بەرگی هەشتەم
دامودەزگا حکومی و ناحکومیەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
زانیاری دەربارەی دامەزراوە حکومی و ڕێکخراوە ناحکومییەکان کە لە کەرتی جیاوازدا خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن.
بەرگی هەشتەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
زانیاری دەربارەی دامەزراوە حکومی و ڕێکخراوە ناحکومییەکان کە لە کەرتی جیاوازدا خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن.
کەوتووەتە ناو گوندی (بۆین). ساڵی ١٩٢٥ لەسەر ڕووبەری (١٩٩م٢) بە دار و بەرد دروستکراوە. لە یەک ژوور و هەیوانێک پێکهاتووە. ساڵی ١٩٧٥ فراوانکراوە و هەتا ئێستا بەو شێوەیە ماوەتەوە. کانییەک لە تەنیشت مزگەوتەکەیە. مامۆستایان (مەلا بابا حاجی تەوێڵەیی، مەلا لوقمان) لە ماوەی جیاجیادا پێشونێژییان تێداکردووە.
کەوتووەتە گەڕەکی کاواتی لە شارۆچکەی (بیارە). ساڵی ٢٠١٨ لەسەر ئەرکی (د. یاسین کوێخا مستەفای بیارە) لەسەر ڕووبەری (٢٥٠م٢) بەسێ نهۆم دروستکراوە. چوار منارە و گومەزێکی هەیە. خانووی مامۆستای لەناودا بۆ دروستکراوە و مامۆستا مەلا (مەروان یونس ڕەحمان) پێشنوێژی مزگەوتەکەیە. نوێژی هەینی لێناکرێت. سەرنجی گەشتیارانی بەلای خۆیدا ڕاکێشاوە و پۆستەر و تابلۆ و بەرنامەی زۆری لەسەر کراوە.
کەوتووەتە گەڕەکى شارەوانى، پێشتر ئەم گەڕەکە بە موجەمەعى عەنەب دەناسرا، ساڵى ١٩٧٨ لەسەر ئەرکى حکومەت دروستکراوە، له سەرەتادا ناوى مزگەوتەکە بيلالى حەبەشى بووە، بەڵام لە ئێستادا تەنها ناوى (بيلال) ماوەتەوە. مزگەوت دوو نهۆمە، هۆڵێکى پرسەى پياوان و کتێبخانەيەکى بچووک و منارەى هەيە، بەڵام گوومەزى نييە. نوێژى هەينى تێدا ئەنجامدەدرێت. دوو دەروازەى هەيە. سێ جار دەستکارى کراوە، بەڵام ئەو دەستکاريکردنانە زۆر نەبوون. مەلا سەید ئەحمەدی تاوەگۆزی یەکەم ئیمامی مزگەوتەکە بووە. لە ئێستادا مامۆستایان (کەمال نەجيم عەبدولکەريم و مامۆستا شێخ عەدنان شێخ بورهان خەرپانەیی) پێشنوێژی تێدادەکەن.
کەوتووەتە بەشى خۆرئاواى گوندی (بێژاوا). لەسەر کانیى ناو گوندەکە هەڵکەوتووە، مێژووى دروستکردنى بۆ کۆتايى بيستەکان و سەرەتاى سييەکانى سەدەى ڕابردوو دەگەڕێتەوە. لەلايەن خەڵکى گوندەکەوە بە موور(چينێک قوڕ و چينێک بەرد) و دار دروستکراوە. ساڵى ١٩٧٨ لەکاتی ڕاگواستنی گوندە سنورييەکاندا لەلايەن حکومەتەوە ڕوخاوە و هەتا ئێستا دروستنەکراوەتەوه.
کەوتووەتە ناو شاری هەڵەبجە. لەلایەن (محەممەد پاشای جاف)، کە لەو سەردەمەدا قایمقایم بووە دروستکراوە. بەگزادەکانی جاف خۆیان سەرۆکاری مزگەوتەکەیان کردووە و چەندین فەقێ دەرسیان لێ خوێندووە. ژنانیش لەگەڵ پیاواندا لە مزگەوتەکەدا فەقێ بوون و زانستە شەرعییەکانیان خوێندووە، ئافرەتێک بەناوی (مەلا توبا) قۆناغەکانی فەقێیەتی لە مزگەوتەکەدا بڕیووە و دواتر دەرسی بە ئافرەتان وتووەتەوە. چەند جارێک مزگەوتەکە زیانی پێ گەیشتووە و نۆژەنکراوەتەوە. لەڕووی بیناسازییەوە لە بینایەکی بچوک بۆ نوێژخوێندن و لە بەرانبەریشیدا بینایەکی فراوان بۆ نوێژ و وتاری هەینی دروستکراوە، منارەیەکی گەورەی هەیه. سەرچاوەی ئاوی سەرەکیی مزگەوتەکە بیری دەستی بووە، دواتر گرێدراوە بە تۆڕی ئاوی حکومییەوە.
بۆ یەکەمجار لە ساڵانى شەستەکانى سەدەى ڕابردوودا لەلایەن خەڵکی گوندەکەوە مزگەوت لە گوندەکەدا دروستکراوە. ڕووبەرەکەی (١٠٠م) بووە بە بەرد و قور دیوارى نراوە و بە دار و خۆڵ سەرى گیراوە. ساڵى ١٩٩٧ دووبارە لە شوێنى مزگەوتەکەدا مزگەوتێکى نوێ بە ڕووبەرى (١٥٠م٢) دروستکراوە. سەرەتا (مەلا لوقمانى تەوێڵەیی) و دواتریش (مەلا نورەدینى تەوێڵەیی) مامۆستای مزگەوتەکە بوون.
کەوتووەتە ناوەندى گوندى (پریسى خواروو)ەوە. لە چلەکانى سەدەى ڕابردوودا دروستکراوە. هەتا ڕاگواستنی گوندە سنورییەکان لە ساڵی ١٩٧٨دا کراوە بووە و دواتر تێکدراوە. ساڵى ٢٠٢١ لەسەر ئەرکى خێرخوازان و خەڵکى گوندەکە، لە هەمان شوێن لەسەر ڕووبەرى (٢٢٠م٢) دروستکراوەتەوە.
کەوتووەتە ناو گوندى (پريسى ژووروو)ى ناوچەى نەورۆڵینشين، مێژوویەکی دێرینی هەیە و لە ساڵانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردووەوە مەدرەسەی تێدا بووە. ساڵی ١٩٧٨ لە پڕۆسەى ڕاگواستنى گوندە سنورييەکاندا ڕوخێنراوە. ساڵى ١٩٩٧ جارێکى ديکە مزگەوتەکە تێکدراوە و لە سەرەوەی شوێنی جارانیەوە دروستکراوەتەوە و فراوانکراوە و کۆنەکەیش دروستکراوەتەوه. زەوییەکەی موڵکى (حاجى عەبدوڵاى هەسەن) و (محەممەد هەسەن)ى براى بووە و بەخشيويانە. مزگەوتەکە يەک نهۆمه. دوو دەروازە و یەک منارەى هەيه. نوێژى هەينى تێدا ناکرێت. مامۆستاى فەرمى بۆ دانەمەزراوە.
کەوتووەتە گوندی (تازەدێ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). ساڵی ١٩٦٦ دروستکراوە. سەرەتا تەنها یەک ژوور بووە و بە بەرد و قوڕ و دار لەلایەن خەڵکی گوندەکەوە لەسەر ڕووبەری (١٠٠٠م٢) دروستکراوە. هەتا ساڵی ١٩٨٧ ڕاگواستنی گوندەکانی شارەزوور لەلایەن حکومەتەوە کراوە بووە، لەو کاتەوه، کە ڕووخاوە دروستنەکراوەتەوە.
کەوتووەتە ناوەڕاستی گوندی (تازەدێی بناری سورێن)ەوە. ساڵی ٢٠٠٠ لەلایەن خەڵکی گوندەکەوە لەسەر ڕووبەری (٤٠٠م٢) دروستکراوە. هەتا ئێستا بە فەرمی مامۆستای بۆ دانەمەزراوە و نوێژی هەینی لێناکرێت.
کەوتووەتە گوندى (تازەدێى سەروو)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). ساڵی ١٩٧٣ لەسەر ڕووبەرى (١٥٠م٢) لەلایەن خەڵکی گوندەکەوە دروستکراوە. بە بەرد و دارەڕا دروستکراوە و چەند کۆڵەکەیەک لە ناوەڕاستیدا بووە. حەوزێکى بچوکی هەبووە. یەکەمین پێشنوێژی مامۆستا (تۆفیق ئەمین عەزیز) بووە. دواى ڕاگواستنى گوندەکانی شارەزوور لە ساڵی ١٩٧٨ ڕووخاوە و دواتر دروستنەکراوەتەوە. لە ئێستادا گوندەکە مزگەوتی نییە.
کەوتووەتە گوندی تاوێرە لە سەر زەوی مزگەوتی کۆنی تاوێرە، کە ساڵانی ١٩٠٠ مزگەت بووە، لە ساڵی ٢٠٠٦دەستکراوە بە بونیادنانی و ساڵی ٢٠١٤ تەواو بووە. دوو نهۆمە و منارە و شوێنی ئافرەتان و سەرئاوی هەیە. نوێژی هەینی تێدا دەکرێت. حاجی فاروق سادق سەرپەرشتی نۆژەنکردنەوەی کردووە و مامۆستا حەبیب دەرسی تێدا وتووەتەوە.
کەوتووەتە ناوەڕاستى گوندی (تەپەتۆڵەکە)وە. ساڵى ١٩٧٠ دروستکراوه. ساڵى ١٩٨٧ لەگەڵ ڕاگواستنی گوندەکانی شارەزووردا ڕوخێنراوە. ساڵى ١٩٩٥ لە ڕێگەى (اغاثة الاسلامية)وە جارێکى تر دروستکراوەتەوە. تەنها يەک جار لەسەر ئەرکى خێرخوازان نۆژەنکراوەتەوە و فراوانکراوە. يەک نهۆمە و يەک دەروازه و یەک منارەى هەيه. نوێژى هەينى تێدا ئەنجامدەدرێت. ماوەى نزیکەی دە ساڵە مامۆستا (مەلا عەبدولقادر عەزيز عەلى شەمێرانەيى) وتاری هەینی تێدا دەدات و بۆ ماوەی ساڵێک (کەمال ئەمین گوڵپی)یش وتارخوێنی تێدا کردووە.
لە ناو گوندی (تەپەزێڕینە)دا دوو مزگەوت هەن: ١- مزگەوتە کۆنەکە: مزگەوتێکی دێرینە، لەکاتی ڕاگواستنی گوندەکانی شارەزووردا ڕوخێنراوە و ساڵی ١٩٩٢ لەگەڵ ئاوەدانکردنەوەی گوندەکەدا لەسەر ئەرکی خێرخوازان لەسەر ڕووبەری (١٠٠م٢) بە بلۆک و شیش و چیمەنتۆ دوستکراوەتەوه. ٢- مزگەوتە نوێیەکە: کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندەکە لەسەر ڕێگای سەرەکی خورماڵ – سەیدسادق. ساڵی ٢٠٢٠ لەسەر ئەرکی خێرخوازان لەسەر ڕووبەری (٤٠٠م٢) دروستکراوە و زەوييەکەشى لەلايەن خێرخواز (ڕەشيد حاجى عەلى)یەوە دابينکراوە. مامۆستا(مەلا محەممەد مەعروف) ناسراو بە (مەلا محەممەدى ئەزهەر) پێشنوێژی مزگەوتەکەیە.
کەوتووەتە باشورى خۆرئاواى گوندی (تەپەکوڕە)وە. مزگەوتی گوندەکە سێ جار شوێنەکەى گوازراوەتەوە. ساڵى ١٩٨٧ لەگەڵ ڕاگواستن و ڕوخاندنى گوندەکاندا، ئەمیش ڕووخێنراوە. ساڵى ١٩٩٦ لەلايەن (ڕابيتەى ئيسلامى کورد)ەوە دروستکراوەتەوە. لەو ساڵە بەدواوە تەنها جارێک نۆژەن و فراوانکراوه. يەک نهۆمە و يەک دەروازه و منارەى هەيه. (مامۆستا جەمال عەبدولکەريم دەرەقەيسەرى) وتارى هەینی تێدا پێشکەش دەکات.
کەوتووەتە گوندی تەپەگوڵاوی لەسەر جادەی سیروان سیدسادق. بە ڕاوێژی عبدالحمید فەرەج مەحموود، کە بە مەلا حامید ناسراوە، هەروەها هاوکاریی موسڵمانان و بە سەپەرشتی عومەری حاجی عینایەت لە سەر ڕووبەری ١٢٠م٢ دروستکراوە. مەلا حامید دەبێتە ئیمام و پێشنوێژی مزگەوتەکە. ساڵی ١٩٨٧ لەگەڵ گوندەکەدا ڕوخاوەو ساڵی ١٩٩٢ دروستکراوەتەوە و نوێژی هەینی لێدەکرێت و مەلا عەبدولی مەلا حامید ئیمام و سەرپەرشتیاری بووە. ئێستا سەرکەوت قادر و سامان محەمەد خزمەتیدەکەن.
کەوتووەتە ناوەڕاستى گوندی (تەپی سەفای خواروو)ەوە. مێژووى دروستکردنى بۆ سييەکانى سەدەى بيست دەگەڕێتەوە. لەلايەن (حاجى مستەفاى عەلى ياروەيس)ـەوە دروستکراوە. ساڵى ١٩٨٧ لەگەڵ ڕاگواستنی گوندەکانی شارەزووردا ڕوخێنراوە. ساڵى ١٩٩٣ جارێکى تر لەلایەن خێرخوازانەوە دروستکراوەتەوە. ساڵی ٢٠٢٤ سەرلەنوێ نۆژەنکراوەتەوە. يەک نهۆمە و دوو دەروازه و یەک منارەى هەيە. مامۆستا (فەرمان حەبيب ئيسماعيل) پێشنوێژى تێدا دەکات و وتارى هەینی لەلايەن مامۆستا (مەلا ناسيح حەسەن قادر)ەوە پێشکەشدەکرێت.
کەوتووەتە باکورى خۆرئاواى گوندی (تەپی سەفای سەروو)ەوە. مێژووى دروستکردنى بۆ نيوەى يەکەمى سەدەى بيست دەگەڕێتەوە. ساڵى ١٩٨٧ لەگەڵ ڕاگواستنی گوندەکانی شارەزووردا ڕوخێنراوە. ساڵى ١٩٩٢ جارێکى تر لەلایەن خێرخوازانەوە بونيادنراوەتەوە. يەک نهۆمە و دوو دەروازە و منارەیەکی هەيه. هۆڵى هەيە و نوێژى هەينى تێدا ئەنجامدەدرێت. يەک جار نۆژەنکراوەتەوە. مامۆستا (مەلا فەرمان حەبيب ئيسماعيل) وتارخوێنى مزگەوتەکەيە.
کەوتووەتە گەڕەکی (جوولەکان)ی هەڵەبجەوە. سەبارەت بە ناوی مزگەوتەکە بۆچوونی باو ئەوەیە، کە لە بنەڕەتدا تەکیەی (سەید نەسروڵڵا خانەگایی) بووە، دواتر کراوە بە مزگەوت. مێژووی دروستبوونی بۆ چارەکی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەم و نزیکەی ساڵی ١٨٠١ دەگەڕێتەوە. سەبارەت بە یەکەمین پێشنوێژ و وتاربێژی مزگەوتەکە بیروبۆچوونی جیاواز هەیە، هەندێک وای بۆ دەچن یەکەم مامۆستای ئایینیی مزگەوتەکە (سەید نەسروڵڵا) خۆی بووە، هەندێکی تریش دەڵێن (حاجی مەلا مستەفا موراد) یەکەمین وتاربێژ و پێشنوێژی مزگەوتەکە بووە. مزگەوتی تەکیە لە سەرەتادا لە گڵ و خۆڵ و خشتی قوڕ دروستکراوە، بەڵام بە هۆی ئەوەى چەند جارێک نۆژەنکراوەتەوە، کە کۆتاجاریان لە ساڵی ٢٠٠٩دا بووه، ئەو کەرەستانە نەماون. مزگەوتی تەکیە هۆڵێکی گەورە و منارەیەکی هەیە. نوێژی هەینی تێدا دەکرێت.
کەوتووەتە گوندی تەکیە لە شارۆچکەی خورماڵ، ساڵی ١٩٤٠ دروستکراوە و لە سەردەستی حاجی موحەممەد سەید مراد شاوێس چەند جارێک نۆژەنکراوەتەوە. لە ڕاگواستندا گوندەکە تێکدەدرێت و خەڵکی کەرەسەکانی دەبەن لە خورماڵ مزگەوتی تەکیەییەکانی پێ دروستدەکەن. پاش گەڕانەوەیان بۆ گوند، بە یارمەتی کوردستان سێوکانی و ڕابیتەی ئیسلامی ساڵی ١٩٩٤ دروستیدەکەنەوە. هەموو نوێژەکانی تێدا ئەنجامدەدرێت.