بەرگی چوارەم
شوێنی دەستکرد (گوند و شار)
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
بەرگی چوارەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
تیشک خستنە سەر پێکهاتەی شار و گوندەکانی هەڵەبجە، تەلارسازی، و شوێنە دەستکردەکان کە دەستی مرۆڤ نەخشی کردوون.
کەوتووەتە باشوری شارۆچکەی سیروان و پارێزگای هەڵەبجە. لە ڕووی تۆبۆگرافیاوە لە ناوچەی شاخاویی سەخت هەڵکەوتووە. بەرزییەکەی لە (١٣٢٥م) دەستپێدەکات و هەتا بە ئاڕاستەی ڕووباری سیروان بڕوات، نزم و لێژ دەبێتەوە، هەتا دەگاتە (٧٢٥م) لە بەرزیی ئاستی دەریا. بەشێک لەسنوری نێودەوڵەتی پێکدەهێنێت. تەنها سنوری گوندی مۆردین دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٦٢٤ لە ١ى ١ى ١٩٦٢ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. کۆی گشتیی ڕووبەرەکەی ١٩١٩ دۆنم و شەش ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی ١٨٩٥ دۆنم و ١٩ ئۆلک بۆ میری و تەنها ٢٠ دۆنم و ١٢ ئۆلک وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. زەویی بەراوی کەمە تەنها ١٨ دۆنم و ١٠ ئۆلکە. زەویی پشتاو دێم ٢٨١ دۆنم و ١٩ ئۆلکە. هەروەها زەویی بەردەڵانی زیاتر لە ٢٠٠ دۆنمە و ڕێگاوبان حەوت دۆنم و هەشت ئۆلک و جێ_گوند سێ دۆنم و ٢٤ ئۆلک و باخی بەراو ٦٦ دۆنم و حەوت ئۆلک و باخی پشتاو ٤٧ دۆنم ودارستانی سروشتی ٨١٣ دۆنم و ٢١ ئۆلک و لەوەڕگای سروشتی ٨٤٩ دۆنم و ٢٤ ئۆلک لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە ناوەڕاستی پارێزگای هەڵەبجە و سەنتەری شارەکە و (دەشتی حەمەوغان) دەگرێتەوە. لە ڕووی بەڕێوەبردنی کشتوکاڵییەوە سەر بە ناحیەی (سیروان)ـە. سنورەکانی لە پێدەشتەکانی چیای شنروێ بە ئاڕاستەی دەشتی شارەزوور درێژ دەبێتەوە. بەرزییەکەی لە نێوان (٦٠٠ بۆ ٨٧٥م)ە لە ئاستی دەریا. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٣٣١٧ لە ٢ى ١١ى ١٩٥٣ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی ئەم کەرتە ٣١٣١ دۆنم و حەوت ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی ٢٩١٣ دۆنم و ٢٣ ئۆلکی بۆ میری و تەنها ٢١٧ دۆنم و نۆ ئۆلک وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. زەویی بەراو ٩٧٦ دۆنم و ١٥ ئۆلکە زەویی پشتاو دێم ١٥١ دۆنم و ١٨ ئۆلکە. زەویی بەردەڵان هەشت دۆنم و ڕێگاوبان ١١١ دۆنم و سێ ئۆلک هەروەها زیاتر لە ١٧٦٤ دۆنم ڕەگەزی کشتوکاڵی لەدەستداوە و وەک بەکارهێنانی شارستانی تۆمارکراوە. باخی بەراو لەم کەرتە زیاتر لە ١٨٩ دۆنم و دارستانی سروشتی ٢٠ دۆنم لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە باکوری شارۆچکەی سیروان و ناوەڕاستی پارێزگای هەڵەبجە. لە ڕووی تۆبۆگرافیاوە لە ناوچەی دەشتاییەکان هەڵکەوتووە. بەرزییەکەی لەنێوان (٦٥٠ بۆ ٦٧٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. سنوری جوگرافیی هەردوو گوندی (زەمەقیی خواروو، زەمەقیی سەروو) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٦٧ لە ٥ى ١ى ١٩٤٦ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی ئەم کەرتە ٣٠٥٢ دۆنم و ١٢ ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی ٢٨٤٢ دۆنم و سێ ئۆلکی بۆ میری و تەنها ٢١٠ دۆنم وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. زەویی بەراوی نییە، بەڵام زەویی پشتاو دێم زیاتر لە ١٣١١ دۆنمە. ڕێگاوبان ٥٤ دۆنم و جێ_گوند زیاتر لە ٣٢ دۆنم و پڕۆژەی پەلەوەری نزیکەی پێنج دۆنم و باخی بەراو ٣٨ دۆنم و باخی پشتاو زیاتر لە سێ دۆنم لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە باکوری شارۆچکەی سیروان و ناوەڕاستی پارێزگای هەڵەبجە. لە ڕووی تۆبۆگرافیاوە زەوییەکەی تەختە و لە ناوچەی دەشتەکانی دەوروبەری هەڵەبجە هەڵکەوتووە. بەرزییەکەی لە نێوان (٥٢٥م بۆ ٧٠٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. سنوری جوگرافیی گوندەکانی (حەسەنئاوا و بەکراوا) دەگرێتەوە. ٧٥٠ خێزان و ٤٠٠ کەس تێیدا نیشتەجێن. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٦٧ لە ٥ى ١ى ١٩٤٦ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی ئەم کەرتە ٣٨٩٠ دۆنم و چوار ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی ٣٦٨١ دۆنم و ١٢ ئۆلکی بۆ میری و تەنها ٢٠٨ دۆنم و حەوت ئۆلک وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. زەویی بەراوی نییە، بەڵام زەویی پشتاو دێم زیاتر لە ٣٥١٥ دۆنمە. بەردەڵان زیاتر لە ١٠١ دۆنم و ڕێگاوبان ٤٣ دۆنم و جێ_گوند زیاتر لە ١٩٧ دۆنم و پڕۆژەی پەلەوەری نزیکەی دوو دۆنم و باخی بەراو ٢٩ دۆنم و ١٩ ئۆلک لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی شارۆچکەی سیروان و ناوەڕاستی پارێزگای هەڵەبجە. لە ڕووی تۆبۆگرافیاوە کەوتووەتە ناوچەی گرد و چیا نزمەکانی دەوروبەری هەڵەبجە و بە ئاڕاستەی پێدەشتەکان درێژدەبێتەوە. بەرزییەکەی لە نێوان (٦٢٥م بۆ ٨٣٥م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. سنوری جوگرافیی گوندی (عەنەب) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٣٠٧٠ لە(١٠ی ی ١٩٥٣ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی کەرتەکە ٢٠٦٠ دۆنم و ١١ ئۆلکە. لەڕووی دابەشبوونی جۆری خاوەندارێتیی زەوییەکانی ١٥٤٥ دۆنم و پێنج ئۆلکی بۆ میری و تەنها ٥١٤ دۆنم و شەش ئۆلک وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. زەویی بەراو ١٥١٩ دۆنم و ١٢ ئۆلکە. بەڵام زەویی پشتاو دێم کەمە و تەنها سێ دۆنم و ١٤ ئۆلکە. ڕێگاوبان پێنج دۆنم و زەوی نا_کشتوکاڵی ١٢ دۆنم و دوو ئۆلک و باخی بەراو ٨٣ دۆنم و ١٠ ئۆلک و دارستانی دەستکرد ٩٦ دۆنم و ٢٢ ئۆلک و لەوەڕگای سروشتی ٣١٠ دۆنم لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی شارۆچکەی سیروان و ناوەڕاستی پارێزگای هەڵەبجە. لە ڕووی تۆبۆگرافیاوە کەوتووەتە ناوچەی گرد و دۆڵەکانی دەوروبەری هەڵەبجە. بەرزییەکەی لە نێوان (٥٩٠م بۆ ٧٧٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. سنوری جوگرافیی گوندی (بیاوێڵە) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٦٧٩ لە ٢٢ى ١١ى ١٩٤٨ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی ئەم کەرتە ١٥٩٧ دۆنم و ٢٢ ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی ١٥٠٦ دۆنم و هەشت ئۆلکی بۆ میری و تەنها ٩١ دۆنم و ١٣ ئۆلک وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. زەویی بەراو ٢٤٥ دۆنم و سێ ئۆلکە. بەڵام زەویی پشتاو دێمی نیە. زەویی بەردەڵان ٢٢ دۆنم و چوار ئۆلک و جێ_گوند حەوت دۆنم و ١٥ ئۆلک و ڕێگاوبان پێنج دۆنم و پڕۆژەی پەلەوەر دوو دۆنم و باخی بەراو ٥٧ دۆنم و ١١ ئۆلک و باخی پشتاو ١٩١ دۆنم و هەشت ئۆلک و لەوەڕگای سروشتی ٥٦ دۆنم لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە باکوری شارۆچکەی سیروان و باکوری خۆرهەڵاتی پارێزگای هەڵەبجە. لە ڕووی تۆبۆگرافیاوە کەوتووەتە ناوچەی دەشتاییەکانی نزیک لە دەریاچەی دەربەندیخان و بەشی زۆری ژێر ئاودەکەوێت و بەو هۆیەوە هیچ ئاوەدانییەک و گوندێکی تێدا نیە. بەرزییەکەی لە نێوان (٤٧٥م بۆ ٤٩٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. بەشێک لە سنوری پارێزگای هەڵەبجە و سلێمانی جیادەکاتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٦٣ لە ٢٢ى ١٢ى ١٩٤٧ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی ئەم کەرتە ١١٠٧ دۆنم و ٢٢ ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی تەواوی بۆ میری تۆمارکراوە و لەو ڕووبەرە ١٠٤٥ دۆنم و دوو ئۆلکی ژێر ئاو دەکەوێت.
کەوتووەتە باکوری شارۆچکەی سیروان و باکوری خۆرهەڵاتی پارێزگای هەڵەبجە. لە ڕووی تۆبۆگرافیاوە کەوتووەتە دەشتی شارەزوور. بەرزییەکەی لە نێوان (٤٩٠م بۆ ٥٥٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. سنوری جوگرافیی گوندی (بەشارەتی سەروو، بەشارەتی خواروو، کێلەسپی، جانجان، خاکوخۆڵ) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٦٧ لە ٥ى ١ى ١٩٤٨ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی ئەم کەرتە ٣٩٦٨ دۆنم و ١٧ ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی ٣٩٢٨ دۆنم و ١٠ ئۆلکی بۆ میری و تەنها ٤٠ دۆنمی وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. زەویی بەراو ٢٦٦٩ دۆنم و دوو ئۆلکە. زەویی پشتاو دێم ٩٨٠ دۆنم و ٢١ ئۆلکە. ڕێگاوبان ١٧ دۆنم و ١٦ ئۆلک و جێ_گوند ٢١٧ دۆنم و ٢٢ ئۆلک و باخی بەراو ٤٦ دۆنم و ٢٣ ئۆلک و دارستانی لەوەڕگای سروشتی ٣٦ دۆنم لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە باکوری شارۆچکەی سیروان و لە نێوان سنوری هەردوو ناحیەی خورماڵ و سیروانە. لە ڕووی تۆبۆگرافیاوە کەوتووەتە دەشتی شارەزوور. بەرزییەکەی لە نێوان (٥١٠م بۆ ٥٦٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. سنوری جوگرافیی بەشێک لە گوندی (قشڵاخەڕووتە) و سەنتەری (سیروان) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٢٢ لە ٨ى ٩ى ١٩٤٧ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی ئەم کەرتە ٢٣٦٣ دۆنم و شەش ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی ٢٠٦٣ دۆنم و شەش ئۆلکی بۆ میری و تەنها ٣٠٠ دۆنمی وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. زەویی بەراوی نییە، بەڵام زەویی پشتاو دێم ٢٠١٩ دۆنم و ١٥ ئۆلکە. بەردەڵان ٤٠ دۆنم و ڕێگاوبان پێنج دۆنم و ١١ ئۆلک و جێ_گوند و زەوی شارستانی ٢٧٤ دۆنم و ١٣ ئۆلک و زەوی نا_کشتوکاڵی ٢٥ دۆنم و ١٠ ئۆلک لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە ناوەڕاستی شارۆچکەی سیروان و پارێزگای هەڵەبجە. لەڕووی تۆبۆگرافیاوە کەوتووەتە نێو دۆڵ و بانەبەرزەکان، کە دەڕوانن بەسەر دەشتی شارەزووردا. بەرزییەکەی لە نێوان (٥٣٠م بۆ ٧٠٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. سنوری جوگرافیی ئەم کەرتە تەنها گوندی (پریسی خواروو) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٦٧ لە ٥ى ١ى ١٩٤٨ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی ئەم کەرتە ٣٦٦٧ دۆنم و ١٨ ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی تەواوی بۆ میری تۆمارکراوە. زەویی بەراوی نییە، بەڵام زەویی پشتاودێم ٣٦٠٨ دۆنم و شەش ئۆلک پێکدەهێنێت. بەردەڵان ٢٨ دۆنم و ڕێگاوبان شەش دۆنم و ٤ ئۆلک و جێ_گوند ١٩ دۆنم و باخی بەراو نزیکەی سێ دۆنم و باخی پشتاو چوار دۆنم لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە خۆرئاوای ناحیەی خورماڵ و باکوری خۆرئاوای پارێزگای هەڵەبجە. لە نێو دەشتی شارەزوور هەڵکەوتووە. بەرزییەکەی لە ئاستی دەریاوە لەنێوان (٥٠٦م بۆ ٥٧٨م)ە. بە ئاڕاستەی خۆرهەڵات و باکوری خورماڵ زیاتر بەرزدەبێتەوە. سنوری گوندەکانی گێڵەک، تەکیە، گردی قازی، ئاواییی حاجی حمەأمین و ئاواییی حەمەی فەرەج دەگرێتەوە. کۆی ژمارەی خێزانەکانی نیشتەجێ لەم کەرتە ٦٠ خێزان و ٢٩٨ کەسن. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٣٩٠ لە ٢٩ى ١٠ى ١٩٤٦ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. کۆی گشتیی ڕووبەری زەوییەکانی ١٨٧١ دۆنم و ١١ ئۆلکە و تەواوی ئەو ڕووبەرەش خاوەندارییەکەی بۆ میری دەگەڕێتەوە، جوتیاران بە ڕەسمی خاوەن موڵک نین. زەویی بەراو زۆرترین ڕووبەری هەیە، کە دەکاتە ١٧٦٥ دۆنم و باخی بەراو تەنیا ٤١ دۆنم پێکدەهێنێت. دەربارەی زەویی نا_کشتوکاڵی لەم کەرتە بریتییە لە ٦٥.١١ دۆنم. بەهۆی بە پیتیی زەوییەکانی و بوونی ئاوێکی زۆر، هیچ جۆرە لەوەڕگایەکی سروشتی و دەستکردی تێدانیە.
کەوتووەتە باشوری ناحیەی خورماڵ و سنوری جیاکەرەوەی هەر سێ ناحیەی (خورماڵ - سیروان - بیارە) پێکدەهێنێت. لە ڕووی جوگرافیەوە بەشی خۆرئاوای پێدەشتە و بەشی خۆرهەڵاتەکەی کەوتووەتە بناری چیاکانەوە. لەڕووی تۆپۆگرافیەوە ئەم کەرتە لە(٥٣٠م) دەستپێدەکات و هەتا بەرزیی (١١٠٠م) لە ئاستی دەریا بەرزدەبێتەوە. سنوری گوندەکانی (دەرەشیشی سەروو، دەرەشیشی خواروو) و بەشێک لە سەرکەن دەگرێتەوە. تەنها ١٤ خێزان و ٦٥ کەسی تێدا نیشتەجێیە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٩٦٤ لە ٢٣ى ٤ى ١٩٥١ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. کۆی گشتیی ڕووبەری زەوییەکانی ئەم کەرتە ٨٨٢١ دۆنم و دوو ئۆلکە. لەپاش کەرتەکانی یاڵانپێ و میریسوور سێیەم گەورەترین کەرتی کشتوکاڵی ناحیەکەیە. بەشێوەیەک، کە خاوەندارێتیی زەوییەکانی ٦٤٩٧ دۆنم موڵکی میری و ٢٣٢٣ دۆنمی بریتییە لە موڵکی جوتیاران. لە ڕووی جۆری زەوییەکانی ١١٨٨ دۆنم زەویی بەراو (٥٢٩٣) دۆنم زەویی پشتاوە. لەوەڕگای سروشتی تەنها ١٧٩٢ دۆنم پێکدەهێنێت و نزیکەی ٨٠ دۆنم لە کۆی گشتیی زەوییەکانی بە نا_کشتوکاڵی تۆمارکراوە. باخی بەراو ٢٣٠ دۆنمە، کە زۆربەیان لە بناری چیا و دۆڵەکانی ناو گوندەکەدا چڕبونەتەوە و سەرچاوەی ئاوی سازگار و کانی زۆری تێدایە، کە تاکو سەرەتای وەرزی هاوین بە چەمی دەرەشیشدا دێتەخوارە و دەکرێت لە داهاتوودا بۆ زیاتر بەراوکردنی زەوییەکانی بەشی خۆرئاوا و کەرتەکانی قشڵاخەڕووتە و تەپەکوڕە، بە سودوەرگرتن لە تۆبۆگرافیای گونجاوی ناوچەکە، لە پۆندێکدا ئاوەکە کۆبکرێتەوە.
کەوتووەتە خۆرئاوای ناحیەی خورماڵ و باکوری خۆرئاوای پارێزگای هەڵەبجە. لە نێو دەشتی شارەزوور هەڵکەوتووە. لە بەرزیی (٥٠٤ بۆ ٥٩٢م)ی ئاستی ڕووی دەریایە. بە ئاڕاستەی کەرتی بانیشار زیاتر بەرز دەبێتەوە. ئەم کەرتە بەتەواوی سنوری گوندی شیرەمەڕ و گردی مەتا دەگرێتەوە. کۆی ژمارەی خێزانە نیشتەجێبووەکانی ئەم کەرتە ٩٧ خێزان و ٤٣٠ کەسە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٣٨٣ لە ١ى ٧ى ١٩٤٦ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. کۆی گشتیی ڕووبەری زەوییەکانی ٢٠٩٢ دۆنم و ٢١ ئۆلکە. دەربارەی خاوەندارێتیی زەویوزارەکانی ئەم کەرتە: ٢٠٥ دۆنمی بۆ میری و تەنها ٤٠ دۆنمی موڵکی جوتیارانە. سەبارەت بە جۆری زەوییەکانی ئەم کەرتە: بەشی زۆری زەویی بەراوە، کە زیاترە لە ١٧٢٦ دۆنمە زەویی پشتاوە لە ٢٣٠ دۆنم زیاترە. هەروەها باخی بەراو لە ٢٢ دۆنم و باخی پشتئاو لە ١٠ دۆنم زیاترە. بە سەرچاوەی ئاوی شیرەمەڕ ئاودەدرێت. ئەم کەرتە زیاتر لە ٧٧ دۆنم لەوەڕگای سروشتی هەیە و تەنها ٣٣ دۆنمی کۆی گشتیی ڕووبەرەکەی بە زەویی نا_کشتوکاڵی و سێ دۆنم بە بەردەڵان هەژمارکراوە.
کەوتووەتە باشوری ناحیەی خورماڵ و بەشێک لە سنوری ناحیەکە لەگەڵ ناحیەی بیارە جیادەکاتەوە. لە دەشتاییەکانی شارەزوور هەڵکەوتووە و لە ڕووی تۆپۆگرافیاوە زەوییەکانی تەختن و لە نێوان بەرزی (٥٤٢م بۆ ٥٦٠م) لە بەرزیی ئاستی دەریا تێپەڕناکات. بە تەنها سنوری گوندی تەپەکوڕە پێکدەهێنێت. ژمارەی خێزانەکانی ٤٣ خێزان و ١٩٦ کەسی تێدا دەژین. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٦٧ لە ٥ى ١ى ١٩٤٨ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. کۆی گشتیی ڕووبەرەکەی ٢٨٩٢ دۆنمە، بەشێوەیەک دەربارەی دابەشبوونی جۆری خاوەندارێتیی زەوییەکانی تەواوی زەوییەکانی بۆ میری تۆمارکراون، زەویی بەراو ٢٤٠٧ دۆنم و زەویی پشتاو ٢٨٧ دۆنمە لەوەڕگای سروشتی تەنها ٦٨ دۆنم و زەوی ناکشتوکاڵی تەنها ٣٢ دۆنم لە کۆی گشتی ڕووبەری کەرتەکەیە. باخی بەراو زیاتر لە ٨٦ دۆنمە و نزیکەی ١٠ دۆنمیش پڕۆژەی کشتوکاڵی تێدایە.
کەوتووەتە بەشی باکوری شارۆچکەی خورماڵ. تۆبۆگرافیای ئەم کەرتە لە بەشی باکور و خۆرهەڵات کەوتووەتە بناری ناوچە شاخاوییەکان و هەتا بە ئاڕاستەی خۆرئاوا و باشوری خۆرئاوا بڕوات لە پێدەشتەکان و دەشتی شارەزوور نزیک دەبێتەوە. بەرزییەکەی لە ئاستی ڕووی دەریاوە لە(٥٥٠م هەتا ١١١٠م)ە. بەتەنها سنوری گوندی (عاموورە) دەگرێتەوە. نزیکەی ٥٠ خێزان و ٢٠ کەسی تێدا دەژین. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٣٤٥٤ لە ٣٠ى ٨ى ١٩٥٤ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. لەڕووی ڕووبەرەوە، یەکێکە لە بچوکترین کەرتەکانی ناحیەکە. کۆی گشتیی ڕووبەرەکەی (١٣١٢ دۆنم و ٨ ئۆلکە بەشێوەیەک دەربارەی دابەشبوونی جۆری خاوەندارێتیی زەوییەکانی ٥٧٢ دۆنم بۆ میری و (٧١٩) دۆنم وەک موڵکی جوتیار تۆمارکراوە. دەربارەی جۆری زەوییەکانی، تەنها ٢٨ دۆنم زەویی بەراو زیاترە لە ٦١٣ دۆنم زەویی پشتاوی هەیە. لەوەڕگای سروشتی نزیکەی ٥٦١ دۆنم و ڕووبەری زەوی نا_کشتوکاڵی تەنها ١٧ دۆنم و باخی بەراو نزیکەی دوو دۆنمە.
کەوتووەتە باکوری شارۆچکەی سیروان و باکوری خۆرهەڵاتی پارێزگای هەڵەبجە. تۆبۆگرافیاکەی تەختە و لە دەشتی شارەزوورە بەرزییەکەی لە نێوان(٥٠٠ - ٥٥٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. سنوری گوندەکانی (کاگردەڵ و دەلێن) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٢٢ لە ٨ى ٩ى ١٩٤٧ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. کۆی گشتیی ڕووبەرەکەی ٤٦١١ دۆنم و پێنج ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی بەتەواوەتی بۆ میری تۆمارکراوە. زەویی بەراو زۆر کەمە و تەنها دوو دۆنمە، بەڵام زەویی پشتاو دێم ٤٢٤٢ دۆنم و هەشت ئۆلکە و زەویی، کە بە (ترومپا) بەراوبکرێت، زیاتر لە ٦٧ دۆنم دەبێت. چونکە ئاستی ئاوی ژێرزەوی لەم ناوچەیەدا زۆر بەرزە. زەوی ڕێگاوبان ١٩ دۆنم و جێ_گوند ٢٦٦ دۆنم و ٢٢ ئۆلک باخی بەراو ١٤٠ دۆنم و ١٣ ئۆلک لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی ناحیەی خورماڵ. هەتا سەر سنوری خۆرهەڵاتی کوردستان درێژدەبێتەوە و بەگشتی کەوتووەتە سنوری ناوچە شاخاوییەکانی سورێنەوە. تەنها بەشی باشوری نەبێت لە بنار و پێدەشتەکانە. بەرزییەکەی لە ئاستی ڕووی دەریا لە باشور (٥٥٥م) و هەتا بە ئاڕاستەی خۆرهەڵات بڕوات بەرزتر دەبێتەوە، هەتا دەگاتە(٢٣٠٠م). بەتەواوی سنوری گوندی (میریسوور) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٣٦١٥ لە ٥ى ٥ى ١٩٥٥ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. لەڕووی ڕووبەرەوە، بە دووەم گەورەترین کەرتی ناحیەی خورماڵ و شەشەمین کەرتی کشتوکاڵی پارێزگای هەڵەبجە دادەنرێت. کۆی گشتیی ڕووبەرەکەی ٩٠٢١ دۆنم و ١٧ ئۆلکە. بەشێوەیەک خاوەندارێتیی زەوییەکانی بۆ (میريی) ٨١٤٥ دۆنم و بۆ جوتیاران ٨٦٩ دۆنمە. لە ڕووی جۆری زەوی ٤٩ دۆنم بەراو و ١٤٣٩ دۆنم زەویی پشتاو و ١٢٦٩ دۆنم زەوی بۆ (لەوەڕگای سروشتی) و ٣٣ دۆنم زەوی نا_کشتوکاڵی و تەنها چوار دۆنم و ٢٢ ئۆلک باخی بەراوی هەیە. هەروەها بەو پێیەی بەشی زۆری کەوتووەتە ناوچە شاخاوییەکانەوە، ٥٧ دۆنم زەویی بەردەڵان و ١٦٦ دۆنم زەویی (گاکێڵ)ی هەیە.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای شارۆچکەی خورماڵ و باکوری پارێزگای هەڵەبجە. لە بناری چیاکانەوە تاکو پێدەشتەکان و دەشتی شارەزوور درێژدەبێتەوە. تۆبۆگرافیاکەی لەنێوان (٥٠٠ بۆ ٩٥٠م) لە بەرزی ئاستی ڕووی دەریایە. لە ڕووی جوگرافیاوە سنوری گوندەکانی(ڕیشێن، گوڵەخانە، مەلا وەیسە، قوڵخورد، دەرەگۆلان و قەدەفەری) دەگرێتەوە. ١٣٨ خێزان و ٦٣٠ کەس نیشتەجێن. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٤١٣ لە ٧ى ١٠ی ١٩٤٦ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. لە دوای کەرتی (یاڵانپێ و دەرەشیش) سێەمین گەورە کەرتی ناحیەی خورماڵە و ڕووبەری گشتییەکەی ٧٣٠٧ دۆنم و ١٣ ئۆلکە. دەربارەی دابەشبوونی جۆری خاوەندارێتیی زەوییەکانی: ٦٩٨٤ دۆنمی بۆ میری و تەنها ٣٢٣ دۆنمی وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. دەربارەی جۆری زەوییەکانی: زەویی بەراو ٢٥٣٢ دۆنم و زەویی پشتاو ٢٣٤٣ دۆنم و لەوەڕگەی سروشتی ٢٢٦٩ دۆنم و زەوی نا_کشتوکاڵی ١٣٢ دۆنم و باخی بەراو نزیکەی ٣٧ دۆنم دەبێت.
کەوتووەتە خۆرئاوای شارۆچکەی سیروان و باکوری خۆرئاوای پارێزگای هەڵەبجە. تۆبۆگرافیاکەی تەختە و لە دەشتی شارەزوورە بەرزییەکەی لە نێوان(٤٦٠ بۆ ٤٩٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. بەشێک لە سنوری پارێزگای هەڵەبجە لە سلێمانی جیادەکاتەوە. سنوری گوندی (کانی شێخ) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٦٣ لە ٢٢ى ١٢ى ١٩٤٧ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. کۆی گشتیی ڕووبەرەکەی ٣٨١٢ دۆنم و ٢٣ ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی بە تەواوەتی بۆ میری تۆمارکراوە. زەویی بەراو ٨٢٧ دۆنم و ١٦ ئۆلک و زەویی پشتاو دێمی نیە. بەڵام زەویی بەردەڵان ٥٠ دۆنم دەبێت. زەویی ڕێگاوبان چوار دۆنم و جێ_گوند یەک دۆنم و دوو ئۆلک و زەوی نا_کشتوکاڵی هەشت دۆنم و باخی بەراو چوار دۆنم و ١٨ ئۆلک و دارستانی سروشتی ٨٨ دۆنم و شەش ئۆلک لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە خۆرئاوای شارۆچکەی سیروان و باکوری خۆرئاوای پارێزگای هەڵەبجە. تۆبۆگرافیاکەی تەختە و لە دەشتی شارەزوورە بەرزییەکەی لە نێوان(٤٨٠ بۆ ٥١٠م)ە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. بەشێک لە سنوری پارێزگای هەڵەبجە لە سلێمانی جیادەکاتەوە. سنوری گوندەکانی (تەپەگوڵاویی سەروو، تەپەگوڵاویی خواروو، لامەرکەزی) دەگرێتەوە. بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٢٥٧٢ لە ١٦ى ١ى ١٩٤٨ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. کۆی گشتیی ڕووبەرەکەی ١٩٧٣ دۆنم و ١٣ ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی ١٨٩٣ دۆنم و ١٣ ئۆلک بۆ میری و ٨٠ دۆنم وەک موڵک بۆ جوتیاران تۆمارکراوە. زەویی بەراو ١١٣٨ دۆنم و نۆ ئۆلک و بەراو بە (ترومپا) ٨٣ دۆنم و زەویی پشتاو دێم ٢٠٤ دۆنم و ١٥ ئۆلک. زەویی ژێرئاوکەوتوش ٣٤٠ دۆنم دەبێت. زەویی ڕێگاوبان ٢٤ دۆنم و جێ_گوند ٥٥ دۆنم و ١٩ ئۆلک و زەوی نا_کشتوکاڵی ٢٣ دۆنم و دارستانی سروشتی ١٠ دۆنم و لەوەڕگای سروشتی ١٣ دۆنم لە ڕووبەری گشتی پێکدەهێنێت.