پاشا

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-07


کەوتووەتە ناو شاری هەڵەبجە. لەلایەن (محەممەد پاشای جاف)، کە لەو سەردەمەدا قایمقایم بووە دروستکراوە. بەگزادەکانی جاف خۆیان سەرۆکاری مزگەوتەکەیان کردووە و چەندین فەقێ دەرسیان لێ خوێندووە. ژنانیش لەگەڵ پیاواندا لە مزگەوتەکەدا فەقێ بوون و زانستە شەرعییەکانیان خوێندووە، ئافرەتێک بەناوی (مەلا توبا) قۆناغەکانی فەقێیەتی لە مزگەوتەکەدا بڕیووە و دواتر دەرسی بە ئافرەتان وتووەتەوە. چەند جارێک مزگەوتەکە زیانی پێ گەیشتووە و نۆژەنکراوەتەوە. لەڕووی بیناسازییەوە لە بینایەکی بچوک بۆ نوێژخوێندن و لە بەرانبەریشیدا بینایەکی فراوان بۆ نوێژ و وتاری هەینی دروستکراوە، منارەیەکی گەورەی هەیه. سەرچاوەی ئاوی سەرەکیی مزگەوتەکە بیری دەستی بووە، دواتر گرێدراوە بە تۆڕی ئاوی حکومییەوە.

سەرچاوەکان:

  1. هەڵەبجە شارێکی بچوک مێژوویەکی دەوڵەمەند، عادل صدیق علی، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، ناوەندی ڕێنوێن، سلێمانی ٢٠٢٠، ل٦٨-٦٩.
  2. مێژووی مزگەوت و خوێندنگا ئاینییەکانی هەڵەبجە لە ١٩٥٨-٢٠٠٣، پەیام احمد حسین، توێژینەوەیەکی مێژووییە (بەکالۆریۆس) پێشکەشی بەشی مێژووی کۆلێژی زانستەمرۆڤایەتیەکانی زانکۆی سلێمانی کراوە، ٢٠١٨، ل١٠.
  3. لاپەڕەیەک لە کێژووی هەڵەبجە (١٧٠٠-١٩٥٨)، بەکر حمەصدیق عارف، چاپی یەکەم، کتێبخانەى ڕۆشنبیر، سلێمانی ١٩٩٧، ل٣٥.
  4. کورتەیەک لە مێژووی مزگەوتەکانی هەڵەبجە و خزمەتی زانایان، هاوکار صابر، چاپی یەکەم، چاپخانەى بڕیار، ٢٠١٣، ل٦.

ئامادەکردنی: جەوهەر عەزیز ئەحمەد

3

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

گمە

کەوتووەتە گوندی (گمە)ی سەر بە ناحیە‌ی (بەمۆ). ساڵی ١٩٩٩ لەسەر ئەرکی (ڕابیتەی ئیسلامی کورد) دروستکراوە. لە یەک هۆڵ پێکهاتووە.

گورگەچیا

کەوتووەتە باشوری ڕۆژهەڵاتی گوندی (گورگەچیا)وە. ساڵی ١٩٨٣ لەسەر ئەرکی خێرخوازان دروستکراوە. دوای ڕاپەڕینی ١٩٨٧ی خەڵکی هەڵەبجە و سنورەکە، مزگەوتەکە و تەواوی خانووەکانی گوندەکە تەقێنراوەتەوە و دانیشتوانەکەشی ڕاگوێزراون. ساڵی ٢٠٠١ جارێکی تر لەسەر ئەرکی خێرخوار (ئەحمەد ئیسماعیل نانەکەلی) دروستکراوەتەوە. ساڵی ٢٠١٠ لەسەر ئەرکی خێرخوازان نۆژەن و فراوانکراوە. یەک نهۆمە. دوو دەروازە و یەک منارەی هەیە. گومەز و هۆڵی نییە، نوێژی هەینی تێدا ئەنجامدەدرێت. (مەلا ئەرکان عەبدولڕەحمان) مامۆستا و وتارخوێنی مزگەوتەکەیە.

گوڵان

کەوتووەتە گەڕەکى گوڵانى ژوورو لەناو شارى هەڵەبجە. ساڵى ١٩٨٤ بەسەرپەرشتى حاجى حەمەئەمينى عەبدولکەريمى زەردۆيى(گردەناوێى) دروستکراوە، واتە ئەم لە سەرەتاوە هەتا کۆتايى سەرپەرشتى دروستکردنەکەى کردووە. زەوييەکەى موڵکى حەمەبۆرى عەلى باوەکۆچەکى بووە و بەخشيويەتى بە مزگەوت، يەک جار لەلایەن حکومەتەوە نۆژەنکراوەتەوە و فراوانکراوە. يەک نهۆمە، دوو دەروازە و یەک منارەى هەيە. نوێژى هەينى تێدا ناکرێت. هۆڵى پرسەى هەيە. مامۆستا مەلا عەبدولڕەحمان مەحموود بامۆکى و مامۆستا مەلا محەممەد ئەحمەد سەيد جەميل مامۆستای مزگەوتەکەن.

گوڵەخانە

لە گوندی (گوڵەخانە)دا دوو مزگەوت هەن: ١- ساڵی ١٩٦٠ لەبەردەم گوندەکە و لەسەر کانییەک مزگەوتێک بە بەرد و قوڕ و دار لەلایەن (حاجی مەحموود محەممەد)ەوە دورستکراوە، دواتر لە ساڵی ١٩٩٦ لە هەمان شوێن لەسەر ئەرکی (محەممەدی حاجی مەحموود) مزگەوتەکە گەورە کراوە و نۆژەنکراوەتەوە. ساڵی ٢٠٠٠ ڕوخێنراوە و مزگەوتی دووەم دروستکراوە‌. ٢- ساڵی ٢٠٠٠ لەناو گوندەکەدا لەلایەن ڕابیتەی ئیسلامییەوە لەسەر ڕووبەری (٢٠٠م٢) دروستکراوە و ئاوی بۆ ڕاکێشاوە. لە ئێستادا کراوەیە و مامۆستا (مەلا محەممەد ڕۆستەم) پێشنوێژی مزگەوتەکەیە.

گوندە

کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (گوندە)، ساڵى ١٩٨٧ ‌لەکاتى ڕاگواستنى گوندە سنورییەکاندا ڕوخێنراوە. ساڵی ١٩٩٦ لەسەر ئەرکی ڕابیتەی ئیسلامی کورد، دروستکراوەتەوە، یەک نهۆمە و یەک دەروازەی هەیە، منارەی هەیە. نوێژی هەینی تێدا ئەنجامنادرێت، مامۆستای فەرمی نییە.

گۆمەلار

کەوتووەتە باشوری گوندی (گۆمەلار). لەگەڵ بونیادنانی گوندەکەدا لە ساڵی ١٩٥٤ خەڵکی گوندەکە لەسەر ڕووبەری (٨٠م٢) دروستکراوە. ساڵى ١٩٨٧ ‌لەکاتى ڕاگواستنى گوندە سنورییەکاندا ڕوخێنراوە. ساڵی ١٩٩٣ لەگەڵ ئاوەدانکردنەوەی گوندەکە دروستکراوەتەوە. ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن خێرخوازانەوە نۆژەنکراوەتەوە و فراوانکراوە. لە ئێستادا مامۆستای بۆ دانەمەزراوە.