قەڵای خورماڵ

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-07


لاپەڕەی 165

شوێنەوار

کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (خورماڵ). لە شارۆچکەکەدا چەند شوێنەوارێکی گرنگ هەن‌ لەهەموویان دیارتر، قەڵاکەیەتی. مێژوویەکی دێرینی هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمانەی، کە ساسانییەکان لە ناوچەیەدا فەرمانڕەواییان کردووە و قەڵا سەربازییەکانیان بە شێوەیەکی زۆر بەھێز بونیادناوە. ئەوانیش لەلایەن میرانی میرنشیەنەکانی ئەردەڵان و بابانەکانەوە و دواتریش لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە بەکارهاتووە. قەڵاکە لە بنچینەدا گردێکی سروشتییە و شێوەیەکی لاکێشەیی هەیە، ڕووبەرەکەی نزیکەی ١٥ دۆنم دەبێت. (٥٦٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بە بەراورد لەگەڵ زەوییەکانی دەوروبەریدا (٣٠م) بەرزترە و دەڕوانێت بەسەر هەرچوارلای خۆیدا. چەمی زەڵم بە تەنیشتیدا تێدەپەڕێت. قەڵایەکی سەربازی بووە و شووراکەی لە بەشی سەرەوەی (قەڵا) لەلێوارەکانیدا دروستکراوە. وەک دیوارێکی پتەو و بەرزە، لە بەردو قسڵ دروستکراوە و پانییەکەی نزیکەی مەتر و نیوێک دەبێت. نزیکەی ١٥ قوللەی هەیه. لە ناوەوەی قەڵاکەدا شوێنەواری چەندین دیوار بونیان هەیە، کە لە بەردی ڕێک و تاشراوی قەبارە گەورە دروستکراون، کە ئەم دیوارانە شوێنەواری بوونی ژوور و خانو پیشاندەدەن. گۆڕەپانی قەڵاکە شێوەکەی لاکێشەییە و نزیکەی (٣٠م) درێژ و (٢٠م) پانە. زیندانی قەڵاکەش لە گۆشەیەکی لای دەروازەی خۆرئاوادایە و لە تەنیشت شووراکەدا ژورێک بوونی هەیە، لە دەرگاکەیەوە بە (پلیکانە) دەگاتە ناو ژوورەکە. هەتا ئێستا هیچ کارێکی پشکنینی زانستی بۆ قەڵاکە ئەنجامنەدراوە و هیچ هەوڵێکی پاراستنی ئەو شوێنەوارە نەدراوە و بەشێکی شێوێنراوە، بەشێکی شوێنەوارەکە کراوە بەدارستان و داری (سنەوبەر)ی تێدا چێنراوە، کە ئەمەش پێچەوانەی ڕێنماییەکانی پاراستنی شوێنەوارە.

سەرچاوەکان:

  1. سەردانی مەیدانیی ئامادەکار (بۆ ناوچەی توێژینەوە)، لە ٢٢ی ٢ی ٢٠٢٣.
  2. پەیامی هەورامان، هادی ڕەشید بەهمەنی، چاپی دووەم، بەدرخان، سلێمانی، ٢٠٠٣، ل١١-١٢.
  3. معجم البلدان، یاقوت حموی، ط٢، م ٣، دار الصادر، بيروت، ١٩٩٥، ص ٣٧٥-٣٧٦.
  4. خورماڵ لێکۆڵینەوەیەکی سۆسیۆئەنثرۆپۆلۆجی، ئیبراهیم حاجی زەڵمی، بەرگی یەکەم، ٢٠٠٨، ل١٠-٢٩.
  5. گۆڤارى کۆڕى زانيارى عێراق، دەستەى کورد، شارەزوور و شارەزوورييەکان، ١٠، ١٩٨٣، ل٧٠- ٧١.
  6. جوگرافیای هەورامان و دەرامەتە ئاوییەکانی (لێکۆڵینەوەیەک لەجوگرافیای پراکتیکی)، ڕێباز حمەغەریب هورامانی، چاپی یەکە، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی، ٢٠١٧، ل٣٠٩-٣١٠.
  7. المرشد الی المواطن الاثار والحضارە، الرحلە السادسە، بغداد – الحلبجە، طة باقر و فواد سفر، بغداد ١٩٦٦، ل١٧.
  8. المواقع الاثریە فی العراق، مدیریە الاثار العامە، بغداد، ١٩٧٠، ٣٤٤.

ئامادەکردنی: یوسف باقی عەبدولقادر

2

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

گردی وەیسی: مەلاوەیسە

گردێکی شوێنەواریی شێوە لاکێشەییە. بەرزییەکەی نزیکەی (١٥م) لەچاو زەوییەکانی دەوروبەری بەرزترە، گردێکی سروشتیە، تەنیشتەکانی بۆ خوارەوە لێژ بوونەتەوە. کەوتووەتە گوندی مەلاوەیسە لەسەر ڕێگەی سەرەکیی (گردیگۆ – سەیدسادق). لەگوندی (قەدەفەری)وە ڕیگایەک بەرەو گردەکە و گوندی مەلاوەیسە دەچێت بە دووریی کیلۆمەترێک، ڕووبەری گردەکە نزیکەی (٧٠٠٠م) دەبێت، سەر بە شارۆچکەی خورماڵە. هەتا ئێستا کاری هەڵکۆڵینی زانستی بۆ نەکراوە، بۆ سەردەمی (ئاشوورییەکان) دەگەڕێتەوە و چەندین کەرەستەی شوێنەواری تێدا دۆزراوەتەوە، وەک گۆزە و سکە و دراو، لەئێستادا گۆڕستانی گوندەکەی لەسەر دروستکراوە. تەواوی خانوی گوندەکە لەسەر گردەکە بونیادنراون و بەشێکی لێکراوە بە کشتوکاڵ، ئەمەش وایکردووە گردە شوێنەوارییەکە گۆڕانکاری لەشێوەکەیدا ڕووبدات.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گردی وسوو

گردێکی شوێنەواریی دەستکردی شێوە لاکێشەییە. بەرزییەکەی نزیکەی پێنج مەترە. کەوتووەته سنوری گوندی (گورگەچیا)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). ڕووبەرەکەی نزیکەی (١٠٠٠م٢)یە. هەتا ئێستا کاری هەڵکۆڵینی زانستی بۆ نەکراوە. چەند پارچەی بەردی تێژ کراو (بەردە ئەستێ) و گۆزەی شکاوی لێ دۆزراوەتەوە. بەپێی هەڵسەنگاندن و بەراوردکردن بەشێکی بۆ سەردەمی (چاخی بەردینی نوێ) و سەردەمی (ساسانی و ئیسلامی) دەگەڕێتەوە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گڵێجاڵە بچکۆلە

پاشماوەی قەڵایەکی کۆنە. کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی (گڵێجاڵ)ی ناوەندی ناحیەی (بەمۆ). بەپێی ئەو پاشماوە شوێنەوارییانەی، کە لە قەڵاکەدا دۆزراونەتەوە، بۆ سەردمەی پارسی و ساسانی دەگەڕێتەوە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گوندە

گردێکی شوێنەواریی دەستکردی شێوە قوچەکییە. بەرزییەکەی نزیکەی (٢٥م)ە. کەوتووەتە سەر چەمی (حەوت ئاشان) لە باشور و خۆرئاوای شاری هەڵەبجە. ڕووبەرەکەی نزیکە (٩٠٠م)ە. هەتا ئێستا کاری هەڵکۆڵینی زانستی بۆ نەکراوە. بەپێی ئەو کەرەستە و ئامڕازانەی لێی دۆزراونەتەوە، بۆ سەردەمی (ساسانی) دەگەڕێتەوە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گۆڕستانی ئەبو شەمامان

کەوتووەتە باکوری گوندی ئاوایی ڕۆستەم بەگ لە خۆرهەڵاتی ناحیەی خورماڵ بە دووریی سێ کێلۆمەتر، لە سەنتەری پارێزگای هەڵەبجهوە‌ (١٥کم) دوورە. مێژووی گۆرستانەکە: لەسەر بنەمای کێلە نوسراوەکانی گۆڕستانەکە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٥٠ ساڵ لەمەوبەر، کێلە تاشراوەکانی گۆڕستانەکە بەزمانی عەرەبی و خەتی فارسی لەسەریان نوسراوە، کە خاوەنی گۆڕەکان بەگزادە و شێخەکانی ناوچەکەن، لە ئیستادا زیاتر لە ١٥ کێلی شوێنەواری تێدا بەجێماوە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گۆڕستانی ڕێوڵە

گۆڕستانی دێی کۆنی گوندی (بەڵخە)یە. بە دووریی (٥٠٠م) کەوتووەتە خوار گوندەکەوە لە لا نساری ڕێوڵە و خوار شاخی هانەوەهارەی بەڵخە و باخی سەی حەبیب. دەکرێت بە دوو بەشەوە. سێ شێواز مردووی لێنێژراوە. بەشێکی کۆنی، کە ڕووفاتەکانیان بۆ پێش ئیسلام و سەردەمی زەردشت دەگەڕێتەوە، چونکە خراونەتە نێو کوپەڵەوە. دەوترێت زەردەشت خۆیشی لە ئەشکەوتێکی نزیک بەم گوندە ژیاوە. بەشێکی مردووەکان ڕوو بە خۆر نێژراون. بەشی دووەمی کەمێک لە خوارترە و لە بەرامبەر بەشەکەی ترەوەیە هی سەردەمی ئیسلامە. بە هۆی نەشارەزاییەوە لە کاتی ئیشوکار و باخەوانیدا، زۆرێک لەم شوێنەوارە لەناوچووە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار