بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و باکوری گوندی )گەچێنە(ەوە. (١٣١٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە و ناوچەی هەمزەی. دووریی لە خانەقای باخەکۆنەوە (٦٢٠م) دەبێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (زەڵم)ەوە. (١٥٠٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی. دانیشتوانی هەورامان لە وەرزی بەهاردا سەردانیدەکەن و زۆرجار گروپە شاخڕەوییەکانیش دەچنە ئەم لوتکەیە بۆ وەرزش و کات بەسەربردن.
کەوتووەتە باکوری (وەزەنێ). (١٥٠٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دۆڵی وەزەنێ و دۆڵی وێڕگا. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و باڵندە و ئاژەڵی کێوی. (٢٨٠م) لە ڕێگای سەرەکی وەزەنێ - بەڵخەوە دوورە.
کەوتووەتە بەرانبەر گوندی (ئەحمەد ئاوا). سنورەکەی لە پشتی ئەشکەوتی شیرینە کوێر دەستپێدەکات بۆ کلکەی باخ و گوندی ناوباخان. چونکە ڕووتەنە و هیچی پێوە نیيە؛ پێیدەوترێت سەرتاشڵە.
کەوتووەتە نزیک شارەدێی (تەوێڵە). (٢١٧٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، ڕێگایەکی خۆڵ بە تەنیشتیدا دەڕواتەوە بۆ ناوچەی گەشتوگوزاریی ئاوێسەر لە شارەدێی (تەوێڵە).
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی هاوار و باکوری هاوارەکۆن. (١٢٠١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دەرەتفێ و هاوار و هاوارەکۆن و گریانە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی.
کەوتووەتە باشوری گوندی (باخەکۆن). (١٥٠٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (١٧٥٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی، ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی دەگاشێخان و خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (بیارە)، لە نێو چیای سەخت و باخو خولی. (١٦٨٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دۆڵی وەزەنێ و دۆڵی وێڕگا. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و باڵندە و ئاژەڵی کێوی و ساڵانە بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی کانیاوەکانی وەزەنێ و تەنها (٥٩٠م) لە ڕێگای سەرەکیی وەزەنێ بەڵخەوە دوورە.
کەوتووەتە باکوری گوندی زەڵم و سنوری هەورامانی دیوی عێراق و هەورامانی خۆرهەڵات دیوی وڵاتی ئێران پێکدەهێنێت. (١٩٠١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر گوندەکانی زەڵم و هەورامانی هەردوو وڵاتی عێراق و ئێران. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە وەرزی بەهاردا خەڵک بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارە سەردانیدەکەن. ساڵانە ڕێژەیەکی باش باران و بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی کانییەکانی ناوچەکە و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین. کەوتووەتە خۆرئاوای ڕێگای سنوری نا فەرمی مڵەخورد بە دوری تەنها (٣٠٠م).
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (گەچێنە) و باخەکۆن. (١٩٨٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزترین لوتکەی چیای هەمزەیە، سنوری نێوان زەوی گوندی هەمزەی و هانە گەرمەڵە و کێمنە و بێرواس پێکدەهێنێت. بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن، دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی و باڵندەی کێوی، دەڕوانێتە سەر دۆڵی شەڵواندڕ و هەمزەی، کە ناوچەیەکی گەشتیاریی دڵگیرە، بەڵام هەندێک شوێنی مین ڕێژکراوە و تاوەکو ئێستا چەندین کەسی کردووەتە قوربانی.
کەوتووەتە سەر چیای سێخڕان و دامێنی چیای شرام. (١٧٦٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ناوچەیەکی زۆر سەختە و بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و دەوڵەمەندە بە ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و ناوچەیەکی سنوریی نێوان گەچێنە و کێمنە و بێرواس لە دیوی وڵاتی ئێران پێکدەهێنێت.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی هانەیدن و سەرگەت. (١٩٥٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. سنوری نێوان زەویی گوندی هانەیدن و گوندی گوڵپ و باخەکۆن پێکدەهێنێت. لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن. بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی و باڵندەی کێوی دەوڵەمەندە. دەڕوانێتە سەر دۆڵی شەڵواندڕ، کە ناوچەیەکی گەشیاریی دڵگیرە، لەگەڵ کێمنە و بێرواس لە دیوی ئێران، بەڵام هـەندێک شـوێنی مینڕێژکـراوە و تـاوەکـو ئێستا چـەندین کـەسـی کـردووەتە قوربانی.
کەوتووەتە دامێنی چیای تەتە و کەلە لانکێ و پشتی چیای هانە نەوە و هانە تایلە و هانەوتێ. (٢١٦٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی سەخت و دژوارە و ڕێگای گەیشتنی قورسە، بەڵام لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن، هەندێک شوێنی مین ڕێژکراوە.
کەوتووەتە باکوری شارۆچکەی (بیارە)، لە پشت جۆگەی کۆیی. (١١٩٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر شارۆچکەی (بیارە) و دۆڵی هانە گەرمەڵە، لە باشورەوە شارۆچکەی (بیارە) و لە باکورەوە چیای ئایشێ و دۆڵی دەرەو تەکیەی و لە خۆرهەڵاتەوە هانەگەرمەڵە و لە خۆرئاواوە گەڕەکی پشـت جۆ دەورەیێانداوە. شـوێنێکی خۆش و دڵگیری بیارەیە و چەندین جۆگەی ئاوی و کانی دەکەونە دامێنی، لە گۆرانی و شیعری شاعیرەکانی هەوراماندا شوێنێکی تایبەتی هەبووە و لاوێنراوەتەوە.
کەوتووەتە پشتی گەڕەکی (چلانە) و بەرزترین لوتکە شاخە لە (تەوێڵە). دەڕوانێت بەسەر تەوێڵە و چەمی ئاوێسەردا. بە یەکێک لە شوێنەوارە کۆنەکانیش دادەنرێت، کە پێدەچێت شوێنی ژیان بووبێت. ناوەکەی بۆ (قارس میرزا) برای (تەهماسب شا) دەگەڕێتەوە، کە ساڵی ٥٤٢ی کۆچی لەگەڵ براکەیدا تێکدەچێت و لەم شاخە گیرساوەتەوە و قەڵای دروستکردووە. لە کۆڵانی (کاکڵە پیرۆز) و کۆڵانی (تاشڵا)ەوە بۆی سەردەکەویت. دواتر دەگەیت بە (ڕەزە دێمەکانی هەیاس)، لەوێوە سەردەکەویت بۆ ساراییەک و تەختاییەکی لەباری تێدایە. لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهارە و قارچک سەردانیدەکەن. لە قەڵا میرزاوە دەتوانرێت بەپێ بگەڕێیتەوە بۆ گوندی (بەڵخە) و باخەکانی (تەوەنێ) شاخڕەوێکی زۆر سەردانیدەکەن.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی سۆسەکان و باشوری گوندی بەڵخە و مێشلە. (١٥٣٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری، لە لوتکەی قەڵاکەدا خانویەکی گەورە و مەلەوانگەیەک و دارستانێکی چڕی تێدایە، لە باکورەوە چیای هەوارەبەرزە و مێشلە و لە باشورەوە قەڵای سۆسەکان و لە خۆرهەڵاتەوە دۆڵی بلە و لە خۆرئاواوە دۆڵی شەمێ دەورەیانداوە، ڕێگای تایبەتی هەیە و کراوەتە موڵکی تایبەت و پەرژینکراوە.
کەوتووەتە بەردەم چیای (ئاوەزنێ) لە گوندی (گریانە و هاوارەکۆن و دەرەتوێ). دەڕوانێت بەسەر باخی (کەهێڵی زاهیر و باوانی بن)دا. ئەم لوتکەیە سەخت و بەرزە. دەڵێن لە سەردەمێکدا، کە نازانرێت کەی بووە، حاکمێک فەرمانڕەوایی ناوچەکەی کردووە. هەرکەس خراپەیەکی بکردایە ئەوا لەم شوێنەدا لە سێدارەیانداوە، ئەمەیش بۆ وەرگرتنی پەند و عیبرەت. شوێنی لە سێدارەدانی تاوانباران بووە. لەسەر لوتکەکە هەڵدراونەتە خوارەوە. تاکو ئێستاش دانیشتوانی گوندەکانی (هاوار و هاوارەکۆن و دەرەتوێ) هەر بەو ناوە ناوی دەهێنن.
کەوتووەتە باکوری گوندی (نارنجڵە) و خۆرهەڵاتی گوندی (گوڵپ). (١٢٢٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ناوچەیەکی ڕووتەنە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و دەڕوانێتە سەر گوندی نارنجڵە و گوڵپ.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و گەچێنە. (١٧٠٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی چڕە بە دارستانی سروشتیی بەڕوو و گۆیژ. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و ساڵانە بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و بۆ ماوەیەکی درێژ دەمێنێتەوە.