕوانێت بەسەر هەرچوارلای خۆیدا. چەمی زەڵم بە تەنیشتیدا تێدەپەڕێت. قەڵایەکی سەربازی بووە و شووراکەی لە بەشی سەرەوەی (قەڵا) لەلێوارەکانیدا دروستکراوە. وەک دیوارێکی پتەو و بەرزە، لە بەردو قسڵ دروستکراوە و پانییەکەی نزیکەی مەتر و نیوێک دەبێت. نزیکەی ١٥ قوللەی هەیه. لە ناوەوەی قەڵاکەدا شوێنەواری چەندین دیوار بونیان هەیە، کە لە بەردی ڕێک و تاشراوی قەبارە گەورە دروستکراون، کە ئەم دیوارانە شوێنەواری بوونی ژوور و خانو پیشاندەدەن. گۆڕەپانی قەڵاکە شێوەکەی لاکێشەییە و نزیکەی (٣٠م) درێژ و (٢٠م) پانە. زیندانی قەڵاکەش لە گۆشەیەکی لای دەروازەی خۆرئاوادایە و لە تەنیشت شووراکەدا ژورێک بوونی هەیە، لە دەرگاکەیەوە بە (پلیکانە) دەگاتە ناو ژوورەکە. هەتا ئێستا هیچ کارێکی پشکنینی زانستی بۆ قەڵاکە ئەنجامنەدراوە و هیچ هەوڵێکی پاراستنی ئەو شوێنەوارە نەدراوە و بەشێکی شێوێنراوە، بەشێکی شوێنەوارەکە کراوە بەدارستان و داری (سنەوبەر)ی تێدا چێنراوە، کە ئەمەش پێچەوانەی ڕێنماییەکانی پاراستنی شوێنەوارە.
کەوتووەتە دەربەندى زەڵم، لە بەشی باکوری دەربەندەکەیە، لە یەک کیلۆمەتری باکوری خۆرهەڵاتی گوندى ئەحمەدئاوادایە و (٥٠٠م) لە بەشى باکوری خۆرئاواى گوندى زەڵم هەڵکەوتووە. شووراى قەڵاکە بۆ ناوەندى دەربەندەکە بۆ بەشى باشور دێتە خوارەوە و دەگاتە سەر ڕوبارى زەڵم، بەشێوەیەک هەڵکەوتووه، دەربەندەکە بە تەواوەتى دەگرێت. ناوەندى قەڵاکە لە بەشى باکوری دەربەندەکەیە و شوورا و دەروازەى قەڵاکەش شۆڕدەبێتەوە بۆ بەشى باشورى دەربەندەکە، ڕوبارى زەڵم تێدەپەڕێنێت و دەگاتە ئەوبەرى ڕوبارەکە، لە ئێستادا ئەم شوێنە بە هاوینەهەوارى ئەحمەدئاوا ناودەبرێت، پێنج کیلۆمەتر لە باکوری خۆرهەڵاتی خورماڵ و (١٧کم) کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی ناوەندی پارێزگاى هەڵەبجەوە. لە سەردەستى بابا ئەردەڵانی دامەزرێنەرى میرى میرایەتیى ئەردەڵانی ئاوەدانکراوەتەوە و وەک یەکێک لە ناوەندەکانى دەسەڵاتدارییەتى ئەردەڵانییەکان لە سەردەمى هەڵۆخان و دواتریش خان ئەحمەدخان دواتر سلێمان خانی ئەردەڵانیدا بەکارهاتووه.