بەرگی سێیەم
مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
بەرگی سێیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
لە کاتی هێرشی (زەعیم سدیق) بۆ ناوچەی شارەزوور و هەڵەبجە، گوندی (کوڵکنیی خواروو) بە فڕۆکە بۆردومانکراوە و هاوڵاتی (ئامینی کاکەخان) شەهیدبووە و ژمارەیەک لە ماڵەکان سوتاوە و دانیشتوانەکەی بۆ ماوەی چەند مانگێک ئاوارەی گوندەکانی (عاموورە، شیرەمەڕ) بوون.
ساڵی ١٩٦٣ لەکاتی هێرشی (زەعیم سدیق) بۆ ناوچەی (شارەزوور)، گوندی (کوڵکنیی سەروو)ى سەربەشارۆچکەى (خورماڵ) بەر دەکەوێت و دەسوتێنرێت. ئەوکات گوندەکە ٢٠ ماڵی تێدابووە، هەموو ماڵەکان سوتان و دانیشتوانەکەی ئاوارەی گوندەکانی تر و هەورامان و شارەزوور بوون. هاوڵاتییەکی گوندەکەش بەناوی (ئەحمەدی فەقی کەرەم) بە بۆردومانی فرۆکە شەهیددەبێت. دواى زياتر لە ساڵێک لە ئاوارەیى، خەڵکى گوندەکە دەگەڕێنەوە و دەستدەکەن بە دروستکردنەوەى خانوەکانیان.
ساڵی ١٩٦٣ لەکاتی هێرشی (زەعیم سدیق) بۆ ناوچەی شارەزوور، گوندی (گردی قازی) سەر به شارۆچکەی (خورماڵ) بەر هێرشەکە دەکەوێت، دانیشتوانی گوندەکە ئاوارەی گوندەکانی (شیرەمەڕ و بانیشار) دەبن، زۆربەی ماڵەکانی گوندەکە سوتێنراون. دوای نزیکەی یەک ساڵ دووبارە دەگەڕێنەوە گوندەکە.
ساڵی ١٩٦٣ لەکاتی هێرشی (زەعیم سدیق) بۆ ناوچەکە و له کاتی شەڕی (پردی زەڵم)، گوندی گوڵەخانەی سەر بە ناحیەی (خورماڵ) بەر هێرشەکە کەوتووە و ١٧ خانو و ماڵی خەڵکەکە بەرکەوتووە و سوتاون. بەو هۆیەشەوە خەڵکەکەی بۆ ماوەی چەند مانگێک گوندەکەیان چۆڵکردووە.
ساڵی ١٩٦٣ لەکاتی هێرشەکەی (زەعیم سدیق) بۆ سەر ناوچەکه، گوندی (گێڵەک) بەر هێرشەکە کەوتووە، گوندەکە سوتێنراوە و دانیشتوانەکەشی بۆ ماوەی چەند مانگێک ئاوارەی شاخەکانی (خۆرنەوزان، هانەگەرمەڵە، بانیشار) بوون. پاشان گەڕاونەتەوه بۆ گوندەکە.
ساڵی ١٩٦٣ لەکاتی هێرشی (زەعیم سدیق) بۆ ناوچەی شارەزوور و هەڵەبجە، گوندی (مەلاوەیسە)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ) بەر ئەو هێرشە کەوتووە و لەکاتی بۆردومانی گوندەکە کەسێکی وردەواڵەفرۆش، که خەڵکی گوندی (نۆدشه)ی خۆرهەڵاتی کوردستان بووه، بەرکەوتووە و شەهیدبووە. دانیشتوانی گوندەکە ئاوارەی گوندەکانی تر بوون. نزیکەی ٢٥ ماڵى گوندەکە سوتاون. دواى نزیکەى ساڵێک بەسەر ئەو ڕووداوەدا، ئەوکات خەڵکەکەى گەڕاونەتەوە گوندەکە.
شوێنی شەڕی نێوان لایەنگرانی شێخ مەحموود و ئینگلیزەکانە لە پشت شاخی شنروێ لە خۆرهەڵاتی شاری هەڵەبجە. پاش دەستگیرکردنی شێخ مەحموود لەلایەن ئینگلیزەکانەوە، ئینگلیزەکان کەوتوونەتە سزادانی هەموو ئەو کەس و ناوچانەی، کە پشتیوانی شۆڕشەکەی شێخ بوون. بۆ ئەم مەبەستە هەڵەبجەیان گرتەوە و (لیز)یان کردەوە بە حاکمی سیاسیی ناوچەکە و (ئەحمەدموختار جاف)يشيان کردەوە بە قايمقامى شارەکە. لەبەرانبەردا (حامیدبەگ و داود بەگی ئامۆزای) و شێخانی عەبابەیلێ و خەڵکانی تری، کە لایەنگری شێخ مەحموود بوون، دژی گەڕانەوەی دەسەڵاتی ئینگلیزەکان ڕاوەستانەوە. لە بەرانبەردا چەند فڕۆکەيەکی ئینگلیز بۆردومانی گوندی عەبابەیلێیان کردووە و دواتریش گوندەکەیان سوتاندووە. خەڵکانی ناڕازی، هەڵەبجە و عەبابەيلێيان بەجێهێشت و ڕوويانکردە گوندی هاوار و خۆیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئینگلیزەکان ئامادەکرد. له دەربەندی (ئەشکەوەڵ)ـدا سەنگەریان گرتووە و کاتێک سوپای ئینگلیز گەیشتنە دەربەندەکە شەڕ لەوێدا لە نێوان هەردوولادا ڕوویدا، سوپای ئينگليز تێکشکا و گەڕایەوە گوندی عەبابەیلێ.
زستانی ساڵی ١٦٢٩ خەسرەو پاشای والی بەغدا لە دەوڵەتی عوسمانی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ولایەتەکەی و دوور خستنەوەی مەترسیەکانی خان ئەحمەدخانی ئەردەڵانی لایەنگری شای ئێران، بە خۆی سوپایەکەوە ڕوو لە گوڵعەنبەر دەکات. بەگەکانی ئەردەڵان و بیست سەرۆک خێڵی کورد، لە بەر سوننی_بوون دێنە پێشوازی. سوپای عوسمانی هێزەکانی خان دەشکێنێت و تا هەمەدان پێشرەوی دەکات. لە ماوەی حەوت هەفتەی مانەوەیان، والی بڕیاری نۆژەنکردنەوەی قەڵای خورماڵ دەردەکات و نۆژەنیدەکەنەوە. ساڵی ١٦٣١ خان ئەحمەد پەلاماری گوڵعەنبەر و شارەزوور دەداتەوە، جاریکی تر دەیخاتەوە ژێر ڕکێفی خۆی.
دواى توندبوونى ململانێى نێوان باڵى جەلاليى و مەلايى لە کوردستان و بەتايبەتی لە سنورى هەڵەبجە، پارتى ديموکراتى کوردستان/ باڵى مەلايى بەمەبەستى هێرشکردنە سەر شارى هەڵەبجە و دەرکردنى جەلالييەکان لە شارەکە و دەوروبەریدا، هێزێکی زۆریان لە سنورەکە کۆکردەوە. پارتى و چريک لە شاخى (شنروێ)وە بۆردومانى گەڕەکەکانى سەرا و کانییەقوڵکەيان کرد و ژمارەيەک خەڵکى مەدەنى کوژران و برينداربوون. بۆ ناوبژی و لەپێناو ڕوونەدانى زیانی زۆرتر، ژمارەيەک کەسايەتیى ئايينى و کۆمەڵايەتیى شارەکە کەوتە نێوانەوە و سوودینەبوو. لە شەوى ١١-١٢ی ٨ی ١٩٦٩ جەلالییەکان هێرشیان کردە سەر ئەو ناوچانەی، کە هێزەکانى پارتى و چريکى لێ بوو و ژمارەیەکی زۆر لە هێزی چریک بە پلەی یەکەم و دواتر پارتییەکـان کـوژرا و بریدابوون.
پاش تێکچوونی پەیوەندیی نێوان مەلیک مەحمود و ئینگلیزەکان، مەلیک نامە بۆ عەشایەر و سەرۆک هۆزە کوردەکان دەنێرێت بۆ ئەوەی پشتیوانی بکەن دژی ئینگلیز. بۆ ئەو مەبەستەش نامە بۆ شێخ کەریمی عەبابەیلێ دەنێرێت و ئەویش بە هاوکاری هۆز و عەشیرەتەکانی ناوچەکە جگە لە جاف و شوێنکەوتوانی عادیلە خانم، کە پشتگیری ئینگلیز بوون، عەشیرەتەکان زیاتر لە ٢٠٠٠ سوار و چەکدار کۆدەکەنەوە و بە ئاڕاستەی کفری و مەیدان دەڕۆن. لەوێ لەگەڵ عەشیرەتەکانی دیکە، کە بۆ هەمان مەبەست هاتوون یەکدەگرنەوە و هەموویان شێخ کەریمی عەبابەیلێ بە سەرکردەی هێزەکە دەستنیشاندەکەن. پاش دانانی نەخشەیەکی سەربازی لە بەرەبەیانێکی زوودا لە سێ قۆڵەوە هێرش دەکەنە سەر ئینگلیزەکان و سەرکەوتن بەدەستدەهێنن. دەسکەوتەکانی شەڕ بەشێوەیەکی عادیلانە لەنێوان هۆزەکاندا دابەشدەکرێن و شێخ کەریم و هۆزەکانی هەڵەبجە کاتێک دەگەڕێنەوە لەلایەن خەڵکەوە پێشوازیان لێدەکرێت. ئەم شەڕە دەبێتە شکستێکی گەورە بۆ ئینگلیزەکان و لەپاش سەرکەوتنیان لە دەربەندی بازیان بەسەر شێخ مەحموددا، بڕیاری تۆڵەکردنەوەی لە هەڵەبجە و هۆزەکانی ناوچەکە دەدەن.
شەڕی نێوان عوسمانییەکان و جافر سانە. لە ئەنجامی ناکۆکی و نێوان_ناخۆشیی جافرسان و دەسەڵاتی عوسمانی لە هەورامان، لەکاتی هەڵگیرسانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا، عوسمانییەکان پەلاماری هەورامانی لهۆن دەدەن و نۆدشە و نەوسود دەسوتێنن. لەشکری سان لە چەند قۆڵێکەوە پەلاماری عوسمانی دەدەن، بە فەرماندەیی کەریم بەگی کوڕی و هۆزی گەڵاڵیی جاف، پەلاماری عوسمانییەکان دەدەنەوە، پاش شەڕێکی گەرم، عوسمانییەکان دەشکێن و پاشەکشێدەکەن و دیلیشیان لێدەگیرێت. لەقۆڵی تەوێڵەوە قادربەگی کوڕی جافرسان بە یارمەتی خەڵکی تەوێڵە بەشی زۆری هەورامانی عێراق لە عوسمانی پاکدەکەنەوە. شازدە گوندی هەورامان، کە پێشتر لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوون، بوونەتە بەشێک لە قەڵەمڕەوی حوکمی جافرسان. لەوانە (تەوێڵە، بیارە، سۆسەکان، بەڵخە، دەگاشێخان، خەرپانی، هاوار)، لە دیوی ئێرانیشەوە تفەنگچییە هەورامییەکان بەرەو سنە دەڕۆن، هەتا بەر بە پەلاماری ڕووسەکان بۆ سەر هەورامان بگرن.
دوای ئازادکردنی مەحموودخانی دزڵی لەلایەن ئینگلیزەکانەوە و گەڕانەوەی بۆ هەورامان، شۆڕش و ناکۆکییەکانیان لەگەڵ ئینگلیز زیاددەکات. بەپێی ڕاپۆرتی مانگانەی مەندوبی سامی لە ١ی ٢ی ١٩٢٢ فەرماندەیەک و بیست سەربازی ئینگلیز دەکوژرێن و فڕۆکەیەکیان لە ئاوایی ڕۆستەم بەگ کەوتووەتە خوارەوە. لەوە بەدواوە چەند شەڕێکی یەکلەدواییەکی دەستەوئێخەی نێوان هەورامییەکانی لەشکری مەحموودخان و لیوایەکی سوپای عێراق بەسەرکردایەتی کاپتن ڕیچ بەتالیۆنی لیڤی عێراقی بەسەرکردایەتی ملازم (curtias) لە ١٣ی ٦ی ١٩٢٦دا ڕوو دەدەن. لەو شەڕانەدا هەورامییەکان زۆر بەتوندی ڕووبەڕووی ئینگلیزەکان دەبنەوە. پاش مانگێک لە شەڕێکی تردا لە ناوچەی دۆڵەسووری پێنجوێن لە ١٨ی ٧ی ١٩٢٦ دیسان هەورامییەکان ڕووبەڕووی لەشکری ئینگلیز دەبنەوە. لە تۆڵەدا ئینگلیز لە ٢٥ی ٧ی ١٩٢٦ بڕیاردەدات لەڕێگەی فڕۆکەوە بۆردومانی گوندەکانی (یاڵانپێ، هانەی قوڵ، ئەحمەدئاوا) بکات. ئەم ناکۆکی و دژایەتییە بە تەسلیمکردنی مەحموودخانی دزڵی کۆتاییدێت.
لە ئەنجامی ڕاپەڕینی ڕۆژی ١٣ی ٥ی ١٩٨٧ی خورماڵ لە سێ ڕیانی گردیگۆ لە پردی زەڵم و دەوروبەری شارۆچکەی (خورماڵ)، ژمارەیەک لە هاوڵاتیان شەهیدکراون و لە نزیک گوندی شانەدەری زیندەبەچاڵ کران. ئەوانیش (یاسین محەممەد ئەمین حەمەکەریم، سەرکەوت محەممەد حەمەلاو قادر، عەبدوڵا ئەحمەد عەلی، عوسمان شەمسەدین ئیبراهیم، عومەر شەمسەدین ئیبراهیم، سامان شەمسەدین ئیبراهیم، ئازاد حسێن مەحموود، زەینەدین ساڵح محەممەد، ساڵح محەممەد فەتحوڵا، ئەحمەد ئیسماعیل حەمەکەریم، جەمال عەلی ڕەزا، عەبدوڵا مەحمود عەزیز، فازل مەحێدین عەلی، حەسەن سەعید کەریم، مەجید کەریم مەحموود، مەنسور محەممەد عزەت، سەلام حەمەئەمین عەلی، جەمال حامد ساڵح، حەمەخان ئەحمەد شەریف، حەمەکەریم حەمەشەریف نەسروڵڵا، حەمەنەجیب حەمەخان عەزیز، ڕەحمان قادر محەممەد، یونس ڕەحیم عەبدوڵا، نوری محەممەد حەسەن، نادر حەمەساڵح مەجید، عەبدوڵا قادر مەولود). ڕۆژی ١٣ی ٥ی ١٩٩٥ تەرمەکانیان دەرهێنرایەوە و لە ڕێوڕەسمێکدا لە خورماڵ بەخاکسپێررانەوە. لەئێستادا بۆ زیندوومانەوەی یادیان، دیواربەندێکیان وەک مۆنۆمێنت لە خورماڵ بۆ کراوە.
لە ئەنجامی هەڵگیرسانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا و لە ساڵی ١٩١٦ ڕووسەکان لە ئێرانەوە پەلاماری هەورامان و مەریوان دەدەن، ئەمەیش بە ئامانجی دەستگەیشتن بە شارەزوور و سلێمانی. لەنێو خێڵە کوردەکاندا سیاسەتی پێکهێنانی ئەنجومەنی خێڵە کوردییەکان بۆ مەرامی جەنگیی خۆیان پەیڕەودەکەن. بۆ بەرگرتن بە لەشکرکێشیی ڕووسەکان، مەلا و شێخانی ئەو دەمەی کوردستانیش بە گشتی و شێخە نەقشبەندییەکانی هەورامان بە تایبەتی، بە خەڵکی ڕادەگەیەنن شەڕکردن لە گەڵ ڕووسەکان واجب و غەزایە و ئەوەی بکوژرێت شەهیدە. بەم فتوای غەزای ڕووسە، پیاوماقوڵانی هەورامان و مەریوان لەشکرێکی چەند هەزار کەسیان پێکەوەناوە. لەو لاشەوە مەحێدین بەگی قۆماندان و شێخ مەحموود دەچنە مەریوان، لەگەڵ جافرسان و مەحمود خانی دزڵی و شێخانی نەقشبەندی لە ماڵی مەحمودخانی کانی سانان کۆدەبنەوە و پەیمانی یەکگرتن دژی ڕووس دەبەستن. شێخ حیسامەدین و شێخ عەلادین و شێخ نەجمەدین بە ٤٠٠٠ تفەنگچییەوە دەگەنە ڕەزاو. لە ئەنجامدا لەشکری لهۆن و مەریوان و دزڵی و تەخت و ڕەزاو، سێ هێرشی گەورەی ڕووس لە مەریوان دەشکێنن و ژمارەیەکی زۆریان لێدەکوژن و هەتا کێوی ئاویەری سنە پاشەکشێیان پێ دەکەن. مەردۆخ وەک شایەتحاڵی جەنگەکان باسی ئازایەتی تفنەگچییکانی کردووە.
کۆمەڵێک فەقێی خەڵکی ناوچەی (تاڵش)ی سوننەنشینی ئێران بوون لەسەر سنوری ئازەربایجان و لە نیوەی یەکەمی سەدەی ڕابردوودا، لە ناوەند و حوجرە ئاينييەکانى هەورامان و هەڵەبجه خوێندوویانە. هۆکاری هاتنیشیان بۆ ناوچەکە پەیوەندییان بووە بە تەریقەتی نەقشبەندی، بەتایبەت شێخ (حسام الدین) و (شێخ کامل شێخ عومەر). وا باوە ئەم فەقێیانە لێهاتوییان هەبووە، یەکێک لەوانەش بە ناوی (حاجی میرزا ڕحمەتوڵڵا) دواتر بووەتە یەکێک لە نوێنەرانی شێخ (عەلائەدین) و نەقشبەندی لە شاری سنە.
فرۆشتنی موڵکەکان و گوندی ئەحمەدئاوایە لە لایەن بنەماڵەی شێخانی نەقشبەندی بە مەحموودخانی دزڵی. دوای سەرهەڵدانی شۆڕشی شێخ مەحموود و دابەشبوونی بەگزادە و سەرانی ناوچەی هەڵەبجە و هەورامان بە سەر لایەنگری شێخ مەحممود و چوونە پاڵ بەریتانیەکان، لە ساڵانی ١٩١٨ بۆ ١٩١٩دا ناکۆکییەکان دەگوازرێنەوە بۆ ناوچەکە و ئەحمەدئاوا دەبێتە مەکۆی شەڕ و کوشتار. بنەماڵەی بەگزادەکانی هەڵەبجە و بەریتانیەکان لە لایەک و مەحمودخانی دزڵی و پشتیوانانی لە شێخ مەحموود لە لایەکی ترەوە، کێشەی سەندنی باج لە خەڵکی سەرهەڵدەدات، بە هۆی بێلایەنیی شێخانی نەقشبەندی و ترسی فەوتانی موڵکەکانیان، ئەم ڕێکەوتنە ئەنجامدراوە، بەو هۆیەوە ئەحمەدئاوا بووەتە شوێنی پەنای مەحموودخان و سوارەکانی، ئەمەش مایەی بێزاریی ئینگلیزەکان بووە، بۆیە بۆردومانکراوە.
لە ناوەڕاستی پەنجاکانی سەدەی نۆزدە و بۆ ماوەی سێ ساڵ بەهۆی کەمی و بێبەرهەمی کشتوکاڵ و دانەوێڵە لە سنوری قەزای هەڵەبجە و گرانبوونی نرخی کاڵا و شمەک، کاربەدەستانی سنوری هەڵەبجە و لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٨٥٩ نوسراویان بۆ والییەکانی میسر و ئەدەنە و سەیدا و قایمقامی ئەنتاڵیا کردووە، بۆ ئەوەی لە ڕێگەی بەندەری ئەسکەندەروونەوە خۆراک و پێداویستی بگەیەنرێتە ناوچەکە و هانی بازرگانەکان بدرێت و تەماح بخرێتە بەردەمیان و لەوە ئاگادار بکرێنەوە، کە خەڵکی ناوچەکە لە چ ڕەوشێکی خراپدان، هەروەها ڕاسپاردەش دراوەتە کاربەدەستانی تەڕابلووسی شام، هەتا بە خێرایی کەشتیگەلی بارە گەنم بنێرنە بەندەری ئەسکەندەروونە بە مەبەستی گەیاندنی بە خەڵکی ناوچەکە. لەلایەکی تریشەوە بە کاربەدەستانی ئەدەنە و ئەنتاڵیا ڕاگەیەنراوە، کە ئەگەر لە حاڵێکدا ئازووقەی مولتەزیم (ئەوانەی بەرانبەر پارەیەکی دیاریکراو کۆکردنەوەی باج و خەراجیان لە دەوڵەت دەکڕییەوە) و بازرگانەکان بوونی هەبێت، پێویستە بە هاندان و تەماحپێدانیان ئەندازەی پێویست لەو ئازووقەیە بەخێرایی باربکرێتە کەشتییەکان و بەرەو بەندەری ئیسکەندەروونە بنێردرێت و لەوێشەوە بۆ ناوچەکە.
ئەم قەیسەرییە دەکەوتە چەقی ناوبازاڕی هەڵەبجە، لەلایەن وەسمان پاشای جافەوە دروستکرابوو. مێجەرسۆن ساڵی ١٩٠٩ بەم شێوەیە باسیدەکات: لە گۆڕەپانێکەوە بە دەرگایەکی نزمی پەرپووتدا، کە دەچووە سەر کۆڵانێکی بنبەست و لەوێشەوە بۆ شەقامێکی تەسک و پیسوپۆخڵ، چووینە دەرەوە. ئەوەش گۆڕەپانێکە (مەیدان شار)، کە لە لایەکییەوە ڕیزێک کۆشک کراوە بە دووکانی کەباب برژاندن و مەڕ سەربڕین و میوە کڕین لە جوتیاران، کە لە باخەکانەوە دەیهێنن. ئەوە بازاڕی خواردەمەنی بوو لە هەڵەبجەدا، مەنسوور پێی گووتم بەر لە حەوت ساڵ (مەبەستی ساڵی ١٩٠٢وە) لەمەوبەر، ئێرە شوێنی زبڵ و خۆڵ و خاشاک بووە. لە دەروازەیەکی گەورەوە دەچوویتە بازاڕەکەوە سەقف و دیوارەکەی زۆرباش و توندوتۆڵە و لە باشترین خشت دروستکراوە. دەروازەکە ڕادەبوێرێ بەلای ڕاڕەوێکی قوبەیی درێژدا، هەرلایەک بە دووکان گیراوە و بە ماوەیەکی کورت لە دەروازەی سەرەکییەوە بە گۆشەی ڕاستدا دەگەڕێتەوە. نەخشەی بازاڕەکە لەلایەن عادیلەخانمەوە کێشراوە، شێوەی بازاڕەکە بەتەواوی چوارگۆشەیە، لەگەڵ دەروازەیەک لە ناوەڕاستی هەر لایەکدا. ڕێگا لە دووکانەکانەوە بەناو دیوارەکاندا دەڕوات و ڕێڕەوێکی تر دوو دەروازە بەیەکتر دەبەستێتەوە، دوو تەریبی هاوڕێک دەکات بە دوونیوەی یەکسانەوە. دووکانەکان لەسەر سەکۆی خشت دروستکراون، بە چوارمەشقی لەسەری دادەنیشن یان شتومەکی لەسەر دادەنێن. دووکانەکە خۆی سەرەڕای ئەوەی دۆڵابێکی گەورەیە، پێشەکەی، کە دەڕوانێت بەسەر دەرەوەدا، لە تەختەدار دروستکراوە، لەناویدا ڕەفەیەک، کە شتومەکی لەسەر دادەنرێت و ئەگەر خاوەن دووکانەکە جولەکە بێت، سندووقێکی ئاسنی بەهێز لە بەردەم شتەکاندا هەیە. لە بازاڕی هەڵەبجەدا (٥٢-٥٤) دوکانی هەیە. لەوانەیە بیستیان بازرگانی کوتاڵ و جلوبەرگی کەتان بێت، زۆربەشیان جولەکەن، کە بەشێکی سەرەکیی بازرگانەکانن. بەپێی گێڕانەوەکانی مێجەرسۆن هەر دووکانێک مانگانە بە دوو قران داویەتی بە کرێ بە هاوڵاتیان. بازاڕەکە هەموو هەواڵی شارەکە و ناوچەکەی بۆ دێت، هەواڵی گەیشتنی منیان بیستبوو بە هەڵەبجە، بۆیە کاتێک لەگەڵ مەنسووردا چوومە ژوورەوە لەلایەن کورد و جولەکەکانەوە وەک یەک پێشوازیکرام.
بەهۆى شەڕی پێشمەرگه و سوپاى عێراق لە ساڵی ١٩٦٤ هێرشکراوەتە سەر گوندەکە و چوار کەس (کەريمى فەتاح و ساڵحى حەمەى حەمەمين و سۆفى کەريم و فەتاح کە (خوشکەزاى سۆفى کەريم بووە) و ميوانى خاڵى بووە و خەڵکى سەرشاتە بووە و لەو کاتەدا بە ميوانى لە حەسەن ئاوا بووە)، شەهیدبوون.
کڕینەوەی باخ و موڵکەکانی مەحموودخانی دزڵییە لە گوندی ئەحمەدئاوا لە لایەن شێخ عەلادینی نەقشبەندییەوە، دوای بەدیلگرتنی مەحموودخان لە ساڵی ١٩٣١ و ڕادەستکردنەوەی بە عێراق، دوای دووساڵ و لە ١٩٣٣دا ئینگلیزەکان بۆ ئازادکردنی داوای پارەیەکی زۆر دەکەن، لەو کاتەدا پەیداکردنی بۆ خزم و کەسەکانی لە دزڵی گران بووە و کەسیش توانای کڕینەوەی باخەکانی نەبووە، شێخ ئامادەیی دەردەبڕێت و دەیانکڕێتەوە. وا مەزەندە دەکرێت نرخیان حەوت کیسەخەنەی لیرەی ڕەشادی و پارەی زیوی سپی بووە. خاتوو ڕابیعەی خێزانی شێخ، کە خەڵکی (دیرالزور)ی سوریا بووە، ئاڵتون و بەشی خۆی لەوێ هێناوە بۆ کڕینەوەیان و ساڵی ١٩٣٦ ئەحمەد ئاوا بە موڵکی شێخ عەلادینی بیارە ناسێنراوە.