بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی دەگاشێخان و خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (بیارە)، لە نێو چیای چنارە. (١٧٢٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی دەگاشێخان و دۆڵی وەزەنێ و دۆڵی وێڕگا.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (باخەکۆن) و (گەچێنە). (١٤٢٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (١٧١٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە دامێنی چیای ڕەنگین. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی یاڵانپێ و بانیشار و بناری چیای سورێن و دەشتی، هەروەها دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە وەرزی بەهاردا خەڵک سەردانیدەکەن بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارە و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی )یاڵانپێ( و سنوری گوندەکە و وڵاتی ئێران یان هەورامانی خۆرهەڵات پێکدێنێت. (٢١٩٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (هاوار)ەوە. (١٣٨٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. چیایەکی سەختە و لێژیی زۆرە، هاتۆچۆکردن تیایدا کارێکی ئاسان نییە و بەو هۆیەوە ئەو ناوەی لێنراوە. دەڕوانێت بەسەر گوندەکانی هاوار و تاوێرە و پاڵانیا و جاوردا. چەند لوتکەیەکی تیایە لەوانە لوتکەی سەرخۆشین و لوتکەی کڵاوە بەرزە. لە باشور چیاکانی ئەشکەوەڵ و چەمی ئاوی دواوان و گوندی هاوار و هاوارەکۆن و لە خۆرهەڵات، چەمی گەورە و چیای ڕوتاوا و چیای هەورامان دەوریانداوە و لەخۆرئاوا چیای کەنۆڵەڕەشان و چیای کەلی هەیشوور هەیە. بەهۆی بەرزی و زۆریی پلەی لێژییەکەی، توشی ڕاماڵین بووە. گەورەترین کانەبەردی ناوچەکەی لێیە. ساڵانە بەفر و بارانێکی زۆری لێدەبارێت و سەرچاوەیەکی باشی ئاوی چۆم و ڕوبارەکانی ناوچەکەیە. بە زۆری درەختی قەزوانی لێیە. بەهۆی درز و شکانی زۆرەوە، بەشی زۆری دەرامەتە ئاویەکەی توشی داچۆڕان دەبێت بۆ چینەکانی ژێر زەوی و بۆتە عەمبارێکی گەورە و دەوروبەری دەوڵەمەندە بە کانی، لەوانە (کانییەدرێژ، کانی وێشەی، کانی خواروو، کانی وەیسەی). بەشی خوارەوەی، کە بەشێکە لە زەویی نیشتەجێبوونی گوندەکە، لەوەرزی بەهار و پایزدا خەڵک ڕووی تێکردووە بۆ بەسەر بردنی کات و سوودوەرگرتن لە تیشکی خۆر و کۆکردنەوەی گژوگیا بەهارییەکان.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و گەچێنە و لە نێو دۆڵی نسارە سووردایە. (١٥٨٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی چڕە بە دارستانی سروشتی و بەڕوو گۆیژ. لە باکورەوە لوتکەی کەمەرە سوور و چیای شرام و لە باشورەوە دۆڵی نسارە سوور و دەرەو کێڵا و لە خۆرهەڵاتەوە لوتکە چیای شرام و سێخڕان و لە خۆرئاواوە لوتکەی زەوی عەولە و دۆڵی گۆڕیچە، دەورەیانداوە. ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی.
دیوێکی گریانەیە و دیوەکەی تری گوندی (شێخان)ـە لە خۆرهەڵاتی کوردستان لە (گوڵ هەڵۆ)وە دەستپێدەکات، بەرەو (ناڵە پان) لە دیوی (شێخان). دۆڵی گریانە کەوتووەتە بەردەمی. لوتکەی (ئاوەزنێ) بەرزترین لوتکە و (قەنارەکە) لوتکە بەناوبانگەکەیەتی. دەڕوانێت بەسەر (قەڵاگای شێخان). بە بادەم و قەزوانە دەوڵەمەندە. کێوی (چاڵان) کەوتووەتە بەرانبەری و چەمی (ئاشی و زەوار و گریانە) پێکدەهێنن. لەڕووی ئابورییەوە بۆ دانیشتوانی ناوچەکە سوودبەخشە. مەرزێکی ناڕەسمیە لەگەڵ ئێران.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندەکانی (گڵێجاڵ، بەلەسۆ، سەعداوا، قەڵپ) و بەڕووى هەردوو سنورى ناحیەی (بەمۆ) و (دەربەنديخان)دا دەڕوانێت. بەرزییەکەی نزيکەى (١٨٣٨م)ە. ناحیەی (بەمۆ) لە ناحیەی (مەیدان)ی سەر بە قەزای خانەقین جیادەکاتەوە. لەسەر چياکە بانێکى تەخت هەيه، کە شێوەى دەشتێکى هەڵواسراو و چەندين ئەشکەتی وەکو ئەشکەوتى (کونە شێر) و (کەورگى مارۆچن) هەیە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی دەرەتفێ و باشوری خۆرئاوای شارەدێی (تەوێڵە). (١٦١٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەسەر شارەدێی (تەوێڵە) و دەرەتفێ و هاوار و هاوارەکۆن و پاڵانیا و جاوردا دەڕوانێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای هاوینەهەواری ئاوێسەر. (٢٠٥١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە چیای تەتە و لە باشورەوە دۆڵی ئاوێسەر و دەرەتاریک و کەمەرسپی و لە خۆرهەڵاتەوە شنگەدۆڵ و هەوارو حەپسێ و ئاوێسەر و لە خۆرئاواوە لوتکەی کەمەرە بەلێ و سەرچاڵ و چیای هەوارە بەرزە دەورەیانداوە. شوێنێکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، ڕێگایەکی خۆڵ بە تەنیشتیدا دەڕواتەوە بۆ ناوچەی گەشتوگوزاریی ئاوێسەر لە شارەدێی (تەوێڵە).
کەوتووەتە بەشی خۆرهەڵاتی گوندی گەچێنە و هەمزەیی. لە خۆرهەڵاتەوە بۆ خۆرئاوا درێژدەبێتەوە، لە دوای چیای قۆڵی بلچ دەستپێدەکات و درێژ دەبێتەوە تاوەکو دەگاتە گوندی گەچێنە. درێژیی چیاکە (٠,٩٣کم) دەبێت، لە باکورەوە چیای شرام و لە باشورەوە چیای کەمەرە سور و لە خۆرهەڵاتەوە چیای قۆڵی بلچ و لە خۆرئاواوە چیای گەچێنە. چەندین لوتکە چیای لەخۆگرتووە، لەوانە وەکو (لوتکەی مەڕەو شابازی و دەرەوکێڵا). چەندین دۆڵی لەخۆگرتووە لەوانە وەکو (دۆڵی دەرەوکێڵاو نسارە سور و خۆرەتاوە گەورە). بەسەر گوندی گەچێنە و باخەکۆن و سروشتی جوانی ناوچەکەدا دەڕوانێت و ئەمە وایکردووە وەک هاوینەهەوار و ناوچەیەکی گەشتیاری سەردانیبکرێت، بە تایبەتی لە وەرزی بەهاردا. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی وەک دارستانی سروشتی، بەڕوو گۆیژ و ترش و هەنجیرە کێوی و هەرمێلە کێوی. لە وەرزی بەهاردا خەڵک بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارەی وەک گیلاغە و ڕوسقە و کنگر و بنەسوورە و بەڕەزا و پسڵ و سوورەبنە سەردانیدەکەن. بە ئاژەڵ و باڵندەی کێوی وەک کەروێشک و پۆڕ و کەو ڕێوی کەمتیار و سوچەڕ و ژیژک و کەنەسمە و سوێسکە و داڵ و خشۆکەکان دەوڵەمەندە. چەندین ئەشکەوت و کەلەبەردی تێدایە، کە بووەتە لانکەی ئاژەڵ و باڵندە کێوییەکان وەکو ئەشکەوتی شابازی، بەڵام مەخابن هەندێک شوێنی تاوەکو ئێستاش بەدەست هەبوونی مینەوە گیرۆدەن. ئەمەش کێشەی بۆ خەڵکی دروستکردووە و چەندین کەسی دوچاری مەرگ و کەمئەندامی کردووەتەوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (٢٠٢٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی زەڵم و ئەحمەدئاوا و یاڵانپێ و بانیشار و بناری چیای سورێن و دەشتی شارەزوور. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین.
کەوتووەتە دامێنی چیای داڵانی. لوتکەی دۆڵی سەختە، ناوەکەشی هەورامیە و بە واتای ڕێگای دەوارنشینان دێت. دیارە لەم ڕێگایەوە لە سەردەمانی پێشودا دەوارنشینەکان هاتوچۆیانکردووە. (١٨٣٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی تەواو سەخت و دژوارە و کەسی بە توانا و شارەزای دەوێت پێیدا تێپەڕ بێت. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (یاڵانپێ) و باکوری گوندی زەڵم و سنوری هەورامانی دیوی عێراق و هەورامانی خۆرهەڵات، دیوی وڵاتی ئێران پێکدەهێنێت. (٢٠٤٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین.
کەوتووەتە باکوری گوندی یاڵانپێ و سنوری گوندەکە لەگەڵ چیای سورێن و وڵاتی ئێران یان هەورامانی خۆرهەڵات پێکدەهێنێت. (٢٢٨٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی هەردوو هەورامانی دیوی عێراق و ئێران، دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە وەرزی بەهاردا خەڵک بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارە سەردانیدەکەن. ساڵانە ڕێژەیەکی باش باران و بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی کانییەکانی ناوچەکە و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین و بە هۆی سەختی و زۆریی بەرزییەکەیەوە، هەموو کەس ناتوانێت سەردانیبکات، بۆیە گەشتن بەم لوتکەیە پێویستی بە شارەزایی و لێهاتوویی جەستەیی هەیە، بەڵام لە دیوی وڵاتی ئێرانەوە ڕێگای تێکەڵە ڕێژکراو نزیک دەبێتەوە و تەنها (٦٤٠م) دوورە لێیەوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (١٤٩١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەسەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی یاڵانپێ و بانیشار و دەشتی شارەزووردا دەڕوانێت. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لەوەڕگایەکی سروشتی بۆ ئاژەڵداران.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی هەمزەیی و گوندی باخەکۆن و گەچێنە. (١٦٧٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی چڕە بە دارستانی سروشتی و بەڕوو و گۆیژ. دەوڵەمەندە بە ڕوپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و ساڵانە بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و بۆ ماوەیەکی درێژ دەمێنێتەوە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و گەچێنە. (١٥٦٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە نێو چیای گەچێنە. دەڕوانێتە سەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە و ناوچەی هەمزەی. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و باکوری گوندی گەچێنە لەسەر چیای گەچێنە. (١٣٢٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە و ناوچەی هەمزەی، لە باکورەوە لوتکەی قەڵای ناوەڕاست و دۆڵی گورگەدەر و لە باشورەوە گوندی گەچێنە و حەوزەلارە و لە خۆرهەڵاتەوە خۆرەتاوە گەورە و دۆڵی نسارە سوور و لە خۆرئاواوە گوندی باخەکۆن و مەرقەدەکەی و دۆڵی باخەکۆن، دەورەیانداوە. ڕووی خۆرهەڵات و باشوری لوتکەکە، بێبەشە لە ڕووپۆشی ڕووەکی، بەڵام ڕووی باکوری دارستانێکی چڕیی بەڕوو و گۆیژە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی دەگاشێخان و خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (بیارە)، لە دامێنی چیای کەلارێ گاورا. (١٧٢٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دۆڵی دەگاشێخان. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و باڵندە و ئاژەڵی کێوی و ساڵانە بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئای کانیاوەکانی گوندەکە.