بەرگی هەشتەم
دامودەزگا حکومی و ناحکومیەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
زانیاری دەربارەی دامەزراوە حکومی و ڕێکخراوە ناحکومییەکان کە لە کەرتی جیاوازدا خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن.
بەرگی هەشتەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
زانیاری دەربارەی دامەزراوە حکومی و ڕێکخراوە ناحکومییەکان کە لە کەرتی جیاوازدا خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن.
کەوتووەتە سنوری گوندی (تەپەسەرقوڵه)ی سەر به ناحیەی (خورماڵ). مێژووی دروستکردنی بۆ سەرەتای هەشتاکانى سەدەى ڕابردوو دەگەڕێتەوە. پاشان لەکاتی ڕاگواستنی گوندەکان ساڵی ١٩٨٧ لەلایەن سوپای حکومەتەوە تەقێنراوەتەوە. ساڵی ٢٠٠٢ لەلایەن ڕێکخراوی (ڕابیتەيى ئيسلامى) لە هەمان شوێنی خۆی بە ناوی زەهراوە و لەسەر ڕووبەرەکەی (٤٠٠م) دروستکراوەتەوە. بەشێوەیەکی فەرمی مامۆستای بۆ دانەمەزراوە.
بۆ یەکەمجار لە گوندی (سازان) لەلایەن (شێخ موئمین) و لەگەڵ دروستبوونی گوندەکەدا دروستکراوە، واتە لەگەڵ مێژووی دروستبوونی گوندەکە مزگەوتیش دروستکراوە، کە بە نزیکەیی ٣٠٠ ساڵ بەر لە ئێستا دروستکراوە. سەرەتا مزگەوتەکە بە بەرد و قوڕ دروستکراوە و لە ناو گوندەکەدا بووە. تەنها یەک ژوور بووە، کە ڕووبەرەکەی نزیک بە (٨۰م٢) بووە. دوای دەیان ساڵ لە دروستکردنی مزگەوتەکە (شێخ سڵێمانی شێخ باوا) مامۆستایی تێدا کردووە. لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، دووبارە مزگەوتەکە دروستکراوەتەوە و لە کانی (سەروەزەن) بە بۆری ئاویان بۆ هێنراوە و (شێخ محەممەدی شێخ سەلام) پێشنوێژی بووە. هەتا ساڵی ١٩٧٨ و ڕاگواستنی گوندەکە، کراوە بووە.
کەوتووەتە بەشی باکوری گوندی سەراوی ناوچەی نەورۆڵی، ساڵی ١٩٧٨، کە گوندە سنورییەکانی کوردستان لەلایەن حکومەتی عێراقییەوە چۆڵکراون، مزگەوتیش ڕوخێنراوە. ساڵی ٢٠٠٢ لەلایەن (جمعیة السلام الخیریة)وە سەرلەنوێ دروستکرایەوە، مزگەوتەکە یەک نهۆمە و یەک دەرواز و یەک منارەی هەیە و گومەز و هۆڵی نییە، نوێژی هەینی تێدا ناکرێت.
کەوتووەتە سەرەتاى موجەمەعى (داڵانی)یەەوە لە دەروازەى سەرەکى شارۆچکەى (خورماڵ) لە بەشى خۆرئاوا، لە سەرجادەى سەرەکى (سەيدسادق –خورماڵ). ساڵى ١٩٧٩ لە لايەن خێرخوازانەوە دروستکراوە. بە ناوەکانی (تەکيەييەکان و هانەقوڵیيەکان)یش بەناوبانگە. دوو جار ساڵى ١٩٩١ و ٢٠١٢ نۆژەنکراوەتەوە. سەرەتا دوو منارە و دوو دەروازەی هەبووه. يەک نهۆم بووە. دوو خادمى لەسەر ميلاکى وەزارەتى ئەوقافى حکومەتى هەرێمى کوردستان بۆ دانراوە. سەرچاوەى ئاوى مزگەوتەکە ئاوى (زەڵم) و بيرە. بەهۆی ئەوەى لە سنورى شارەوانیى خورماڵدا بە زيادەرۆیی دروستکراوە، ڕوخێنراوە و لە تەنيشتییەوە ساڵى ٢٠١٩ دروستکراوەتەوه و فراوانکراوە. بووە بە دوو نهۆم و نوێژى هەينى تێدا ئەنجامدەدرێت. گومەزى بۆ دروستکراوە و دوو دەروازەی تری بۆ زیاد کراوە. لە ئێستادا مامۆستاى (مەلا ناسرى هەڵەبجەیی) وتاربێژى مزگەوتەکەیە.
کەوتووەتە گەڕەکی ئازادی لە شارۆچکەی (سیروان). ساڵی ١٩٧٩ لەسەر ڕووبەری (٣٣٣٩م٢) دروستکراوە. لە بنەڕەتدا مزگەوتەکە بۆ ئۆردوگای (موجەمەعی سیروان) دروستکراوە. شێخ (محەممەد شێخ سەمیع قەرەداغی) یەکەمین پێشنوێژ و وتارخوێنی بووە. لە ئێستادا مامۆستا مەلا (عەبدولباست) وتاربێژیەتی و مامۆستا مەلا (جەلیل محەممەد عەزیز) پێشنوێژی تێدا دەکات. ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن خێرخوازان و بەهاوکاری ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی دروستکراوەتەوە. یەک نهۆمە و سێ دەروازە و هۆڵیکی گەورە و دوو منارەی هەیە.
کەوتووەتە ناو گوندى (هانەسووره). لەلایەن (سەید نەسروڵاى خانەگایی) لە چارەکی یەکەمی سەدەی نۆزدەدا دروستکراوه. لەسەر تەریقەتی شێخ عەبدولقادری گەیلانی ڕۆیشتوون. شوێنی نوێژ و زیکر و موناجات و مانەوەی خەڵکی هەژار و ڕێبواران بووە. لەسەردەمی سەید عەبدولڕەحیمی هانەسوورەدا زیاتر گەشەیکردووە و بووەتە مەڵبەندێکی زانستی و لە زۆر شوێنەوە قوتابی بۆ هاتووە. پاش سەید ڕەحیم، سەید نەجیبی کوڕی دەبێتە جێنشین و تا ئێستاش سەرپەرشتیدەکات.
کەوتووەتە گوندی (سۆسەکان). ساڵی ١٩٦٨ لە بەشی خوارەوەی گوندەکەدا لەلایەن خەڵکی گوندەکەوە بە بەرد و قوڕ و دار لەسەر ڕووبەری (٤٥٠م٢) دروستکراوە. دوو ژووری له تەنیشتەوە بۆ مەلای مزگەوت هەبووە. هەتا ساڵی ١٩٧٨ و ڕاگواستنی گوندەکان، دەرگای کراوە بووە. ساڵی ٢٠٠٤ خێرخوازێک بەناوی (فاتیمە سەعیدە)، لەگەڵ بەشێک لە خێرخوازانی گوندەکە، مزگەوتێکی گەورەتریان لەسەر ڕووبەری (٧٠٠م٢) دروستکردووە. لە ئێستادا مامۆستای بۆ دانەمەزراوە.
پاش ڕاگواستنی گوندکان و گیرسانەوەیان لە شارۆچکەی سیروان لەلایەن (مەلا فەتاحی شارەزووری( ئاروزەری)یەوە لە مزگەوتی سەلاحەدین کراوەتەوە. مەلا فەتاح پێشتر لەساڵی ١٩٥٩ بۆ ١٩٧٨ لە گوندی ئارووزەر قوتابی هەبووە. بۆیە، کە دێتە سیروانیش، ئەو مەدرەسەیە دادەنێتەوە.
کەوتووەتە گەڕەکى دەروازەى شار (کۆمەڵگەی زۆرەملێی زەمەقى). له ساڵی ١٩٨٥ یان ١٩٨٦ دروستکراوە، زەوييەکەى موڵکى حکومەت بووە و خێرخوازان دروستيانکردووە، ڕووبەرى مزگەوتەکە (٣٠ بە ٣٠)يە. منارەى هەيە. پرسەى لێ دادەنرێت، بەڵام نوێژى هەينى تێدا ناکرێت. لەکاتى کیمیابارانى هەڵەبجەدا مزگەوتەکە ڕووخاوە، ساڵانى نەوەدەکان به شێوەيەکى سەرەتايى دروستکراوەتەوە، ساڵى ٢٠١٠ خێرخواز (حاجى خەسرەو ميرزا) سەرلەنوێ بەشێوەيەکى گەورە و فراوان و بەدوو نهۆم دروستيکردووەتەوە، دوو دەروازەى هەيە. لە ئێستادا مامۆستا مەلا فەرزەندە کەريم پێشنوێژى تێدا دەکات.
کەوتووەتە گەڕەکى کاژاو لەناو شاری هەڵەیجە. زەوييەکەى موڵکى حکومەت بووە، ساڵى ١٩٩٦ لەسەر ئەرکى خێرخوازێک دروستکراوە. ڕووبەرى زەوييەکەى (١٧ بە ٢٨م٢)يە. منارەى هەبووە. نوێژى هەينيشى تێدا ناکرێت. لە ٢١ی ٩ی ٢٠٢٢ تێکدراوە و سەرلەنوێ لەسەر ئەرکى خێرخوازان دروستدەکرێتەوە. زەویى ديکەى خراوەتەسەر، هەتا ئێستا کارى تێدادەکرێت ٦ی ١٢ی ٢٠٢٢، بڕيارە دوو نهۆم بێت، سەرەوە بۆ هۆڵ و خوارەوەش بۆ نوێژکردن، بەڵام لە نۆژەنکردنەوەدا ناوەکەيان لە (سديق)ەوە گۆڕيوە بۆ (تەقوا). لە سەرەتاى بونيادنانییەوە هەتا ئێستا، مامۆستا (مەلا حيکمەت محەممەد عوسمان ئێناخى) پێشنوێژى تێدا دەکات.
کەوتووەتە گەڕەکى مۆردانە لەناو شاری هەڵەبجە. زەوييەکەى موڵکى شێخ نوورى شێخ عوسمانى عەبابەيلێ بووە و بەخشيویەتى بە مزگەوت، ساڵى ٢٠١٠ لەسەر ئەرکى خێرخوازان دروستکراوە. یەک منارە و سێ دەروازەى هەيە. يەک نهۆمە. نوێژى هەينى لێ ناکرێ و پرسەشى لێ دانانرێ. مامۆستاى فەرمی بۆ دانەنراوە.
نوێترین مزگەوتە، کەوتووەتە گەڕەکی ئاشتی لە خورماڵ تەنیشت گەراجی خورماڵ. ٣٧ی ٢ی ٢٠٢٢ فەرمانی کارگێڕی بۆ دەرچووە و ئەبوبەکر عارف ئەحمەد(بەکری خەیات) سەرپەرشتیکردووە. لەلایەن خێرخوازانەوە بە دوو نهۆم دروستکراوە.
کەوتوەتە شارۆچکەی سیروانەوە. ساڵی ٢٠٠١ لە لایەن ڕابیتەی ئیسلامییەوە بە یەک نهۆم دروستکراوە و لە لایەن موسڵمانانی گەڕەکەکەوە پێداویستییەکانی بۆ دابینکراوە. چەندین کەس خزمەتیان بە مزگەوت کردووە. لەوانە، بنەماڵەی مام براییم، عیسا مەلا سدیق، حاجی هیوا، حاجی عەبدوڵڵای بێژاوا. ئێستا موحەمەد عەبدولڕەحیم خزمەتیدەکات.
کەوتووەتە گەڕەکی (پاشا) لە شاری هەڵەبجە. ساڵی ١٩٧٠ لەسەر ئەرکی خێرخوازان دروستکراوە، دوو نهۆمە و دوو دەروازەی هەیە، گومەزی هەیە. منارە و هۆڵی نییە و نوێژی هەینی تێدا ئەنجامنادرێت. لە سەرەتای دروستکردنەوە هەتا ئێستا مەدرەسەی تێدایە. لەسەر ئەرکی خێرخوازان نۆژەنکراوەتەوە و گەورە و فراوانکراوە و بەشی مەدرەسەکەی بەجیا بۆ دروستکراوە. لەسەرەتاوە هەتا ساڵی ١٩٧٨ مامۆستا مەلا عوسمان وتاربێژ و پێشنوێژی مزگەوتەکە بووە.
کەوتووەتە ناوەڕاستى گوندی (شەشکی خواروو)وەوە. مێژوویەکی دێرینی هەیە. ساڵی ١٩٢٠ بۆ یەکەمجار مزگەوت لە گوندى (شەشکى خواروو) دروستکراوە، لەلایەن (شێخ حسێنی شێخ ئەحمەد)ەوە. ساڵى ١٩٧٩ ڕووخێنراوە و ساڵى ١٩٨٠ دووبارە دروستکراوەتەوه و فراوانکراوە. ساڵى ١٩٨٧ لەگەڵ ڕاگواستنى گوندەکاندا ڕوخێنراوە. ساڵى ١٩٩٤ خەڵکى گوندەکە دەستیان به دروستکردنەوەی کردووە و ساڵی ١٩٩٧ لەلايەن (الندوة العالمية للشباب الاسلامى)یەوە ئەوی ماوە تەواویانکردووە.
کەوتووەتە ناوەڕاستی گوندی (شەکرالی). ساڵی ١٩٦٣ لەسەر ڕووبەری (١٠٠م٢) بە بەرد و قوڕ لە لایەن خەڵکی گوندەکەوە دروستکراوە. ساڵی ١٩٩٦ لەسەر ڕووبەری (٤٠٠م٢) لە لایەن یەکگرتووی ئیسلامییەوە بە کەرەستەی نوێ فراوان و دروستکراوەتەوه. مەلا (حەیدەر عەلی ئەحمەد) پێشنویژی تێدا دەکات.
کەوتووەتە ناو شاری هەڵەبجە. لە سەرەتاى ئەو جووت سايدەى لە تووەوشکەوە دەڕوات بەرەو چێشتخانەى هەردى، بەرامبەر باخەکانى قادر پەنجايى. زەوى مزگەوتەکە موڵکى هەریەک لە (حاجى عيساى دەرەیمەڕ، حەيدەر عوسمان عەلى "حەيدەر بەگ" و حاجى کاميلى حاجى حەمەڕەشيدى گوندەيى) بووە و بەخشيويانه و لە ئێستادا لەسەر ئەرکى خێرخوازان دروستدەکرێت. ڕووبەرەکەى نزيکەى (٢٠٠٠م٢)یە. مزگەوتەکه دوو نهۆمە، بەشى سەرەوە بۆ ئافرەتان تەرخانکراوە. دوو دەروازەى هەيە، گومەز و منارەى هەيە. هۆڵى پرسەى نيیە. بيرۆکەى دروستکردنەکەی بۆ ساڵى ٢٠١٩ و (عومەرى حاجى عەلى چرۆسانەيى) دەگەڕێتەوە، کە نەخۆش بووە و بڕياريداوە دواى نەشتەرگەرى مزگەوتێک دروستبکات، بەڵام هەمان ساڵ کۆچیدوايیکردووە.
کەوتووەتە گەڕەکى (پيرمحەممەد)ی شاری هەڵەبجەوه لە نزيکە لە گۆڕستانى شێخ ئيسماعيل. ناوى مزگەوتەکەش هەر لە ناوى گۆڕستانى شێخ ئيسماعيلەوە وەرگيراوە. مێژووى دروستکردنى بۆ ساڵى ١٩٦٩ دەگەڕێتەوه. له مێژووى دروستکردنيەوە هەتا ڕاپەڕينى ١٩٨٧ مامۆستا مەلا ساڵح پێشنوێژى مزگەوتەکە بووه، لەدوای ئەویش مەلا محەممەدى بامۆکى کوڕى بووە بە پێشنوێژى مزگەوتەکه، هەتا ساڵى ٢٠٠٩. چەند جارێک نۆژەنکراوەتەوە. ساڵی ٢٠٢٣ تێکدراوە و سەرلەنوێ دروستکراوەتەوە. لە ئێستادا مامۆستا (مەلا فاتيح) پێشنوێژ و وتارخوێنى تێدا دەکات.
کەوتووەتە گوندی (خەرپانی) سەر بە ناحیەی (بیارە). مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی باپیری زانای کورد (شێخ عەبدوڵڵای خەرپانی)، کە دەکاتە (شێخ محەممەد کۆسە). شێخ عەبدوڵڵا، لە دەوروبەری ساڵی ١٧٤٢ لەدایکبووە. مزگەوتەکە لە سەردەمی ئەودا بووەتە پێگەیەکی گەورەی زانستی و مەعریفەت و ڕۆشنبیری، عەوداڵانی زانست بۆ خوێندن ڕوویان لە خەرپانی کردووە. لەلایەن میرەکانی بابانەوە چەند شوێنێکی وەک چەمی بیارە و تەوێڵە و جۆگەى دەلێن و گوندی موانی شارەزووری بۆ وەقف کراوە. چەندین زانا و شاعیر و ڕۆشنبیر و پایەرزی پێگەیاندوە، وەک مەولانا خالیدی نەقشەبەندی، مەولەوی، نالی، موفتی زەهاوی(موفتی عێراق) و مەلایاسین تەوێڵەیی. ساڵی ١٨٣٨ کۆچیدواییکردووە. ساڵی ١٩٦٤ جارێکی تر مزگەوتەکە دروستکراوەتەوە. ساڵی ١٩٧٨ لە کاتی ڕاگواستنی گوندەکاندا لەلایەن حکومەتی عێراقەوە ڕوخێنراوە. ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن (شێخ محەممەد کوڕی شێخ جەعفەری خەرپانی)ی نەوەی شێخ عەبدوڵڵای خەرپانییەوە لەسەر ڕووبەری (٥٠٠م)٢یە دروستکراوەتەوە.
ساڵى ١٩٩٨ لە لايەن (بزووتنەوەى ئيسلامی)یەوە دروستکراوە. سەرەتا بە مزگەوتى (مهاجرين)یش ناسراوه و دواى ساڵى ٢٠٠٣ ناوەکەى گۆڕراوه. کەوتووەتە کۆڵانى (ئاشتى) تەنيشت نەخۆشخانەى شەهيد (عەلى شيعه) لە شارۆچکەی (خورماڵ). سەرچاوەی ئاوی مزگەوتەکە ئاوى (زەڵم)ـە. یەک جار نۆژەنکراوەتەوه و لە ئێستادا دوو دەروازە و منارەى ئاسنينى بچوکى هەيە. پرسەی لێ دانانرێت و نوێژى هەينى تێدا ناکرێت. مامۆستاى فەرمی بۆ دانەنراوە. يەک خادمى هەيە. لە ساڵی ٢٠٠٣وە تا ئێستا مامۆستا (عەلی محەممەد حەمەساڵح یاڵانپێیی) پێشنوێژی مزگەوتەکەیە.