بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی بانیبنۆک لە بناری چیای سورێن. بەرزیەکەی زۆرە و لوتکەکەی بەفر دەیگرێت. دەڕوانێت بەسەر گوندی جۆمەرەسی و بانیبنۆک و تەواوی ناوچەی شارەزووردا.
کەوتووەتە زنجیرە چیای سورێن. پێکهاتەی لوتکەکەی شاخاوی و بەردە. قەدپاڵەکانی خۆڵە. دەڕوانێت بەسەر گوندی بەردەبەل و دەشتی شارەزووردا. بەهۆی بەرزییەکەیەوە، یەکەمجار بەفر، لوتکەی ئەم ملەیە دەگرێت. چەند دۆڵێکی درێژی بە ئاڕاستەی بنارەکان لێدەبێتەوە. بە نێو چەمەکاندا ئاوی باراناو و کانییەکان بەئاڕاستەی پێدەشتەکان دەڕۆن. شاخڕەوێکی زۆر سەردانیدەکەن.
بەرزترین لوتکەی ڕێشاوە. کەوتووەتە شاخی کەمەر بەڕەزا لەنزیک هاوینەهەواری گەڵامۆردە. دەڕوانێت بەسەر گوندی ڕێشاو و سازان و کۆساوا و دەشتی سازاندا. (٢٠٠٠م) لەئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. تەنها بەفری میری زاڵە بەسەریدا. پشتی قولەکە یان لوتکەکەی زەویەکی نەرمانە و تا دەگاتەوە بەفری میری لەوەڕگا و پوش و پاوەن و دارستانە.
کەوتووەتە بەرانبەر شاخی داڵەڕێ لە گوندی (بۆین). بەرزترین لوتکەی شاخی مەڕمانگانە. لە دوو بەش پێکهاتووە بەشی خواروو بەشی ژووروو، بەهۆی سەختیەکەیەوە، کەم کەس توانیویەتی بگاتە لوتکەکەی. لە قەدپاڵەکانیدا چەندین ئەشکەوت و شوێنەواری مێژوویی پێوە دیارە.
کەوتووەتە گوندی (چنار) و نەیجەڵە لە ناوچەی کۆکۆیی، نزیک لە مای تارانە، دەڕوانێت بەسەر ڕوباری سیرواندا. ناوەکەی بەواتای قەزوانی زڕ دێت. لە تاپۆدا بە قولەی زێڕینیش ناوی هاتووە، بۆ جیاکردنەوەی ئەم سنورە خەڵکی هەردوو گوندی نەیجەڵە و چنار تاکو بەغدادیش ڕۆشتوون.
دەڕوانێت بەسەر شوێنە نزیکەکانی گوندی (چنار)دا. بەرزاییەکە بەناوی فەقێکانی گوندی (چنار)ەوە ناونراوە و فەقێکان لەوێ دانیشتوون و خوێندوویانە. لە ژێر ئەم بەرزاییەدا، دوو ئەشکەوتی بەناوبانگ هەیە، کە پێیاندەوترێت کەورگی زوڵفەقار و ڕەحمان جۆڵەک. پلەکانی کەوگێزە لەبەردەمیدایە و زەوی مەلا عەلی و کۆڵیتان دەکەونە بەرانبەریەوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (هانەیدن)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). درێژکراوەی زنجیرەشاخی هەورامانە. لە نێوان هەردوو هەورامانی کوردستانی باشور و خۆرهەڵات. (١٠٠٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باشورەوە بەسەر زۆربەی گوندەکانی هەورامان و شارەزوور و لە باکورەوە بە دیوی خۆرهەڵاتی کوردستان و هەورامانی تەخت و گوندی دەرەوکێدا دەڕوانێت.
کەوتووەتە گوندی کوڵی متکان. تاشەبەردی تیژن. تەنها لەبەشێکیەوە زەویی نەرمان هەیە و پێیدەوترێت زەوی باوام. مەخفەرێکی سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی تێدایە بە گردێکەوەیە و دەڕوانێت بەسەر ئێراندا. تەنها داربەڕووی تێدایە و داروەن و گۆیژی نیيە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (نارنجڵە) و خۆرهەڵاتی گوندی (گوڵپ). (١٢٢٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ناوچەیەکی ڕووتەنە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و دەڕوانێتە سەر گوندی نارنجڵە و گوڵپ.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتى گوندی (گڵێجاڵ). (١٠٥٠م) له ئاستى ڕووى دەرياوە بەرزە. لە باشورى خۆرهەڵاتييەوە (گردى ملە کەوته) و شانى (کەڵەگا کەنان) و لە باکوريشيەوە گردەکانى (ڕەحمان مردوو، قوتى بلێلان) هەيە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (گڵێجاڵ). یەکێکە لە لوتکە بەرزەکانی چیای خۆشک. (١١١٢م) لەئاستی دەریاوه بەرزە. چەندین کەلێنەشاخ و ئەشکەوتی تێدایە، کە بووەتە جێگە حەوانەوەی ئاژەڵە کێوییەکان.
بە دووریی دوو کیلۆمەتر و نیو کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (گورگەچیا)وە. یەکێکە لە گردە بەناوبانگەکانی ناوچەکە. بە چوار گردی دیکە دەورەدراوە. پێدەچێت بۆ پارێزگاریکردن لەم گردە سەرەکییە دروستکرابن. لە ١١ی ٥ی ١٩٤٦ لە ڕۆژنامەی وەقائیعی عراقیدا بە شوێنەوار تۆمارکراوە. مێژووەکەی بۆ ٤٥٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە. شێوەکەی هێلکەییە و بەرزییەکەی نزیکەی (١٥م) دەبێت. ڕووبەرەکەی زیاتر لە پێنج دۆنمە. دەڕوانێت بەسەر دەریاچەی دەربەندیخاندا و ئاو چواردەوریداوە. لەدوای گردەکانی بەکراوا و یاسین تەپە، لەڕووی گرنگی و بەرزیەوە، بە سێیەم گرد دادەنرێت. بە درێژایی مێژوو ئاوەدانی تێدابووە. لە ساڵی ١٩٦١ تیمێکی پشکنەری عێراقی بەناوەکانی تەها باقر و فواد سەفەر و باقر بەسمەجی بۆ پشکنین سەردانیانکردووە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و گەچێنە. (١٧٠٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی چڕە بە دارستانی سروشتیی بەڕوو و گۆیژ. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و ساڵانە بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و بۆ ماوەیەکی درێژ دەمێنێتەوە.
کەوتووەتە باشورى ناحیەی (بەمۆ). بە لوتکەى کانى ژاڵە ناسراوە و تاکە دەرچەى ناحیەی (بەمۆ)يە بەسەر دەوربەريدا. بەرزيیەکەى لەئاستى ڕووى دەرياوە (١٤٩٦م) دەبێت. سنورى نێوان ناحیەی بەمۆی ئيدارەى گەرميانە.
کەوتووەتە چیای خۆرەتاوی کەوتێ لە گوندی گریانە. کێوێکە بە ناوی ئەو کانیەوە ناونراوە کە لەو کێوە هەڵدەقوڵێت. دەروازەیەکە بۆ هاتوچۆکردنی نێوان ئێران و عێراق. کۆڵبەر بەکاریدەهێنن.
لە نێوان (کانی گوێز و عەبابەیلێ)یە. لە پشتی شاخی (تەڵوکێ) هەڵکەوتووە. ڕێگەی خاکی کانی گوێزی پێدا تێپەڕدەبێت. دەڕوانێت بەسەر چەمی (دەڵەمەڕ) و (ڕێشاو) و (کانی گوێز). شوێنێکی دیاری ناوچەکەیە. ڕێگەی گروپەکانی شاخڕەویە بۆ بەرزایەکانی ناوچەکە.
کەوتووەتە باکورى خۆرئاواى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان) و نزيکەى (١٦٥٠م) لە ناوندى گوندەکەوە دوورە. (٥٣٠م) لە ئاستى ڕووى دەرياوه بەرزە. بەهۆى هەبوونى کانيیەک بەناوى (کانى گوێز) لە نزيک گردەکەدا ئەو ناوەی لێنراوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (دەرەیمەڕ). (٢٢٠٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە دامێنی چیای کەمانجەڕ و نێو چیای کەرەس لە سنوری گوندی دەرەیمەڕدایە، دەڕوانێتە سەر هەورامانی دیوی ئێران و گوندی دەرەیمەڕ و سەرگەت و زەڵم. ناوچەیەکی سەر سنوریی پێکدەهێنێت. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی. لە بەهاردا خەڵکی بۆ کات بەسەربردن و هێنانەوەی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن.
کەوتووەتە زنجيرە چياى (شنروێ) لە هاوینەهەواری (وەزگێڵ) و بەرانبەر قەدپاڵى (داوگە کۆن). بەسەر (چەمە کەلى)دا دەڕوانێت. شەش کیلۆمەتر لە هاوينەهەوارەکەوە دوورە.
کەوتووەتە نێوان (خەرپانی و بەڵخە). کاتی خۆی چایخانەیەکی تێدا بووە بە ناوی چایخانەی (ئەحمەد حەیدەر) و وەک شوێنی پشوودان لەوێدا ماونەتەوە. ڕێڕەوی (هەورامان - هەڵەبجە) بووە. ناوەکەی لە (قەرەقۆلی) عوسمانییەکانەوە هاتووە، کە شوێنەواری ئەو قولەیەی پێوە دیارە.