بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
چلەخانەو خەڵوەتگەیە. کەوتووەتە بەشی پێشەوەی هەیوانی خانەقای تەویڵە. خاوەنەکەی شێخ(عەبدولڕەحمانی ئەبولوەفای کوڕی شێخ عوسمانی سراجەدیین)ـە. بەشی سەر و خواری کراوەیە. بە ئاوێنەبەند و نەخش ڕازێنراوەتەوە. وێنەی ٢٢٦ بولبول نەخشێنراوە. لە ناوەوە خەڵوەتگەکە بە سەقفی تەختە کراوە بە دوو نهۆم. لە ئێستادا بەهۆی دروستکردنەوەی خانەقاکەوە بەشێوەی جارانی نەماوەتەوە.
کەوتووەتە پشت گوندی (زەڵم) و ئێستە پێیدەوترێت کەرەجاڵ. لە سەرچاوە مێژووییەکاندا بە ناوی دەربەندی قرابلجا ناوی هاتووە. ئەم ناوەش بۆ سەردەمی ساسانیەکان دەگەڕێتەوە، کە مەبەست لێی جێگە و شوێنی قراڵە، کە پلەیەکی سەربازی نێو سوپای ئەو سەردەمە بووە.
سروشتی ناوچەکانی عەشیرەتی کۆکۆی، هەریەک لە گوندەکانی (چنار، چاوگ، باوەکۆچەک) ئەوەیە، کە ناوچەیەکی شاخاوییە و هەر لەسەرەتای دروستبوونی ئەم گوندانەوه، خەڵکەکە بۆ دروستکردنی خانو دەستیان بە پیشەی بەردهەڵکەندن کردووە. دواتر خواست لەسەر بەرد زیادیکردووە و بە گوێدرێژ و مانگا بۆ هەڵەبجە براوە و لە کۆتایی پەنجاکانیشەوە بە گەڵابە گوازراوەتەوە. عومەری وەستا مردان و دواتریش حاجی بارامی کۆکۆیی لە خاوەن گەڵابەکان بوون. گەڵابەیەک بەرد بەدینار و نیوێک فرۆشراوە. لە ئێستادا تەنها سێ کانەبەرد ماون و ئیشکردن تیایاندا بەردەوامە. کانەبەردەکان بە زۆری دەکەونە سنوری گوندی چاوگ و هەریەک لە پەلی دەواران، کەلاران، پەلی نام پارێز، بەرد هەڵدەکەنرێت.
کۆمەڵێ ناوچەی جوگرافین لە هەوراماندا، مێژوویان بۆ سەردەمی کەیانیان و چەندین ساڵ پێش سەرهەڵدانی زەردەشت دەگەڕێتەوە. نازانرێت بۆچی لە ئاڤێستا و پەرتووکە دینییەکاندا تۆمارنەکراون. لەگەڵ تیپەڕبوونی سێ هەزارساڵدا هێشتا بە هەمان ناوەوە ناودەبرێن. لە کتێبی دینکەردا کەڤیکەڤاتە یەکێکە لە نەوەکانی مەنوچەر و دامەزرێنەری بنەچەی کەیانیانە و وەک شای ئێران چەسپێنراوە. مەردۆخ و مێژوونوسانی عەرەبی وەک(ئەبوڕیحان و بەلعەمی و حەمزە) باسیانکردووە. کەوتوونەتە دەستە ڕاستی ڕێگای ئۆتۆمبێلی بیارە - تەوێڵە - نەوسوود – پاوە - جوانڕۆ - کرماشان). کاواتان لە پردی بیارەوە بۆ دەگاشێخان بەم نێوانە درێژبوونەتەوە: کاوات و تەختە قەرەجی، کاوت و ئەحلە، کاوات تەپو نیعمەتی، کاوات و ئۆردوگا)، کاواتەکانی سۆسەکان و لای شۆشمی، کاواتەکانی لای جوانڕۆ کەوتوونەتە ناوچەی شونکارەوە و خەڵکەکەیان خۆیان بە کەیانی دەزانن و نازناوی کەیانی بە زۆربەی ناوەکانیانەوە هەیە.
کەوتووەتە قەد پاڵی بەرزایی (دەرە سولان) لە سنوری گوندی (ئەحمەد ئاوا و سەرگەت). بەواتای (کونە کەمتیار) دێت. ئەو ناوچەیە بە ئاژەڵی کێوی ناوبانگی هەبووە وەک کەمتیار و کەروێشک و ڕێوی و سوچەڕ.
کەوتووەتە گوندی کوڵی متکان و لەدامێنی چیایەکی سەختدایە. کونێکە پشیلە تێیدا خۆی حەشارداوە. بۆیە بەو ناوە ناونراوە.
کەوتووەتە گوندى (غوڵامى)گەورەوە و چەمێکى تاڕادەيەک نزمە، لەنێوان هەردوو غوڵامیى ژوروو و سەرودايە، بەهۆى ئەوەى فڕۆکەيەکى عێراقى لەم شوێنەدا کەوتوەتە خوارەوە، ئيتر بە کونەتەيارە ناوبانگى دەرکردووە.
بریتییە لە کۆمەڵێک تاوێر و تەقتەق، کەوتووەتە بەردەم لوتکەی گردی کڵاوە، بە دووریی ١کم لە گوندی پریسی سەروو و زۆرجار سوچەڕی تێدابووە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (لمە). کونێکە تا ئێستە بنەکەی دیار نیيە. لەنێو دۆڵێکدایە لە کۆتایی زەوی ئیسا. بەناوبانگە بە کەمتیار و بەراز.
کەوتووەتە چیای شنروێ لە باشوری خۆرهەڵاتی شاری هەڵەبجە و درێژیی دەگاته (٣.٥کم)ه و لە باکوری گوندی کۆساواوە دەستپێدەکات بە ئاڕاستەی خۆرهەڵات بۆ ناو چیای شنروێ، دووری لە شاری هەڵەبجەوە(١٨کم)ە.
شوێنی جۆرە گڵێکی باشە. کەوتووەتە سنوری گوندى (پریسى خواروو). لە ڕۆژگارێکدا پێش ئەوەی چیمەنتۆ گەچ و کەرەستەی هاوشێوەی بیناسازی نوێ بێتە ئاراوە، خەڵکی ناوچەکە خانوەکانیان بەم جۆرە گڵە دروستکردووە. چەند تایبەتمەندییەکی هەبووە، لەوانە: بەهێز، وەک چیمەنتۆ وابووە، درزى نەبردووە، گژوگیاى لێ سەوز نەبووە. بۆ سواغدان و تەنوورى نانـکـردنـیـش بـەکـارهـێـنـراوە.
شوێنێکە لەلای ڕاستی قەڵای مەرکەزی سۆسەکان، لە شێوەی گۆڕەپانێکدایە، تایبەت کراو بووە بە مەشقی سوارە و ئەسپسوارییەوە، ناوەکەی لەوەوە وەرگیراوە. ئێستا بەشێوەی مێرگێگی سەوز لە بەهاراندا دەردەکەوێت و بۆ لەوەڕاندنی وڵاخ بەکاردێت.
دەربەندێکە زیاتر لە هەزار مەتر قوڵە. لەنێوان چیاکانی کەمەر بەڕەزا و بانەبەرزە لە گوندی ڕێشاو. لەباشوری دۆڵی سەرکۆ هەڵکەوتووە. کانییەکی لێیە ئاوی باخی هەنجیر و ترێ و هەنار دەدات. خاوەندارێتییەکەی بۆ مام ئەمین ناوێک دەگەڕێتەوە. لە ئێستادا بەهۆی وشکەساڵیەوە وشکیکردووە.
ئەو هێڵەیە، کە تێیدا سنورە ئاوییەکانی نێوان (دەوڵەتی عوسمانی و قاجاری) دابەشکردووە. بەپێی پەیماننامەیەک ساڵی ١٨٨٤ مۆرکراوە و کراوەتە بناغەی جیاکردنەوەی سنوری ئاوی. ساڵی ١٩٠٤ لەلایەن دەستەیەکی تایبەت بەدیاریکردنی سنور لە هەوراماندا بە تەواوەتی پەسەندکراوە. ئەم هێڵەش لە (شارەدێی تەوێڵە) و (شارۆچکەی بیارە) بە تایبەت تێپەڕدەبێت. هەروەها بە درێژایی ڕوباری (سیروان) کراوەتە بناغەی جیاکردنەوەی سنوری نێوان وڵاتی (عێراق و ئێران). بەو پێیەش ئەم هێڵە بە پشتبەستن بە سەرچاوە ئاوییەکان و جۆگە ئاوییەکانی ناوچەکە، هەورامان دەکاتە دوو بەش. هەورامانی دیوی خۆرهەڵاتی کوردستان و هەورامانی دیوی باشوری کوردستان. هەروەها خودی جۆگەکانیش دەبنە سنوری نێودەوڵەتی. بۆنمونە (شاجۆ) دوای ئەوەی لە باخەکانی (زاوەر)ەوە دێتە تەوێڵە و ئاوی باخەکان دەدات، دووبارە بە کەناری چیای (ملەشۆپە)دا دەڕواتەوە دیوی خۆرهەڵات و ئاوی باخەکانی (شوشمێ) دەدات. لە بیارەش هەردوو جۆگەی (ئاساوە بەرزە و جوە و کوی)، کە دەکەونە هەردوو دیوی باخەکانی بیارەوە، لە چەمی (هانەگەرمڵە)وە لە دیوی (ئێران) دێتە ناو چەمی (بیارە) لە دیوی (عێراق) ئاوی باخەکان دەدات و سنوری هەردوو وڵات دیاریدەکات.