بەرگی نۆیەم
ناوەندی ڕۆشنبیری و وەرزشی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ناساندنی ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان، یانە وەرزشییەکان و شوێنەکانی چالاکی لاوان کە برەو بە توانا هونەری و وەرزشییەکان دەدەن.
بەرگی نۆیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ناساندنی ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان، یانە وەرزشییەکان و شوێنەکانی چالاکی لاوان کە برەو بە توانا هونەری و وەرزشییەکان دەدەن.
بە دەستپێشخەری مامۆستا (کەریم عەبدوڵا نۆدشی) پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ى تەمووز، لە (بیارە) دامەزراوە. دەستەی بەڕێوەبردنی بریتیبوون لە (کەریم عەبدوڵا نۆدشی، هادی وەستا مەحموود، عەلی میرزا عارف، عەلی سەعید گوڵپی، حەمە جەمال فەریدوون). چەند بەرهەمێکی هونەریان لە (بیارە) پێشکەشکردووە. تا ساڵی ١٩٧٠ بەردەوامبووە.
تیپێکی بێناوە و لە پەیمانگای ئیسلامی دامەزراوە و بەو هۆیەوە هەر بە ناوی پەیمانگاکەوە ناوی هاتووە. قوتابیانی پەیمانگای ئیسلامی هەڵەبجە دروستیانکردووە. لەوانە (حەکیمی مەلا ساڵح، حەسەنی شێخ نووری، حەسەن عەلی حسێن، ڕزگار شێخ نووری، ئازاد عەلی حسێن و چەند کەسێکی دیکە). یەکەم بەرهەم و دوابەرهەمیان شانۆیی (ئەدیبێکی دیل)بووە. لە نوسین و دەرهێنانی (حەکیم مەلا ساڵح). ئەم بەرهەمە سەرەتایەک بووە بۆ کۆکردنەوەی هونەرمەندان و دروستکردنەوەی تیپی نواندنی هەڵەبجە، کە دوای نسکۆ، هەڵوەشابوویەوە.
لەلایەن کۆمەڵێک لە هونەردۆستی تەوێڵەوە، لە ساڵی ١٩٧١دا، دامەزراوە. دەستەی بەڕێوەبردنی بریتیبوون لە (ئەیوب ڕۆستەم: سەرۆکی تیپ، تایەر عەبدوڵا (د. تایەر هەورامی)، جەعفەر عەبدوڵا، ئادەم محەممەد، حەمەساڵح تۆفیق). بەهۆی هاندانی مامۆستایان و ڕێکخراوی تەوێڵەی (پ. د. ک)ەوە، لە ماوەیەکی کەمدا ژمارەی ئەندامانی گەشتووەتە ٢١ ئەندام. چەندین چالاکیی شانۆییان لە تەوێڵە و دەرەوەیدا، ئەنجامداوە.
تیپێکی شانۆییە، دوای پرۆسەی ئازادیی عێراق ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن کۆمەڵێک لە شانۆکارانی تەوێڵەوە، لە تەوێڵە دروستکراوە. کۆتایی بەو ماوەی بێدەنگی و وەستانە هونەرییە هێناوە، کە ناوچەکەی گرتبووەوە. لە ماوەی تەمەنی کورتیدا، ئەم کارانەی پێشکەشکردووە: (لەم دەڤەرە چ باسە، نوسینی شاهۆ حاجی مستەفا و دەرهێنانی حەیدەرە سوو. ئەکتەرەکان: حەیدەرە سوور، شاخەوان فەرەجوڵڵا، تایەر مستەفا، شاهۆ مستەفا، سەمەد نەسرەدین، هێمن نەسروڵا، ئاسۆ فەخرەدین). ساڵی ٢٠٠٣ لە قوتابخانەی سەرەتایی تەوێڵە نماییشکرا. (تاماوم ناخۆمەوە: نوسینی حەیدەرە سوور، دەرهێنانی شاهۆ مستەفا. لە سەیرانگای ئاوێسەر پێشکەشکرا. ئەکتەرەکان: سەریاس جەبار، شاهۆ حاجی مستەفا، حەیدەرە سوور، غالب عبدولقادر). (پیازەکانی عەواڵان: نوسین و دەرهێنانی شاهۆ حاجی مستەفا. ئەکتەرەکان: حەیدەرە سوور، شاهۆحاجی مستەفا، تایەر مستەفا، شاخەوان فەرەجوڵا، سەمەد نەسرەدین، ئاسۆ فەخرەدین، چەند ئەکتەرێکی تر). (پانۆرامای زێدی عاشقان: نوسینی ئەیوب ڕۆستەم. دەرهێنانی موەفەق لهۆنی. ئەکتەرەکانی ئەم نماییشە هەموویان خوێندکاری پەیمانگای هونەرەجوانەکانی سلێمانی بوون. لە ٢٣ی ٨ی ٢٠٠٤ لە قوتابخانەی تەوێڵە نماییش کرا).
بە بیرۆکەی (فەرهەنگ محەممەد ئیسماعیل) لە ساڵی ١٩٨٢ دامەزراوە. لە ژوورێکی بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیریی جەماوەردا بووە. بۆ دامەزراندنی تیپەکە پەیوەندی کردووە بە (جەلال عازەبانی، سەرهەنگ محەممەد، تارا نووری، ڕێبوار حەمەفەرەج)ەوە. جەلال عازەبانی نەیتوانیوە بێتە تیپەکەوە. ساڵی ١٩٨٣ سەکۆی شانۆ لە بینا نوێیەکەی مەڵبەندی لاوان دەکرێتەوە و ١٧ی ٧ی ١٩٨٣ یەکەم بەرهەمیان بەناوی (هاوارێکی تاساو)وەوە پێشکەشکردوووە. دواتریش هەریەک لە (تەهای حاجی حەمەئەمین، شێخ جەمالی موزیع، جەلالی حاجی بابالە، مستەفا حەمەسەلیم هەورامی، عومەر نووری عارف، کاوە عومەر بامۆکی، دیاری محەممەد) بوونەتە ئەندامی. چەندین شانۆگەرییان پێشکەشکردووه، لەوانە: (پێکەنین بە پێی یاسا، فایلی ٦٧، چارەنوسی ئادەمیزاد، پەروانە، گۆرانیی چایکا). دوای ڕاپەڕینیش بەردەوامبوون.
تیپێکی نواندنە، ساڵی ١٩٩٤ لە هەڵەبجە وەک نوێکردنەوەی تیپی شانۆیی خەباتی قوتابیان، دامەزراوەتەوە، سەر بە کۆمەڵەی هونەرمەندانی ئەوکات بووە. بە هۆکاری زۆری جموجوڵی هونەری لەو ساڵانەدا. دامەزرێنەرانی بریتیبوون لە: نامق هەورامی، سەریاس عەلی جوانڕۆیی، جەمال حەمەعەلی، کە سەرۆکی تیپەکەش بووە، دواتر چەندین کەس بوونەتە ئەندامیان، لەوانە: تریفە لەتیف، بەهار جەمیل، سەرکەوت مارف، سۆران هادی، شۆڕش نوری، بەفرین جەمال...هتد. بەشداریی چالاکییە شانۆییەکان و فیستیڤاڵەکانی هەڵەبجەیان کردووە. هەندێک لە کارەکانیان، هەڵەبجە و هێرۆشیما، تەبایی، دیکتاتۆر، ئازادیخوازان، ئەڤگینیا لە ئۆلیۆس یان نێرگزی کوردستان و ..هتد.
٦ی ٢ی ١٩٩٢ لەسەر دەستی محەمەد عەبدوڵا ئەحمەد، موەفەق جەزا عەلی، جەلال کەمال حەمەفەرەج، گۆران حەمەئەمین ڕەئوف، کە سەرۆکی تیپەکەبووە، دامەزراوە. لە ماوەیەکی کەمدا ئەندامەکانیان بووەنەتە ٣٠ ئەندام و بەشداریی چالاکییە هونەریەکانیان لە هەڵەبجە و خورماڵ و هەورامان و شارەزوور و سەیدسادق و دەربەندیخان و فیستیڤاڵەکاندا کردووە. چەندین بەرهەمیان پێشکەشکردووە. لەوانە، حزبی کەرامەت و سەلامەت، خەونە قەترانییەکان، عەول فیرارە، ئەحەشێت، بۆیاخ، قەل و ڕووتە، من مرۆڤم، شەقاوە، لەم قوتابخانەیەدا،..هتد. زیاتر کارەکانیان کۆمیدی بوون. بە دروستبوونی ڕێکخراوی هونەرمەندان لە هەڵەبجە، هەڵوەشاوەتەوە و هەندێک لە ئەندامەکانیان بوونەتە ئەندام لەو ڕێکخراوە و کارەکـانیان لـە ژێر ناونیشـانی ڕێکخـراودا ئەنجامدەدران.
تیپێکی شانۆییە لەلایەن چەند گەنجێکەوە لەدوای ڕاپەرین لە تەوێڵە دامەزراوە. لەوانە: لوقمان عەزیز، ئەختار عەزیز، سەریاس جەبار، حەیدەرە سوور، عەدنان محەمەد، حەمەئەمین نەسرەدین. بە ناوی شەهید نیازییەوە ناونراوە، کە شەهیدێکی تەوێڵەییە و لە ڕاپەڕین شەهیدکرا. لە ماوەی تەمەنی کورتیدا دەیان بەرهەمی نمایشکردووە.
تیپێکی هونەرییە. لە دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لەلایەن چەند هونەرمەندێکی هەڵەبجەوە دروستکراوە. دوای بەیانی ١١ى ئازار، زۆربەی ئەندامانی بوونەتە ئەندامی تیپی نواندنی هەڵەبجە. هونەرمەند (جەمالی مەلا قادر) وەک ئەکتەر و دەرهێنەر لەو تیپەدا کاریکردووە. توانیویەتی چەندین بەرهەمی شانۆیی لە گۆڕەپان و سەر شانۆدا پێشکەش بە جەماوەری خۆی لە هەڵەبجە بکات.
تیپێکی هونەریی شانۆیی و وەرزشی و کۆمەڵایەتی بووە. لە ساڵی ١٩٥٩ لە هەڵەبجە دامەزراوە. بیرۆکەی دروستکردنی تیپەکە، بۆ شێخ موعتەسەم شێخ ڕەشید دەگەڕێتەوە. دواتر خۆی کراوەتە سەرۆک و سەرپەرشتیاری تیپەکە. ئەندامەکانی بریتیبوون لە: (جەمالی مەلا قادر، تەهای حاجی شێخ حەمەمین، حەمیدی حسێن عەزیز، ئەسوەد محەممەد، مستەفا ئەحمەد شیرین، جەمالی حسێن عەزیز، حەمەسەعید مەلا محەممەد، ڕەئوف حەمەساڵح، لەتیف عەبدوڵڵای قالانە، فاروق ئەحمەد موتەلیب، عەبدولڕەحمانی حسێن نانەوا، حەمەبچکۆڵ). بنکەی تیپەکە لە چایخانەی (خاڵە) بووە. هەفتانە لە کانی شێخ کۆبوونەتەوە و بەرنامەی کارەکانیان داناوە و ڕەخنەیان لە خۆیان گرتووە. چەندین کاری شانۆیی و وەرزشیان ئەنجامداوە.
تیپێکی شانۆییە. ساڵی ١٩٨٥ لە سەردەستی ئەم هونەرمەندانە (ڕزگار حەسەن، بەهادین عوسمان، کازم حەمەڕەشید، تەها حاجی ئەمین) دروستکراوە، پشتر چەند کەسێکی تر بوونەتە ئەندام. تەنیا یەک بەرهەمی شانۆییان پێشکەشکردووە. بە ناوی (چۆن مۆنکیبۆ لە ئازارەکانی دەدوێت)، لە نوسینی (پیترڤایس) و دەرهێنانی (ڕزگار حەسەن). لە مانگی ٧ى ١٩٨٦ لە سەر شانۆی مەڵبەندی لاوان پێشکەشدەکرێت.
تیپێکی تایبەتە بە منداڵان. لەسەر داوای هونەرمەند ئازاد ساڵح، کامەران ئەحمەد فەتاح و تیپی نواندنی هەڵەبجە ساڵی ١٩٨٣ دروستیانکردووە و سەرپەرشتییان کردووە. زیاتر لە منداڵانی قوتابخانەی حەمدوون و منداڵی هونەرمەندان و کەسوکاری دۆستانی تیپی نواندن، دروستکراوە. ژمارەی منداڵانی ٢٠ بۆ ٢٥ منداڵ بووە و تەمەنیان ٦-١٠ ساڵ بووە. عوسمان عەبدوڵا هاندەر و یارمەتیدەری پێکهێنانی تیپەکە بووە. منداڵانی ئەم تپە وانەی هونەری و مەیدانییان لەلایەن تیپی نواندی هەڵەبجەوە پێوتراوەتەوە. (فواد عبدولڕەحمان و حەیدەر محەممەدو بەکر فەرج) هاتوچۆیان بـەم تیپـە کـردووە.
تیپێکی هونەری شانۆییە. هاوینی ساڵی ١٩٧٥ لە هەڵەبجەی شەهید لەسەر دەستی کۆمەڵە گەنجێک، دامەزراوە. هاندەر و پێکهێنەری (فەرهەنگ محەممەد ئیسماعیل) بووە و بە دەنگی ئەندامان بووەتە سەرۆک. ژمێریار و بەڕێوەبەری هونەرییش جیاکراوەتەوە. ئەم گەنجانە خۆیان بە بلۆک و بەردو خۆڵ و چەرچەف و بەتانی ماڵان، شانۆییەکی نیمچە بازنەییان لە بەردەمی ماڵی شاسواری گیپەفرۆش دروستکرد و گڵۆپێکیان بۆ ڕاکێشا. ئەندامانی بریتیبوون لە: (فەرهەنگ محەمەد ئیسماعیل، عەبدوڵڵا حەمەلاو، فوئاد حەمەفەرەج، بەهادین بەکر، ئەحمەد شاسوار، عەبدولڕەحمان عەبدولڕەحیم، محەممەد عەلی شین، خەڵەف سەعید، ئیحسان حەسەن، حەسەن باقی، کاوە حەمە فەرج، سەرهەنگ محەممەد ئیسماعیل). ساڵی ١٩٧٦ (سەرۆک عەلی حاجی فەرەج، سەعید سەیدقادر، سەردار عەبدوڵلا، ئازاد چاوشین، کاوە عومەر) و چەند کەسێکی تردەبنە ئەندامی تیپەکە.
لە ئەندامانی تیپەکانی شانۆیی: (نواندنی هەڵەبجە، تیپی شانۆی گۆران، تیپی پێشڕەوی شانۆی هەڵەبجە) دوای ڕاپەڕین، دروستکرایەوە. ئەو هونەرمەندانەی هەڵەبجە دروستیانکردەوە، کە بە هۆی کیمیابارانەوە پەرتەوازە بووبوون. دوای ڕاپەڕین و گەڕانەوەی کورد، پاش کۆڕەوی گەلی کورد، ساڵی ١٩٩١ بانگەواز بۆ دروستکردنەوەی تیپ و ڕێکخستنەوەی شانۆکاران کرا. ٢٢ لە هونەرمەندان کۆبوونەوە. لەوانە (جەمالی مەلا قادر، حەکیمی مەلا ساڵح، ئەکرەم عەلی)، کە لە تیپی نواندنی هەڵەبجەی ١٩٧٠ بۆ ١٩٧٤ بوون، (سەرهەنگ محەممەد ئیسماعیل، موحسین جەمیل) لە تیپی پێشڕەوی شانۆی کوردی و (عەبدوڵا حەمەساڵح) لە تیپی گۆران و (مامۆستا کامەران ئەحمەد، عەبدوڵا حەمەلاو، شێرکۆ محەممەد سەعید، ڕێبوار نووی، جەلال عوسمان، عوسمان عەبدوڵا، سەڵاحەڕەش،...) کاری ئیداریی یەکگرتن و دروستبوونەوەی، کەوتە بەهاری ١٩٩٢ واتە پێش یەکەم یادی کیمیابارانی هەڵەبجە. ڕێبوار نووری، پەیڕەوی ناوخۆی نوسیوە. بە زیادکردن و لابردن لە پەیڕەوە کۆنەکە.
دوای ڕێککەوتنی بەیاننانەی ١١ى ئازارى ١٩٧٠ بە یارمەتی لیژنەی ناوچەی هەڵەبجەی پارتی، دامەزراوە. جەمالی مەلاقادر سەرۆکی تیپەکە بووە و ئەندامەکانی بریتیبوون لە (تەها بەرزنجی، حەمەسەعید مەلا محەممەد، نەژاد شێخ عارف، کەمال عومەر مەغدوور، شێخ محەممەد چاوەش، مەحموود عبدالرحمن-شێخ عەلی، مستەفا ئەحمەد شیرین، جەلال عارف چاوەش، حاجی ئەحمەد شاه، عوسمان چێوار، نەوزاد محەممەد نانەوا، جەلال ڕەشید عەزیز، عەبدولحسێن نانەوا، سەعدی نەقشبەندی، عەبدوڵا حەمەخان، اکرم حەمەئەمین، جەمال حەمەفەرەج کوێخا، کەمال عومەر مەغدوور، سەروەت حەمەکەریم کورسانی، فەوی ڕەشید ڕەسام، ئایار ڕەشید عەزیز، بەهار ڕەشید عەزیز، کاوە شێخ مستەفا). تا پێش نسکۆی شۆڕشی ئەیلوول چەند شانۆیەکی تری پێشکەش بە جەماوەر کردووە. هونەرمەند (حەمەفەرەج ئەحمەد) کاری ئارایشت و دیکۆری بۆ زۆربەی شانۆییەکانی تیپی نواندنی هەڵەبجە کردووە. شانۆییەکان بۆ ماوەی هەفتە زیاتر نمایشکراون.
ساڵی ١٩٩١ لە بیارە دامەزراوە. دەستەی بەڕێوەبردنی بریتیبوون لە: (ستار ئەحمەد سەعید، جەمال حاجی حەمەوەیس، فەلاح مەحموود حەمەمین، محەممەد ئەمین، ناسح خارگێڵانەیی، عومەر مەحموود). چەند بەرهەمێکیان لە پێشکەشکردووە.