بەرگی حەوتەم
کەسەکان بەپێی پیشە
ئامادەکردنی: لیژنه‌ی هاوبه‌شی زانكۆی هه‌ڵه‌بجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئاوڕدانەوە لە ژیان و بەرهەمی پیشەوەران، هونەرمەندان، نووسەران و کەسانی دیکە کە خزمەتیان بە کۆمەڵگا کردووە.
بەرگی حەوتەم
ئامادەکردنی: لیژنه‌ی هاوبه‌شی زانكۆی هه‌ڵه‌بجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئاوڕدانەوە لە ژیان و بەرهەمی پیشەوەران، هونەرمەندان، نووسەران و کەسانی دیکە کە خزمەتیان بە کۆمەڵگا کردووە.
ساڵی ١٩٦٦ لە گوندی (هانەی قوڵ) لەدایکبووە. قۆناغی سەرەتایی لە هانەی قوڵ و ناوەندى لە شارۆچکەی سیروان و ئامادەییی پیشەسازی لە سلێمانی تەواوکردووە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی پێنج منداڵە. لە ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی بە نوسینی هۆنراوە کردووە و لە چەندین کۆڕ و فیستیڤاڵدا بەشداربووە. سێ کتێبی شیعریی بە چاپ گەیاندووە: (دیاری تەمەن، پیت و وشە، نیشتیمانێک پڕ لە ڕازیانەی بێ منەت). لە ئێستادا لە شارۆچکەی خورماڵ دەژی.
ناوی (ئەحمەد کوڕى محەممەد کوڕى عەبدولسەمەد)ـە و بە (دکتۆر شۆ) ناسراوە. ساڵى ١٩٠٨ لە هەڵەبجە لەدايکبووە. لە هەڵەبجە، سلێمانی و کفرى درێژەی بە خوێندن داوە. ساڵى ١٩٢٢-١٩٢٥ بووە بە پێشنوێژ. ساڵى ١٩٣١ لەگەڵ (تاهير بەهجەت مەريوانى) و دوو هاوڕێى ترياندا ڕۆيشتوون بۆ بەغدا بۆ فێربوونى پيتچنين لە چاپخانەکانی (کەرخ) و(نەجاح). لە پڕۆژەى چاپکراوەکانى (کورديى- مەريوانى/ نەشرياتى کورديى و مەريوانيى)دا کاریکردووە و تەنانەت چەند چاپکراوێک ناوى ئەوى لێنراوه و تا ساڵى ١٩٣٥ لە بەغداد ماوەتەوە. لە سلێمانى وەک تيپچن لە چاپخانەى (ژيان)، دواتریش لە (زبان) و تا سەرەتاى ساڵى ١٩٤١ کاریکردووە. ١٩٤٣- ١٩٧٣ کارى برينپێچى کردووە و لەسەر ئەو پيشەيە خانەنشين کراوە. ژيانى هاوسەریى لە سلێمانى پێکهێناوە. جگە لە زمانى کوردى، فارسی و عەرەبیشی زانيوە. هۆنراوەی هەبووە و ژمارەیەکیانی لێ چاپ و بڵاوکردووەتەوە. ئەندامى يەکێتیى نوسەرانى کورد بووە. چەند کتێبێکی چاپکردووە، لەوانە (شەڕى پشيلە و مشک "وەرگێڕان"، ئامۆژگارى "هۆنراوه""، مژدە "هۆنراوه"، پێ بکەنە "کورتە باسى گاڵتەجاڕيی بە شێوەی هۆنراوه""، هەمەجۆر "هۆنراوه""، پێنجينەى شۆڕش، دڵدارمى "هۆنراوه""، تێکەڵاوە "هۆنراوە") ساڵی ١٩٨٩ لە سلێمانى بە نەخۆشی کۆچیدوايیکردووە و لە گردى سەيوان بەخاکسپێرراوە.
نوسەر، شاعیر، بەگزادەی جاف و پەرلەمانتارە. ناوی (ئەحمەدموختار کوڕى وەسمان پاشای محەممەد پاشای جاف)ـە، کوڕی عادیلەخانم و برای تاهيربەگی جافە. ساڵی (١٨٩٨ یان ١٨٩٩) لە شاری ھەڵەبجە لەدایکبووە. ماوەیەک لە حوجرە خوێندویەتی و ماوەیەکیش مامۆستای تایبەتی ھەبووە. بە یارمەتی سلێمان بەگ (کە لە دیوەخانی وەسمان پاشادا کاریکردووە)، زمانی فارسی فێربووە. زمانی عەرەبی و ئینگلیزییش زانیوە. لە تەمەنی بیست ساڵییدا ژیانی ھاوسەری پێکھێناوە و ساڵانی ١٩١٩ بۆ ١٩٢٤ قایمقامی ھەڵەبجە بووە. ئەندامی (خولی یەکەم ١٩٢٥ بۆ ١٩٢٨ و خولی سێیەم ١٩٣٠ بۆ ١٩٣٢)ى پەرلەمانی عێراق بووە. ساڵی ١٩٣٤ لەگەڵ کۆمەڵێک چەکداردا دژی حکومەت وەستاونەتەوە و چوونەتە شاخ. زۆرتر وەک شاعیر ناسراوە و نازناوی (ئەحمەد، گوڵشەن) بووە. بە زمانی کوردی و فارسی هۆنراوەی نوسیوە. هۆنراوەکانی لە (دیوانی ئەحمەدموختار جاف)دا کۆکراوەتەوە و چاپبووە. چیرۆکی (مەسەلەی ویژدان)ى نوسيوه، کە لە مێژووی چیرۆکی کوردیدا، لە ڕیزی یەکەمەکانە. ساڵی (١٩٣٤ یان ١٩٣٥) لە نزیک ڕووباری سیروان تیرۆرکراوە و لە گوندی (عەبابەیلێ) بەخاکسپێرراوە. لە هەلەبجە شەقام و قوتابخانەی بە ناوەوە کراوەو پەیکەری بۆ دانراوە.
شاعيرێکى ميللييە. ناوی (ئەحمەد محەممەد ئەمین ئەحمەد)ـە. ساڵی ١٩٢٤ لە دێی (کانی کرمانج)ی سەر بە (خانەقین) لەدایکبووە. بە (ئەحمەد لار) ناسراوە. ساڵی ١٩٢٨ هاتوو‌نەتە هەڵەبجه و بۆ ماوەیەکی زۆر لە هەڵەبجە ژیاون. قۆناغی سەرەتایی لە هەڵەبجه خوێندووە. جگە لە زمانی کوردی، زمانی عەرەبی و فارسی زانیوە. ساڵی ١٩٧٢ بووە بە فەرمانبەری حکومی. هۆنراوە و بیرەوەرییەکانی لە کتێبەکانی (شارۆ، بیرەوەرییەکانم، هەڵەبجەی جاران) چاپ و بڵاوکردووەتەوە. ساڵی ٢٠١٢ لە شاری سلێمانی کۆچیدواییکردووە. ساڵی ٢٠٢٣ سەرجەمی بەرهەمەکانی لە (دیوانی ئەحمەدی لار)دا چاپ و بڵاوکراوەتەوە.
شاعير، ئەکتەر و وەرگێڕە. ناوی، (ئەژی عەبدوڵا گۆران کوڕی سلێمان بەگی کاتب فارسى)یە. ساڵی ١٩٣٦ لە گوندی (عەبابەیلێ)ی نزیک ھەڵەبجە لەدایکبووە. قۆناغى خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شاری سلێمانی تەواوکردووە. لەلای (گیوی موکریانی) فێری تیپچنین و وێنەگرتنەوە بووە. بەھۆی چالاکيی ڕامیارییەوە لە خوێندن دابڕاوە و ساڵی ١٩٥٢ بۆ شەش مانگ خراوەتە بەندیخانەوە. دوای شۆڕشی ١٩٥٨، جارێکی تر دەستیکردووەتەوە بە کاری سیاسی. ساڵی ١٩٥٨ وەک ئەکتەر لەسەر شانۆ دەرکەوتووه و هەر هەمان ساڵ یەکەم ھۆنراوەی لە گۆڤاری (هيوا)دا بڵاوکردووەتەوە. لە بواری نوسینی هۆنراوەدا چوار کتێبی چاپ و بڵاوکردووەتەوه: (زایەڵەی زەنگ، نەبا غەریبێ جێت بگرێ، سەمای لاولاو، نۆتەى ئاوازێکى تەرە)، لە بواری (چیرۆک، شانۆ)شدا بەرهەمی هەیە و چەند دەقێکیشی کردووە بە کوردی. جگە لە زمانی کوردی، فارسی و عەرەبیشی زانیوە. ماوەی سێ ساڵ سەرۆکی (یەکێتيی نوسەران- لقی سلێمانی) بووە. ڕۆژی ٣١ی ١ی ٢٠٠٤ لە سلێمانى کۆچیدوايیکردووە و لە گردى (سەيوان) بەخاکسپێرراوە.
ناوی (شێخ عەبدوڵای مورادوەیسی)یە. ساڵی لەدایکبوونی نەزانراوە. لە سەیدەکانی تاوەگۆزییە و دەوترێت لەگەڵ (مەولەوی) شاعیردا خاڵۆزا و پورزان. لەسەردەستی (شێخ سیراجودین) تەریقەتی وەرگرتووە. لە گوندی (کێوەڕی) دانیشتووە. نازناوی (داخی) بووه. هێشتا هۆنراوەکانی کۆنەکراونەتەوە و لە کتێبێکدا چاپنەکراون. لە دەوروبەری ساڵی ١٨٩٤ لە گوندی (کێوەڕی) کۆچیدواییکردووه و لە گۆڕستانی (کڵاوسوور) بەخاکسپێرراوە.
ناوی (ئەمین ئەحمەد عەلی)ە لە ١٣ى ١٢ە ١٩٤٧ لە گوندی (عەبابەیلێ) لەدایکبووە. خانەی مامۆستایانی سلێمانی تەواوکردووە. لە بواری پەروەردەدا، ساڵی ١٩٧٨ یەکەم کتێبی ئەلفوبێی نوێی بۆ قۆناغی بنچینەیی نەهێشتنی نەخوێندەواری داناوە. لە ساڵی ٢٠٠٠دا یەکەم کتێبی تایبەت بە خوێندنەوەی کوردی بۆ قۆناغی یەکەمی گەورە داناوە و دوو جار چاپ بووەتەوە. ساڵی ٢٠٠٦ کتێبی فێربوونی زمانی کوردی بە پیتی لاتینی بڵاوکردووەتەوە. لە بواری ئەدەبیشدا، ساڵی ١٩٩٩ دیوانە شیعری (تەیمان تەنیو) بڵاوکردووەتەوە. خاوەنی ٢٧ کتێبی چاپکراوە. ئەندامی یەکێتیی نوسەرانی کورد و بنکەی گەلاوێژ و دەستەی باڵای کۆمەڵەی ژیانەوەی هەڵەبجە بووە. خاوەنی کتێبخانەیەکی دەوڵەمەندە بە ئەدەبی منداڵان و خاوەنی پەیمانگای ئەمین سەپانە بۆ فێربوونی ئەلفوبێی کوردی. لە سلێمانی نیشتەجێیە.
ساڵی ١٩٧٥ لە گوندی (تازەدێ)ی بناری سورێنی سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ) لەدایکبووە. قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی لە (سەیدسادق) تەواوکردووە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی دوو منداڵە. لە ساڵی ١٩٩٣ەوە دەستی بە نوسینی هۆنراوە کردووە. بۆ ماوەی حەوت ساڵ بەرنامەی ئەدەبی لە ڕادوێی (کوردستان دەنگی هەڵەبجە) هەبووە. چەند کتێبێکى شیعریى چاپکردووە، لەوانە (جوانتر لەوەی دەیبینیت، دیوانی ئەیوب عەزیز). بەشێک له هۆنراوەکانی لە فەرمانگە و شوێنە گشتییەکاندا هەڵواسراوە. لە قەزاى (سەیدسادق) شەقامێک بەناویەوە کراوە.
شاعیر، ڕۆژنامەوان و نوسەرە. ناوی (ئیبراهیم فەرەجوڵڵا حەمەوەیس)ـە. ساڵی ١٩٦٣ لە هەڵەبجە لەدایکبووە. تا ئامادەیی پیشەسازی لە هەڵەبجە خوێندووە. ساڵی ١٩٨٤ یەکەم بەرهەمی (هۆنراوە)ی خۆی بڵاوکردووەتەوە، چەند جارێک بەناوی خوازراوی (مامۆستا بەیان)ـەوە هۆنراوەکانی بڵاوکردووەتەوە. ئەندامی دەستەی نوسەرانی (ئەدەبی کرێکاری) بووە. لەو کاتەوە تا ئێستا بە نازناوی (ئیبراهیم هەورامانی)یەوە دەنوسێت. ژمارەیەک لە شیعرەکانی وەرگێڕاون بۆ سەر زمانی عەرەبی و فارسی. ماوەی بیست و پێنج ساڵە لە کایەکانی ڕۆژنامەگەریشدا کاردەکات. ٢٠١٧-٢٠٢٠ سکرتێری لقی هەڵەبجەی سەندیکای ڕۆژنامەوانان بووە. ئەندامى دامەزرێنەری ئەنجومەنی باڵای یەکێتی نوسەرانی جینۆسایدی کوردستانە. جگە لە چەند کتێبێکی شيعرى، چەند کتێبێکیشی بۆ ئەرشیفکردنی تاوانی کیمیابارانی هەڵەبجە بەچاپ گەیاندووه، لەوانە (دوای دۆزەخ، بۆتان دەگێڕمەوە، چیم دی، حیکایەتەکانی مەرگ، بۆ مێژوو، هەڵهاتن لە مەرگ و چوارشەممەی خوێناوی). ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی چوار منداڵه.
لە جوولەکە کوردەکانی دانیشتووی هەڵەبجە بووە. ناوی سیانی و ساڵی لەدایکبوون و کۆچیدوایی نەزانراوە. چونکە زمانی گرتوویەتی، بە (ئیدریسی تر) ناسراوە. بە زمانی کوردی هۆنراوەی نوسیوە و هاوڕێی (فایەق بێکەس) و (کەمالی) بووە.
شاعیر، ڕۆژنامەوان و ڕاگەیانکارە. ساڵی ١٩٧٢ لە شاری هەڵەبجە لەدایکبووە. قۆناغی بنەڕەتی خوێندووە. لە شاری هەڵەبجە لەگەڵ تیپی شانۆی شەهیدان و وێستگەی هونەریی وەک ئەکتەر بەشداریکردووە. لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٠ەوە دەستی بە نوسین و بڵاوکردنەوەی هۆنراوە کردووە. جگە لەوەی ئەندامی دەستەی نوسین و بەڕێوەبەری نوسینی چەندین ڕۆژنامە و گۆڤار بووە، لەوانە (ئاڵای ئازادی، گەلاوێژی نوێ، ڕۆڤار، ئایندە) بووە. ئەزموونی کاری تەلەفزیۆن و ڕادوێشی هەیە. لە چەند فیستیڤاڵێکی ئەدەبیدا بەشداریکردووە. لە فیستیڤاڵی گەلاوێژدا خەڵاتی یەکەمی شیعری وەرگرتووە. چەند شیعرێکی بۆ زمانەکانی فارسی و عەرەبی وەرگێڕراون. لە بوارەکانی: شیعر، ڕۆمان و دیدار و تەوەری ئەدەبی و خستنەڕووی کتێبدا خاوەنی چواردە کتێبە. لەوانە: (دڵی خۆتە لە سینەما، دایکە سۆزانیەکەم، سازش لەگەڵ بادا، یاسای باخچەکەی ئێمە).
ناوی (مەلا محەممەد کوڕی مەلا عەبدوڵای کوڕی شێخ قادری عەبابەیلێیی)یە. ساڵی ١٩٠٧ لەدایکبووە. لای باوکی لە مزگەوتی (دار الاحسان) لە هەڵەبجە و لە چەند شوێنێکی تریش خوێندویەتی. لەسەر دەستی (شێخ بابا ڕەسوڵ) مۆڵەتی مەلایەتی وەرگرتووە. کەسێکی کۆمەڵایەتی بووە و چارەسەری کێشە و ناکۆکی کردووە. هۆنراوەی هەبووە و نازناوی (ئیلاهی) بووە. بە زمانی کوردی و عەرەبی حەوت کتێبی ئامادەکردووە. ساڵی ١٩٨١ کۆچیدواییکردووە.
ناوی (شێخ بابا ڕەسوڵ کوڕی شێخ ئەحمەد کوڕی شێخ عەبدولسەمەدی بێدەنی)یە. لە سەیدە بەرزنجەییەکانی سۆڵەیە. لە دەوروبەری ساڵی ١٨٨٦ لەدایکبووه. منداڵ بووە کاتێک باوکی کۆچیدواییکردووە. لەلای (شێخ مەحموود)ی موفتی هەڵەبجە و لە چەند شوێن و مزگەوتێکی تر خوێندویەتی. ماوەیەک لە (بیارە) مودەڕیس بووە. بە کوردی و فارسی هۆنراوەی نوسیوە و نازناوی (بابا)بووە. لە دەوروبەری ساڵی ١٩٤٤ لە (عەبابەیلێ) کۆچیدواییکردووە.
لە دەوروبەری ساڵی ١٨٨٨ لە گوندی (میریسوور)ی بناری چیای سورێن لەدایکبووە. ماوەیەک لە بیارە خوێندویەتی و موریدی شێخ نەجمەدینی نەقشبەندی بووە. جگە لە زمانی کوردی، فارسی و عەرەبی زانیوە. تا ساڵی ١٩١٩ لە ژیاندا بووە و نازانرێت کەی کۆچیدواییکردووە.
ناوی تەواوی (سەردار حەمەلاو ابراهیم)ـە. ساڵی ١٩٦٦ لە گوندی خەرپانی هەورامان لەدایکبووە، سەرەتایی و ناوەندی لە خەرپانی و هەڵەبجە خوێندووە دەرچووی ئامادەیی کشتوکاڵە. لە کتێبخانەی گشتیی هەڵەبجە فەرمانبەر بووە. لە بۆنە ئایینی و فیستیڤأڵەکانی هەڵەبجە و بۆنە ئەدەبییەکاندا شیعری خوێندووەتەوە. لە گۆڤار و ڕۆژنامەکاندا شیعری بڵاوکردووەتەوە، لەوانە پەیامی ڕأستی، دوانگە، یەکگرتوو. کتێبی (ئەشکی خامە، دانسقە)ی چاپکردووە. خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە. ساڵی ٢٠٢٢ کۆچیدواییکردووە و لە گۆڕستانی غەریبان لە هەڵەبجەی شەهید نێژراوە.
ناوی (مەلا مەحموود)ە. خەڵکی (خوڕخوڕە)ی نزیک(سەقز)ە. ساڵی لەدایکبوون و کۆچیدواییەکەی نەزانراوە. هاتووەتە(بیارە) و لەسەر دەستی شێخ زیائەدین تەریقەتی وەرگرتووە. لە بیارە ماوەتەوە و کاری (مۆرهەڵکەنی) کردووە. بە فارسی هۆنراوەی هەیە و نازناوی (باکی) بووە. کتێبێکی لەسەر (مەناقیبی شێخ زیائەدین) نوسیوە.
ناوی (بەکر محەممەد حەمەئەمین)ـە و لەبەر ئەوەی لە بنەڕەتدا خەڵکى گوندى (هەجیج)ـە لە ڕۆژهەڵاتى کوردستان، بۆیە بە(بەکر هەجیجی) ناسراوە. ساڵی ١٩٧١ لە گوندی (ئاواییی ڕۆستەم بەگ)ی سەر به شارۆچکەی (خورماڵ) لەدایکبووە. قۆناغی سەرەتای له ئاواییی ڕۆستەم بەگ و ناوەندی لە خورماڵ تەواوکردووە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی سێ منداڵە. له ساڵی ٢٠٠٨ەوە دەستی بە نوسینی هۆنراوە کردووە. ناوەڕۆکی نوسینی هۆنراوەکانی هەمەجۆرە. وەک ئەکتەریش ڕۆڵی جافرسانی بینیوه، کە گەورەترین سانی هەورامان بووە. بەشداری زۆربەی فیستیڤاڵ و بۆنەکانی ناوچەکەی کردووە و هۆنراوەی خوێندووەتەوە.
زانای ئایینی و شاعیرە. ناوی شێخ حەسەن کوڕی شێخ سازانییە. لە گوندی سازانی نزیک هەڵەبجە لەدەوربەری ساڵی ١٨٤٠ لەدایکبووە. بە منداڵی دەستی بەخوێندنی ئایینی کردووە. بۆ خوێندن گەلێک ناوچەی کوردستان گەڕاوە. ئیجازەی وەرگرتووە و دەستیکردووە بە خزمەتی ئایینی ئیسلام و ئاداب و موسڵمانان. هاوچەرخی مەولەوی بووە و شیعر لە نێوانیاندا هەیە. شیعرەکانی بە شێوەزاری هەورامی نوسیوە. لە دەورووبەری ساڵی ١٩٠٥ کۆچیدواییکردووە.
ناوی (مەحموود کوڕی موفتی حاجی مەلا ئەمین کوڕی موفتی گەورە حاجی مەلا ئەحمەدی چاومار)ە. ساڵی ١٨٧٩ لە سلێمانی لەدایکبووە. لە سلێمانی و پێنجوێن و بیارە خوێندویەتی. موریدی شێخ نەجمەدین بووە. ساڵی ١٩٠٠ بووە بە حاکم لە شاری ھەڵەبجە و چەند ساڵێک لەوێ ماوەتەوە. ژیانی هاوسەریی پێکنەهێناوە. نازناوی (بیخود) بووە. بە کوردی و فارسی هۆنراوەی نوسیوە و زۆربەی هۆنراوەکانی لە دیوانەکەیدا(دیوانی بێخود) کۆکراوەتەوە و چاپکراوە. لە ٢٥ی ٨ی ١٩٥٥ کۆچیدواییکردووە.
ناوی (فایەق کوڕی عەبدوڵا بەگی کوڕی کاکەحەمەی ئەلیاسەقۆجە)یە. ساڵی ١٩٠٥ لە (سیتەک)ی نزیک شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە حوجرە خوێندویەتی و دواتر چووەتە قوتابخانە. ساڵانی ١٩٣٣-١٩٣٥ لە (تەوێڵه) مامۆستا بووە. چەند جارێک بە هۆکاری ڕامیاری دەستگیرکراوە و خراوەتە بەندیخانەوە و دوورخراوەتەوە بۆ شاری (حلە). پاش ئازادبوونی، ماوەی ساڵانی ١٩٤١-١٩٤٨ لە هەڵەبجه مامۆستا بووە. جگە لە زمانی کوردی، عەرەبی، فارسی و تا ڕادەیەک ئینگلیزیشی زانیوە. دوو جار ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە، لە یەکەمیان کچێک و لە دووەمیان دوو کچ و (شێرکۆ بێکەس)ی شاعیری بووە. کەسێکی قسەخۆش و نوکتەباز بووە. نازناوی (بێکەس)ی هەبووە و هۆنراوەکانی لە دیوانەکەیدا (دیوانی بێکەس) کۆکراوەتەوە و چاپکراوە. ساڵی ١٩٤٨ لە (هەڵەبجە) کۆچیدواییکردووە و لە گۆڕستانی (سەیوان) لە سلێمانی بەخاکسپێرراوە.