بەرگی نۆیەم
ناوەندی ڕۆشنبیری و وەرزشی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ناساندنی ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان، یانە وەرزشییەکان و شوێنەکانی چالاکی لاوان کە برەو بە توانا هونەری و وەرزشییەکان دەدەن.
بەرگی نۆیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ناساندنی ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان، یانە وەرزشییەکان و شوێنەکانی چالاکی لاوان کە برەو بە توانا هونەری و وەرزشییەکان دەدەن.
وەرزشێکی ناوچەکەیە. هەر لە کۆنەوە لەلایەن دانیشتوانی ناوچەکەوە پیادەکراوه، بەتایبەتی لەلایەن ئەوانەی لە دانیشتوانی گوندەکان بوون. چەند جۆرێک یاری و نمایشی پێکراوە، وەک: غارغارێن، سوارچاکی، پێشبڕکێ...
یارییەکی وەرزشیی بە کۆمەڵە، لە کۆتایی حەفتاکان و سەرەتای هەشتاکان ئەم یارییە وەرزشییە لە هەڵەبجەدا لە قوتابخانە و خوێندنگەکان بە شێوەی ڕێکخراو و ڕێکوپێک دەرکەوتووە. لەو سەردەمەدا چەندین وەرزشەوان گرنگیان بەم یارییە دەدا، لەوانە: سەرکەوت شەوکەت، سامان یوسف، بەهرۆز محەممەد ئەڵڵا کەرەم، هیوا حەسەن و... ساڵی نەوەدەکان هەر دوو بەشی باسکەی یانەی هەڵەبجە و یانەی وەرزشی پەیام گرنگیان بەم یارییە داوە و لە پاڵەوانیەتیی خولی کوردستان بۆ یاریی باسکە بەشدارییانکردووە.
یاریی تۆپی بالە، یەکێک بووە لە یارییە وەرزشییە گرنگەکان، کە لە هەڵەبجەدا ئەنجامدراوە، سەرەتای ئەنجامدانی ئەم یارییە لە شاردا بە شێوەیەکی ڕێکخراو و بەرنامە بۆ داڕێژراو، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی حەفتاکان، ئەمەش لەسەر دەستی مامۆستا ساڵح مەلا محەممەد، کە ئەو کات لە ڕێگای دواناوەندیی هەڵەبجەی کچان یاریزانی ئامادەکردووە و مەشق و ڕاهێنانی پێکردوون، پاشان تیپی دامەزراندووە و یاریی تۆپی بالەیان ئەنجامداوە. هەندێک لە یاریزانانی ئەو سەردەمە لە تۆپی بالەی هەڵەبجە، ئەمانەبوون: جەلال عومەر سەعید، فەهمی حاجی محەممەد خڕە، ئەمین حەیدەر، عەلی سەعید ئەحمەد، بەختیار ڕەشید ئەحمەد خورشید، ئەحمەد قادر، لەتیف ئەحمەد، جەزا جەمال، بەختیار عەبدلقادر، و... هتد. ساڵی ١٩٨٠ - ١٩٨٨ ئەم یارییە بەردەوامی هەبوو، لەسەر ئاستی خوێندنگەکان و لە مەڵبەندی لاوانی هەڵەبجە، گرنگی زیاتری پێدەدرا، ئەمەش بە ڕێکخستنی خولی خوێندنگەکان و خولی هەڵبژاردەی قەزاکان لە ڕێگەی مەڵبەندی لاوانەوە. لەم قۆناغەدا پۆلێک لە یاریزانی بەتوانا دەرکەوتن، لەوانە: محەممەد ئەحمەد فەرەج، ئاکۆ عومەر حەمەساڵح، کاوە عەبدوڵا ئەمین، ئارام عومەر عەبدوڵڵا، بەرزان عومەر سەعید، ڕێبوار عوسمان حەمدی، هەڵکەوت عەبدوڵا، سەردار شەوکەت، کاوە عومەر سەعید، عەلی عینایەت، ساجید عوسمان عەلی، عوسمان حەمەئەمین مەحموود، جەلال مەحموود قادر، ئاسۆ محەممەد عەلی، سەرکەت شەوکەت، ناجی عیزەدین محەممەد، نەریمان محەممەد عەبدلکەریم، جەبار حەمەئەمین دەلاک، لوقمان محەممەد عوسمان هانەسوورەی، ئاسۆ حاجی محەممەد، وەستا ئەحمەد، تەها بچکۆل، جەبار عەلی قادر، حەمید عەبدوڵا، جەلال مەحموود، ئازاد عەلی، سورکیو فایەق، دڵشاد محێدین، نەوشیروان بورهان محەممەد، و... هتد. ساڵی نەوەدەکان بە هۆی هەردوو یانەی وەرزشی هەڵەبجە و پەیام و بەهێزیی بەشی تۆپی بالەی هەردوو یانە و بەشداریکردنیان لە خولی تۆپی بالە بۆ یانەکانی کوردستان، کە لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپی کوردستانەوە ڕێکدەخرا، ئاستی تۆپی بالە زیاتر گەشە و پێشکەوتنی بە خۆیەوە بینی و چەندین یاریزانی بەتوانا لە گۆڕەپانی ئەم یارییەدا دەرکەوتن.
یارییەکی وەرزشییە، یان بە مەبەستی تەندروستی، یان بەمەبەستی پێشبڕکێ، یان وەک خولیا بۆ پیشە و گەیاندن بەکاردەهێنرێت و ئەنجامدەدرێت. پاسکیلسواری لە هەڵەبجە بۆ هەریەکێک لەم مەبەستانەی سەرەوە بەکارهاتووە. لە ساڵانی پەنجاکانەوە پاسکیل لە شاردا بەکارهێنراوە و لە ساڵانی حەفتاکان زیاتر گرنگی پێدراوە و بەکارهێنراوە. ساڵی ١٩٧٧ - ١٩٧٨ پێشبڕکێی پاسکیلسواری بە سەرپەرشتی محەممەد فەتاح لیرە، لە کانی پانکەوە بۆ هەڵەبجە ڕێکخراوە. ساڵی ١٩٨٥ شاری هەولێر میوانداری پاسکیلسواری مەڵبەندەکانی لاوانی کرد، مەڵبەندی لاوانی هەڵەبجە بە سەرپەرشتی (سالار محەممەد ئەحمەد) و بە بەشداری پاسکیلسواران (ساجد عوسمان عەلی، عومەر مەلا حەسەن و عەلی مەلا حەسەن)، وەک نوێنەری مەڵبەندی هەڵەبجە، بەشدارییانکرد و پلەی دووەمیان بەدەستهێنا. ساڵی ١٩٩٤ یانەی وەرزشی پەیام، پێشبڕکێی پاسکیلسواری لە گوندی گورگەچیاوە بۆ ناو شار بۆ بەردەم بارەگای یانەی وەرزشی پەیام ڕێکخست. ساڵی ٢٠٠٥ پێشبڕکێیەکی پاسکیلسواری بە ڕێکخستنی ناوەندی کاردۆخی کوڕان و بە سەرپەرشتی مامۆستای وانەبێژ شوان ئەفراسیاب عەلی و بە هاوکاری سەنتەری گەشەپێدانی چالاکیی لاوان/ئۆفیسی هەڵەبجە، ڕێکخرا. ئەم پێشبڕکێیە لە نزیک ڕووباری سیروانەوە دەستیپێکرد، بۆ بەردەم مۆنۆمێنتی شەهیدانی هەڵەبجە لە زەمەقی. لەم پێشبڕکییەدا پەنجا پاسکیسلوار بەشدارییان تێداکرد.
یارییەکی نوێی وەرزشییە. فڕینە بە پەڕەشوت. بەهۆی ئەوەی سنوری پارێزگای هەڵەبجەی شاخاوییه، بۆ ئەم وەرزشە لەبارە. پێداویستییەکانی: باڵ یان پاراگڵایدەر ئەوەی بە ئاسمانەوەیە، هارنس ئەو کورسیەی، کە پایلۆتەکە یان فڕۆکەوانەکە لەناویدا دادەنیشێت و باڵەکەی لێدەبەسترێت، پەڕەشوتی یەدەک لەکاتی حاڵەتی نەخوازراو، کە زۆر بەرز دەکرێتەوە و بەسەلامەتی دەنیشیتەوە، کڵاوی تایبەت، کە زۆر بەزەحمەت تێکدەشکێت و پارێزگاری لەسەری پایلۆتەکە دەکات، ئامێری فلایمەستەر یان ئەو ئامێرەی، کە جی پی ئێس و بەرزیی و خێرایی هەوا و زۆر زانیاری دەدات، دەستکێش و پێڵاوی تایبەت و جلی گونجاو، جیهازێکی بێتەل (بێ سیم)، بۆ ئەوەی ئەگەری نەخوازراو یان شتێکی گرنگ هاتەپێش، کەسی شارەزاتر بتوانێت هاوکاریبکات. یاریزانی یارییەکە پێویستی بەڕاهێنەری شارەزا هەیە و دەبێت دوای ماوەیەک لە فڕین، دەورەیەکی سەلامەتی(siv) ئەنجامبدات، بۆ ئەوەی بتوانێت کاتێک باڵ تێکدەچێت یان خراپ دەبێت، خۆی چاکیبکاتەوە. بەشەکانی: بریتییە لە (پۆینت، کروسکانتری، ئاکرۆ، پەڕەماتۆر).
یاریی تۆپی دەست، یارییەکی وەرزشی بە کۆمەڵە، مێژووی سەرهەڵدانی ئەم یارییە بە شێوەیەکی ڕێکخراو دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی هەشتاکان، ساڵی ١٩٨٣ بە ڕاهێنەرایەتی (سالار محەممەد ئەحمەد) مەڵبەندی لاوانی هەڵەبجە بەشداری لە خولێک، کە بۆ مەڵبەندی لاوانی (هەولێر، سلێمانی و دهۆک و هەڵەبجە) لە شاری زاخۆ ڕێکخرابوو، دەکات. ساڵی نەوەدەکان یانەی وەرزشی هەڵەبجە بەشی یاریی تۆپی دەستیان هەبووە و بەشداری خولیان کردووە.
یارییەکی وەرزشییە. مێژووی سەرهەڵدانی ئەم یارییە دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی حەفتاکان، پاشان لە ساڵانی هەشتاکاندا زیاتر گرنگی پێدرا، ئەمەش بە هۆی خوێندنگە و مەڵبەندی لاوانی هەڵەبجەوە. لە نەوەدەکانیش بە هۆی بەشی تۆپی سەرمێزی یانەی وەرزشی هەڵەبجە و یانەی وەرزشی پەیام، یان ڕێکخراوە پیشەیی و قوتابییەکانی هەڵەبجە و دەوروبەر، یان بە هۆی بنکەی وەرزشی یاریی تۆپی سەرمێزەوە، گرنگی زیاتری پێدرا و ژمارەیەک یاریزانی بەتوانا لە شاردا دەرکەوتن. لە کۆتایی حەفتاکان و ساڵانی هەشتاکان لە هەڵەبجە ژمارەیەک یاریزانی تۆپی سەرمێز، ئەم یارییەیان ئەنجامدەدا، لەوانە: فەهمی حاجی محەممەد، عومەر عەلی شاکر، عەبدولباست مەلا جەلال، محەممەد ئەمین حەمەفەرەج، شاهۆ حەمەفەرەج، عەبدوڕەحمان مەلا جەلال، ماجد غەریب عەلی. لە ساڵانی نەوەدەکان و دوو هەزاردا ژمارەیەکی تر یاریزانی بەتوانا و لێهاتووی تر لە شاردا دەرکەوتن، کە لە چەندین خولی ناو شار و دەوروبەر و خولی کوردستاندا بەشدارییاندەکرد، نمونەی ئەو یاریزانانە، ئەمانەن: شاخەوان جەمال، فازل محەممەد عەبدولکەریم، جوبڕەئیل عومەر، کارزان لەتیف، ئاری حەمەفەرەج عەلی، کارزان سەید میرە، کاروان سەید میرە، دانیار سەید میرە، ئەرکان ئەحمەد عەلی، سەلام ئەحمەد، دلێر مەهەدی هادی، نەبەرد نەوزاد سادق، محەممەد سدیق حەمە ڕەشید، فازیل ڕەزا، بەهجەت ئەسکەندەر، عەبدوڵا میرزا، سەفین بورهان، ئارمان ماجید، لوقمان عەلی ئەحمەد، سەباح محەممەد ساڵح،... هتد. ژمارەیەک لەم یاریزانانە وێڕای ئەوەی، کە خۆیان یاریزانی زۆر باش بوون لە کوردستان و لەسەر ئاستی نیشتمانی (لەوانە کارزان لەتیف و شاخەوان جەمال)، وەک ڕاهێنەریش چەندین یاریزانیان لە یاریی تۆپی سەرمێزدا پێگەیاندووە.
لە ساڵانی پەنجاکان و شەستەکان بە شێوەی دامە زیاتر لە نێوان بە ساڵاچووەکان ئەنجامدەدرا، بە شێوەیەکی میللی و گەمەی کوردەواری، بەڵام یاریی شەتڕەنج لە هەڵەبجە لە ساڵانی حەفتاکاندا ئەنجامدراوە و لە ساڵانی هەشتاکاندا بە هۆی مەڵبەندی لاوانی هەڵەبجەوە، کە سەنتەرێک یان بارەگایەکی وەرزشی بوو، چەند بەشێکی وەرزشی لەخۆدەگرت، لەوانە یاریی شەتڕەنج، لە مەڵبەندی لاوان گرنگی پێدراوە و لەو خولە وەرزشییانەی، کە ساڵانی هەشتاکان بۆ مەڵبەندەکانی لاوانی ناوچە کوردییەکان ڕێکدەخرا، بەشی شەتڕەنجی شاریش لەم خولەدا بەشدارییاندەکرد. ساڵی ١٩٨٨ لە کاتی کیمیابارانکردنی هەڵەبجەدا، کە خەڵکی شار و دەوروبەری ئاوارەی وڵاتی ئێران بوون و لە ئۆردوگاکان نیشتەجێبوون، ژمارەیەک لە هەڵەبجەییەکان گرنگیان بە شەتڕەنج دەدا و یاری شەترەنجیان ئەنجامدەدا. لە ساڵانی نەوەدەکان بە هۆی دروستبوونی یانەی وەرزشی هەڵەبجە لە ساڵی ١٩٩٢ و یانەی وەرزشی پەیام لە ساڵی ١٩٩٤، کە هەردوو یانەکە گرنگییان بەم وەرزشە دەدا، یاریی شەتڕەنج هەنگاوی باشی بڕی و یاریزانی نوێ دەرکەوتن و لە ساڵانی دوو هەزاریش بە هەمان شێوە، ئەمەش بە هۆی ئەنجامدانی یاریی دۆستانە و ڕێکخستنی خول و پاڵەوانێتی بۆ گەنجان و لاوانی شار و عاشقانی ئەم یارییە، کە لەلایەن هەر دوو یانەی شار و سەنتەر و ڕێکخراوەکانەوە لە ڕێگەی ئەکادیمیای شەتڕەنجی هەڵەبجەوە ڕێکدەخرا، بە سەرپەرشتی (تەیب بورهان محەممەد غەریب)، ئەم یارییە گۆڕان و پێشکەوتنی زیاتری بە خۆیەوە بینی. هاوکات چەند کەسێکی تری شارەزا بە تێکڕا ڕۆڵیان هەبوو لە پێشکەشکردنی ئاستی بەرز و پێگەیاندنی یاریزانی بە توانادا.
یارییەکی وەرزشییه، ساڵی ١٩٨٤ بۆ ١٩٨٥ بە شێوەیەکی ڕێکخراو و دیار لە هەڵەبجە ئەنجامدراوە. (محەممەد ڕەحمان محەممەد)، وەک ڕاهێنەر، مەشق و ڕاهێنانی بە ژمارەیەک یاریزانی خولیای ئەم یارییە کردووە، لە ساڵانی نەوەدەکان و دوو هەزار و تا ئێستاش، ئەم یارییە گرنگی پێدەدرێت. (ساحێب محەممەد سەعید) ساڵی ١٩٩٥ ڕاهێنەری کاراتیی یانەی وەرزشی هەڵەبجە بووە، ڕۆڵی بەرچاوی هەبووە لە پێگەیاندنی چەندین یاریزان و فێرخواز بۆ ئەم یارییە و لە ئێستاشدا بەشی کاراتیی یانەی وەرزشی هەڵەبجە بە ڕاهێنەرایەتی ئەیوب کەمال حەمەئەمین لە کار و چالاکی بەردەوامن و ژمارەیەک فێرخواز، مەشق و ڕاهێنانیان پێدەکرێت و لە خول و پاڵەوانێتیی کوردستان و عێراق و ئاسیاییدا، دەستکەوت و ئەنجامی باشیان بەدەستهێناوە، هەروەها هەریەک لە (خەسرەو قادر و ئارام خەسرەو حامید) وەک ڕاهێنەر، یاریی کاراتییان کردوە و چەندین یاریزانیان پێگەیاندووە.
یارییەکی وەرزشییە بە شێوەکی ڕێکخراو و دیار ساڵی ١٩٨٠ لە ڕێگەی مەڵبەندی لاوانی هەڵەبجەوە گرنگی پێدراوە، هەریەک لە (شاهۆ محەممەد ساڵح و ئاری عومەر عەبۆلە)، لەم یارییەدا چالاکییان هەبووە. لە پاش ڕاپەڕین ساڵی ١٩٩٤، ئەم یارییە لە هەڵەبجە بە هۆی یانەی وەرزشی پەیامەوە، بە ڕاهێنەرایەتی (ئاسۆ مەحموود ڕەزا) گرنگی زۆری پێدرا، بە شێوەیەک، کە یانەی وەرزشی پەیام و ڕاهێنەری ناوبراو، بوونە هۆی پێگەیاندنی زیاتر لە سەدان یاریزان لەم یارییەدا بە مەشق و ڕاهێنانی بەردەوام و ڕێکخستنی چەندین نمایش و چالاکیی گرنگ. بۆ یەکەمجار و بۆ ئەنجامدانی پاڵەوانێتی، حەلەبەی یاریکردنیان هێنایە هەڵەبجە. ئەم یارییە تا ئێستاش بەردەوامی هەیە و ژمارەیەک یاریزان سەرگەرمی ئەنجامدانی مەشق و ڕاهێنان و چالاکیکردنن لەم یارییەدا.
یارییەکی وەرزشییە، لە ساڵانی نەوەدەکاندا ئەم یارییە لە هەڵەبجەدا ئەنجامدراوە. (ئاسۆ مەحموود ڕەزا) وەک ڕاهێنەر، گەشەی بەم یارییە داوە و لە یانەی وەرزشی پەیام یاریزانی پێگەیاندووە. ئەم یارییە تا ئێستاش بەردەوامی هەیە و ژمارەیەک یاریزان سەرگەرمی مەشق و ڕاهێنان و چالاکین. دیارترین ئەو کەسانەی، کە یاریزان بوون و پاشان بوونەتە ڕاهێنەر لە هەڵەبجە، لە ساڵانی نەوەدەکان و سەرەتای دوو هەزاردا، مەشق و ڕاهێنانیان بە یاریزانەکان کردووە، ئەمانەن: ئاسۆ مەحموود ڕەزا، تەحسین عەبدولقادر، بەهادین فەرەج، یونس ئیبراهیم، سەروەت ئەمین، عەلی یاسین، ڕیاز ڕەحمان، ئاوات ئەحمەد عەلی، هەورامان مەحموود محەممەد، ئەرسەلان عابید.
وەرزشێکی باوی ناوچەکەیە. هەر لە کۆنەوە لەلایەن دانیشتوانی ناوچەکەوە پیادەکراوه، بەتایبەتی لەلایەن ئەوانەی، کە نزیکبوون لە چەم و ڕووبار و دەریاچەکانەوە. بەتایبەتتر دانیشتوانی گوندەکانی (نەوەر، هانەژاڵە، کەوتە) لە ناوچەی نەورۆڵی و گوندی سازان و ئیمامی زامن و هەندێک لە گوندەکانی دەوروبەری شارۆچکەی (سیروان) و زەڵم و ئەحمەدئاوا و...هتد، لە وەرزی هاویندا تامەزرۆی بوون. بەڵام لە ساڵانی دوو هەزاردا کاتێک دوو مەلەوانگەی تایبەت بەم وەرزشە لە هۆڵی داخراودا بۆ هەر دوو ڕەگەز دروستکران و چاودێر و ڕاهێنەری تایبەتی بۆ دیاریکراوە، گەشەی زیاتری بەخۆیەوە بینیوە.
یارییەکی میللیی ناوچەکەیە. لە ساڵانی پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە لە هەڵەبجە ئەنجامدراوە. بە دیاریکردنی کەرەستە یان پارچەیەکی بچووک تیرهاویشتن بە تفەنگ یان ساچمەی تفەنگ، یان بادی یان بە دەمانچە و کڵاشینکۆف دەبێت. بەتایبەت لە بۆنە و ئاهەنگەکاندا کراوە و کاتی خۆشییان پێ بردووەتەسەر.
مێژووی ئەم یارییە لە هەڵەبجەدا دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی پەنجاکان و سەرەتای ساڵانی شەستەکانی سەدەی بیستەم. لەناو بازاڕ و نزیک مزگەوتی تەکیە (سەید نەسروڵڵای هانەسوورە) خانویەکیان گرتبوو، وەک سەنتەر یان یانەیەک بۆ کۆبوونەوە و مەشق و ڕاهێنان، کە ئەو کات (فەرەج ڕەشید خڕە) سەرپەرشتیدەکردن. ئەم یارییە، کە بە ئاسن بەرزکردنەوە یان لەشجوانی دەناسرێت، لە شاردا گرنگی زۆری پێدراوە و ژمارەیەک لە شەیدا و دۆستانی ئەم یارییەی شار، وەک: عەبدوڵا پاڵەوان، عەباس خاڵۆ عەلی، حەمەئەمین کوێخا مستەفا، مستەفا ئەحمەد شیرین، وەستا ئەنوەر، تۆفیق عەبۆل، سەید میرە نیعمە مەحموود، یاریزانی ئەم یارییە بوون. ئەو سەردەمە یاریزانەکانی ئەم یارییە لە پارچە ئاسن و چیمەنتۆی بەستوو تێکەڵ بە بەرد، کەرەستەی پێویستیان دروستدەکرد و بۆ یاری و مەشق و ڕاهێنانەکانیان سوودیان لێوەردەگرت. یاریی لەشجوانی لە هەڵەبجەدا جارێکی تر لە نەوەدەکان گرنکی پێدرا، بە شێوەیەک، کە تا ئێستا چەند هۆڵێکی گونجاو و لەبار هەن و وەرزشەوانان بە سەرپەرشتی ڕاهێنەری پسپۆڕ، بە مەبەستی لەشجوانی، مەشق و ڕاهێنان دەکەن.