بەرگی سێیەم
مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
بەرگی سێیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
کەوتووەتە دامێنی گوندی (خەرپانی) لەناو دەشتی سەبان. لە باکورەوە شارۆچکەی خورماڵ و لە باشورەوە ڕێگای سەرەکیی (هەورامان – هەڵەبجە) و لە خۆرهەڵاتەوە گوندەکانی: زەردەهاڵ و خارگێڵام و لە خۆرئاواشەوە گوندەکانی: تەپەکوڕە و خێڵی حەمە هەیە. درێژیی گۆڕەکە (٥٠.١٠م) و پانییەکەشی (٢.٧٠م)ە. کۆمەڵێک خڕەبەرد لە دەوری گۆڕەکە هەیە. ناولێنانەی لە بوونی کەسایەتییەکی باڵابەرز و درێژەوە وەرگیراوە. مێژووی گۆڕەکە دێرینە و بۆ پاش هاتنی ئیسلام دەگەڕێتەوە. خەڵکی ناوچەکە بە چاوێکـی پیرۆز و ڕێزەوە سـەیری گـۆڕەکـە دەکەن.
چەند شوێنەوارێکی دێرینن. کەوتوونەتە چەمی ئاوێسەر لە سنوری شارەدێی (تەوێڵە). گۆڕ، جەرە، کوپە و دیزە، دیواری سەرنجڕاکێش، ئێسکی مرۆڤ، سکه، شوێنێک وەک ژوورێکی گەورە، پاوانە و موورو، دەفر، شمشێری تێدا دۆزراوەتەوە.
کەوتووەتە لاشانی ئاشی ئۆڵڵابەگ بۆ سەرەوە درێژ دەبێتەوە هەتا سەرووی باخی حاجی مەجید لە سنوری گوندی (ئەحمەدئاوا). ناوەکەی بە واتای ماواو شوێنی کەڵەکەکان دێت، لەبەر زۆریی دیوار و کەڵەکە بەردە. لەم دواییەدا کوپەڵەی تێدا دۆزراوەتەوە، کە ئێسک و مورووی تێدابووە.
کەوتووەتە باشوری گوندی (باخەکۆن). (١٠٨٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنەوارێکی دێرینە و لە بیرەوەریی خەڵکی ناوچەکەدا نەوە دوای نەوە باسکراوە، لە باکورەوە گوندی باخەکۆن و لە باشورەوە لوتکەی نەیجەکۆڵە و لە خۆرهەڵاتەوە گوندی گەچێنە و لە خۆرئاوە دۆڵی باخەکۆن دەورەیانداوە و کەوتووەتە سەر ڕێگای سەرەکیی گوندی باخەکۆن و گەچێنە و تەنها (٢٠٠م) لە خانەقای باخەکۆنەوە دوورە.
شوێنەوارێکى مێژووییە. بە دووریی سێ کيلۆمەتر کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (بانیشار) لەسنورى ناحیەى (خورماڵ). لەنزیک شاخی (خۆرنەوزان)، لەساڵانى ڕابردوو لەو شوێنەدا لەلایەن هاوڵاتیانى ناوچەکەوە و لە کاتی کنەوپشکنیندا، سکە و چەندین پارچە کوپ دۆزراوەتەوە. شوێنەکە ئەشکەوتێکی لێیە بەهەورامى ناونراوە (مەڕپاڵنگ) واتە ئەشکەوتى پاڵنگ.
ئەشکەوتێکى مێژوییە. کەوتووەتە سنورى گوندی (بانیشار)ی سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ)، بە دووریی چوار کيلۆمەتر کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندى بانیشار. لە ساڵانى ڕابردوو لەکاتی گەڕان بەدوای ئاسەواردا، چەند کەرەستەیەکی شوێنەواری لەلایەن خەڵکى گوندەکەوە دۆزرانەتەوە. مێژووەکەى دیارنییە، چونکە هەتا ئێستا بە فەرمى کنەوپشکنینی بۆ نەکراوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (خەرپانی) لە دامێنی شاخی هۆبە. بەناوی مەلا (عەبدوڵای کوڕی ئیسماعیلی کوڕی سەید محەممەد)ی ناوسراو بە (شێخ موحەممەدی کۆسە)ەوە ناونراوە کە ساڵی ١١٥٥ بۆ ١٢٥٤ لە خەرپانی لەدایکبووە و هەر لەوێش کۆچیدواییکردووە. درێژیی گۆڕەکە چوار مەتر و پانییەکەی (١.٧٠م) بووە. چواردەوری گۆڕەکەی بە دیوار پەرژینکراوە، کە درێژیی (١٣م) و پانییەکەی (١٣، ١٥م) دەبێت. لەم ساڵانەی دوایی بەهۆی کاریگەریی بوومەلەرزەوە دیوارەکانی لە بەشی خۆرئاوایەوە درزی بردووە و بەشێکی ڕووخاوە. ساڵێ ١٢٥٤ لە گۆڕستانی گوندی خەرپانی کۆچیدواییکردووە.
نزیکەی نۆ کلیۆمەتر کەوتووەتە گوندی (گڵێجاڵ)ی سەر بە سنوری شارۆچکەی بەمۆ. دەوترێت بەناوی ئەو ئەسحابەیەوە ناو نراوه، کە لە کاتی فتوحاتی ئیسلامیدا لەم شوێنەدا شەهیدبووە. بەهۆی دێرینیی گۆڕی ئەم هاوڵەوه، سێ مەتر درێژە، بە شوێنەواری مێژووی ناودەبرێت.
بەرزاییەکە لە شێوەی زنجیرە شاخێکی نیمچە بەرزدایە و کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای چاوگ و گوندی ڕیشێن بە دووریی یەک کیلۆمەتر و لەبەردەم شاخی مەنجەڕ لە خوار گوندی میریسوور، ئەم شوێنە بە دووریی (١٦کم)، سەر بە شارۆچکەی خورماڵە. ئەوەی، کە لەم شوێنەدا دۆزراوەتەوە، کۆمەڵیک کەرەستەی شوێنەواری و گۆزە و سکە و دراوبووە، لەگەڵ ئەوەشدا گۆڕێک لەو شوێنەدا بونی هەیە، کە بە ئاڕاستەی خۆرهەڵات نێژراوە و ڕووی لەخۆری بەیانییە، کێلەبەردی سەر ئەم گۆڕە نیشانە و هێمای (خۆر و مانگ) ی تێدا هەڵکەنراوە.
کەوتووەتە باکورى خۆرهەڵاتى خورماڵەوە، لە باکورى خۆرهەڵاتييەوە قەڵاى خورماڵ و لە خۆرئاوايەوە ئاوى گۆگردى (گەڕاو) و لە خۆرهەڵاتييەوە گـەڕەکى قەڵا و چەمى زەڵم هەيە. دەربارەى مێژووى بونيادنانى چەند بير و بۆچوونێکى جياواز هەیە، لەوانە: هەندێک بۆ سەردەمى ئەتابەگييەکان و کاتی فەرمانڕەوايى (سوڵتان موزەفەرەدين گۆگبورى)ی بونيادنەرى منارەى چۆڵى (منارەى هەولێر) دەیگەڕێننەوە. هەندێکی تر پێیانوایە لەلايەن (مير حسێن)ى ميرى ئامێدييەوە (١٥٣٤ بۆ ١٥٧٦) دروستکراوە. يان بۆ سەردەمى (سوڵتان سەليمى عوسمانى) و هەندێکی تر بۆ سەردەمى ميرايەتیى (خانە پاشاى بابان)ی دەگەڕێننەوە. لە ئاست دەروازەى سەرەکیى چوونە ناو مزگەوتەکەوە لە خشت و قسڵ دروستکراوە، پێش نۆژەنکردنەوەى منارەکە لەلايەن بەڕێوەبەرايەتیى شوێنەوارى سلێمانييەوە لە ساڵى (٢٠١٤ز)دا، بە هۆکارى مرۆيى و سروشتى، منارەکە تەنها (٧م) مابوويەوە، بەڵام پاش نۆژەنکردنەوە و دروستکردنەوەى بەشە ڕووخاوييەکەى، لە ئێستادا بەرزييەکەى بريتييە لە (١٢م)، پێکهاتە بيناسازييەکانى بريتين لە: (بنکە) بنکەيەکى هەشت لايى بە بەرزى (٧٥سم). (دەرگا - دەروازە): دوو دەرگاى هەيە، دەرگايەکى لاکێشەيى لە بنکەى منارەکەدا ڕوو بە خۆرهەڵات بە بەرزیى (١,٠٩م) و پانیى (٥٤سم)، دەرگايەکى بچوکى لاکێشەيى ڕوو بە خۆرهەڵات لە ئاست بالکۆنەکەيدا بە بەرزیى (١,٠٨م) و پانیى (٦٨سم). پليکانەيەکى پێچاوپێچى لە بەشى ناوەوە بۆ دروستکراوە، ژمارەيان ٤١ پلەيە، بەرزييان (٣٠سم) و پانييان (١٣سم) و درێژييان (٣٢سم)ـە. (بەدەن -لاشە): بەدەنى منارەکە دوو بەشە، بەشى يەکەمى لە دواى بنکەکەيەوە هەتا باڵکۆنەکەيەتى و هەشت لايە، بەرزیى (٦.٠٣م)ە، و بەشى دووەمى لە دواى بالکۆنەکەى تاوەکو گومەزەکەيەتى و لولەييە و بەرزييەکەى (٥.١٦م)ـە، بە گشتى بەدەنەکەى لە ٥٤ چين پێکهاتووە، بەرزييەکەى (١٢.١٦م)ـە. (پەنجەرە): تێکڕا لە بەدەنى منارەکەدا هەشت پەنجەرە دروستکراون بە مەبەستى ڕووناکردنەوە و هەواگۆڕکێ و کەمکردنەوەى پەستانى هەواى سەر منارەکە، جگە لە يەکێکيان، کە کەمێک گەورەترە و کەوتووەتە بەشى خوارەوە بە پێوانەى بەرزیى (٣٥سم) و پانیى (٢٨سم) و قوڵیى (٣٥سم)، ئەوانى تر سەرجەميان يەک پێوانەيان هەيە: بەرزیى (٢٨سم) و پانیى (١٩سم) و قوڵیى (٣٩سم). (باڵکۆن): باڵکۆنى منارەکە شێوە لولەييە، باڵکۆنەکان بەدەر لە لايەنى جوانکارى، لە بيناسازيى مزگەوتەکاندا دروستدەکران بۆ ئەوەى بانگبێژەکان لەسەريانەوە بانگبدەن. منارەکە بە گومەزێکى شێوە نيو گۆيى کۆتايیهاتووە، بەرزييەکەى بريتييە لە (٥٠سم) و لە خشت و گەچ دروستکراوە. جگە لە خشت و قسڵ، لە دروستکردنى منارەکەدا ١٠ پارچە دار بەکارهاتوون، سەرجەميان دارى (بەڕوو)ن. لە ئـیستا لەسەر شێوە مێژووییەکەی، لە دروستکردنەوەدایە.
ڕێزە سنگێکی لە دار دروستکراون و لە بەرزیی نزیکەی (٢٠م) یەکلەدواییەک بە شاخی خۆشکدا داکوتراون. شوێنی سنگەکان کەوتوونەتە خۆرهەڵاتی چیاکە و خۆرئاوای گوندی (گڵێجاڵ). خەڵکی گوندەکە باوەڕیانوایە ئەو سنگانە وەک پلەکانە بە شاخەکەدا لەلایەن کەسێکەوە بەناوی (یوسف تفەنگچی) داکوتراون، بەمەبەستی هەنگبڕین لە کەلێنێکی شاخەکەدا.
شوێنەواری هەوارگەیەکی دێرینە. کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (هاوار) بەرانبەر سایەقەڵایە. وەک خەڵکی گوند دەیڵێن: (لەسەردەمی ئەردەڵانییەکان وەک قەڵایەکی دەسەڵاتداری بەکارهێنراوە). بە (کەلاران)یش ناودەبرێت.
کەوتووەتە نیوان گوندی هاوار و دەرەتوێ. یەکێکە لە شوێنەوارە ئاینیەکانی کاکەیی لە باشوری کوردستان، کە شوێنپێی حەزرەتی داودی کەوەسوارە (یەکێکە لە بازنەی هەفتەن) لەسەرگابەردیک هەیە، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی سیانزەهەمی زاینی. شوینەوارەکە دەکەوێتە ١٧ کیلومەتری باکوری ڕۆژهەڵاتی شاری هەڵەبجە.
ناوی شارێکی گەورە بووە لە شارەزوور لە پەنا (زەڵم)دا، کە باوەڕوایە خورماڵ بێت و لە گەشتنامەی (أبو دلف)دا هاتووە لە سەدەی ٤ک/١٠ز. بەپێی سەرنجەکانی ئەم گەڕیدەیە خەڵکی ناوچەکە یاخی و سەرکێش بوون دژی خەلیفەکان و شارەکەش شورەیەکی هەبووە، ئەم زانیارییانەش لەسەرچاوەی تردا پشتڕاستکراوەتەوە.
شوێنەواری گوندێکی کۆنە. کەوتووەتە بەردەم جادەی سەرەکیی (بیارە – دەگاشێخان) لە سەرەوەی باخەکانی وێڕگاو سەدانی، لە بەردەم بانی واتواتا. دیواری خانوی کۆن و گۆڕی لێ دەرکەوتووە، کە هەندێکیان ڕوو بە قیبلە نێژراون و هەندێکیان ڕوو بە خۆرن. کانی و ئاوی هەیە، کە باخەکانی (عومەر قادر و شێخ حەمەعارف مستەفا) ئاودەدات. لە نزیک ئەم شوێنەوارەوە گوندی (زەردەهاڵ) بونیادنراوە. بەپێی قسەی خەڵکی گوندەکە ناوی گوندەکە بۆ ئەو گوندە کۆنە دەگەڕێتەوە.
شوێنەوار و هاوینەهەوارێکی دێرینە، کە کانی و ئاوی هەمەشوانی لێوە دەردێت. کەوتووەتە نێوان گوندەکانی (سەرگەت) و (دەرەیمەڕ) لە هەورامان. ئەشکەوتێکی دوو ژووریی گەورە لە بەرانبەریدایە پێیدەڵێن: (ئەشکەوتی گاوران). خوارەوەی پلەپلەیە و نزیکەی بیست پلەیە. لە ژوورەکانیدا وێنەی هەڵکۆڵراوی ئاژەڵ و ڕاوچی و ژنێکی تەشیڕێسی تێدایە. تائێستا کنەوپشکنینی لەسەرنەکراوە.
شوێنەواری گوندێکی دێرینە. کەوتووەتە پشت گوندی (هانەی قوڵ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ) و (٥٠٠م) لێیەوە دووره. مێژووی ئاوەدانکردنەوەی بۆ کۆتایی ساڵی ١٨٨٠ دەگەڕێتەوە، کاتێک کەسێک بە ناوی (سەیده بەگ)ـەوە لە خۆرهەڵاتی کوردستانەوە هاتووه و گوندەکەى بونیادناوە. لە لاپاڵى شاخێکدایە و ڕووى کردووەتە خورماڵ و شارەزوور، هەتا ساڵی ١٩٧٨ ئاوەدانی بووە و لەکاتی ڕاگواستنی گوندەکاندا چۆڵکراوە و لە ئێستادا تەنها پاشماوەی خانوەکان ماوە.
ناوچەیەکی شوێنەوارییه. بە دووریی (٥٠٠م) کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (تازەدێ)ی سەر به ناحیەی (خورماڵ). بەهۆى نزمیى لە ئاستى زەوییەکانى چواردەورى، پێیوتراوە هەوراوەک (واتە ئەو شوێنەى ئاوى تێدا دەوەستێتەوە). ڕووبەرەکەی چوار دۆنم دەبێت. لە ساڵانى ڕابردوودا چەندین کەلوپەلی شوێنەواری تێدا دۆزراوەتەوە.
پاشماوەی گوندێکی دێرینه. کەوتووەتە باشوری گوندی (هانەیدن)ی سەر به شارۆچکەی (بیارە) و لە تەنیشتیەوە چەمی ماماشکێ تێپەڕ دەبێت. لەکاتی کنەوپشکنیندا کەرەستەی لێ دۆزراوەتەوه، کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی ساسانییەکان دەگەڕێتەوە. ڕووبەرەکەی ٢٠ دۆنم دەبێت. ئێستا ئەو شوێنە وەکو لەوەڕگا بەکاردەهێنرێت.
چەند گۆڕستانێکن لە سنوری گوندی (ئەحمەدئاوا). لە بەردەم گوندەکە و لە سەرەتای شیوی زەڵم دەستپێدەکەن هەتا (کەڕەجاڵ). بەناوی کۆمەڵێک کەسایەتیەوە ناونراون. بەشێکیان دەگەڕێنەوە بۆ سەر یەک بنەماڵەی سەردەمی فەرمانڕەوایی حسنەوییەکان. کەسێک بەناوی (سەید ئیبرایم) لەگەڵ عەنبەرخاتونی کچی مەلیک بەدری حوسنەوی هاوسەرگیریکردووە و حەوت کوڕیان بووە. گۆڕستانەکان بەناوی ئەم کوڕانەوە ناونراون: ١- ئەبوشەمامان: کەوتووەتە خۆرهەڵاتى شارۆچکەی (خورماڵ) و بە دووریى نزيکەى یەک کیلۆمەتر بەرانبەر گوندى ناوباخان لە بەردەم گوندى (ئەحمەدئاوا)، مردووى گوندەکانى ئەحمەدئاوا و ئاوايى ڕۆستەم بەگى تێدا دەنێژرێت. بە پشتبەستن بەو تۆمارە مێژوويانەى لەسەر دوو لە کێلەکانى تۆمارکراوە، کە بريتين لە (١١٧٢، ١١٨٢)، دەکرێت بوترێت مێژووى دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمى ئەردەڵانييەکان(٥٤٣-١٢٨٣ک/ ١١٦٨-١٨٦٧ز) و گۆڕستانێکى گەورەى شارى (گوڵعەنبەر) بووە. گۆڕەکانى تەنها يەک کێليان ماوە، بە هۆى کاريگەریى ئاووهەوا و دەستى مرۆڤەوە تێکچوون، ئەوانەى لە ئێستادا ماونەتەوە ژمارەيان شەش دانەيە. کێلەکانیان نەخش و زەخرەفەیان لەسەرە. ٢- بیلال: کەوتووەتە نێوان گوندی زەڵم و بنی پەڵگ. هەریەکە لە گوندەکانی زەڵم و ئەحمەدئاوا پێکەوە دەبەستێتەوە. کێل و گۆڕی زیاتر لە ٥٠ گۆڕى کۆنی هەتا ئێستاش تێدا ماوەتەوە. بە هۆى ڕاکێشانى ڕێگاى ئۆتۆمێل و ئاوەدانکردنەوەى ئەو باخانەى لێیەوە نزیکن، هەندێک لە گۆڕەکان لەناوچوون. ٣- سەید محەممەد: کەوتووەتە نێو هاوینەهەوارەکانی گوندەکەوە. ٤- بابا زەردەڵە: کە یەکێک بووە لە کوڕەکانی سەید ئیبرایم، کەوتووەتە چیا بەرزەکەی پشت ئەحمەدئاوا. لەم شوێنەدا نزرگە و شوێنی چلەکێشانی ئەو پیاوچاکەش بوونی هەیە. ٥- چاڵەودارا: کەوتووەتە خوار بەرزایی سەرودارای نێوان گوڵپ و ئەحمەدئاوا، لەسەر ڕێگەی کۆنی نێوان گوڵپ و خورماڵدایە، لە چاڵاییەکەیدا دارودرەختی لێبووە، بۆیە بەو ناوەوە ناسراوە، زوو خەرمانیان لە نزیکیدا هەڵداوە، ئێستا بووەتە گۆڕستانی نوێی ئەحمەدئاوا.