بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
هەم شوێنێکی ئایینییە، چونکە مەرقەد و خانەقای (شێخ حیسامەدینی نەقشبەندی) لێیە، هەم ناوچەیەکی گەشتوگوزاریی هەورامانە، چونکە چەندین توانستی سروشتی وەک دارستانی سروشتی و چیا و کانیاوی زۆر و شوێنەواری دێرین و ئەشکەوت و باخی چڕ و ئاوهەوای مامناوەندی هەیە. کەوتووەتە نێوان چیاکانی (ساڤا و نەیجەکۆڵە و دەرەوکێڵا و کەمەرەسور). چەندین شوێنەواری وەک (قەڵای میران غاڵ و ماڵی کەنعان) و ئەشکەوتی (شاباز و هەلاجان) ی تێدایە، ناوچەیەکی نسرم و فێنکە لە هاوینان و لە زستاندا بەفرێکی زۆری لێدەبارێت، گەشتیاری ئایینی و خەڵکی پارێزگای هەڵەبجە و دەوروبەری بەزۆری لە وەرزی بەهاردا سەردانیدەکەن.
هاوینەهەوارێکی گوندی ڕێشاوە. لە نێوان کانی گوێز و کەسرەتە هەڵکەوتووە. ئاژەڵدارانی ڕێشاو گەرمیان و کوێستانیان بۆ کردووە. ئاوی کانی ڕەسوڵی هەیە. شوێنێکی تەختە. ژنانی دێهات پەژمی جاجم و بەڕەیان تێدا دروستکردووە و بۆیە بەو ناوەوە ناونراوە.
سەيرانگايەکى دڵڕفێن و ڕەنگينە کەوتووەتە گوندى (غوڵامى)ی سەر بە ناحيەى سيروان. جيا لەوەى بە بەردەوامى خەڵکى بۆ وەرگرتنى پشوو سەيران سەردانیدەکەن، دانيشتوانى گوندەکە ساڵانە تەواوى خزمان و خەڵکى گوندى غوڵامى بەهارە گەشت و سەيرانێکى بەکۆمەڵ و گشتگير لەم شوێنەدا ڕێکدەخەن، ئەمەیش لەپێناو بەهێزکردنى خزمايەتى و تێکەڵى و يەکترناسين و خۆشەويستى و تەبايى نێوانيان.
کەوتووەتە سەر سێڕیانی (هەڵەبجە - خورماڵ - سەیدسادق) و بە دووریی نزیکەی نۆ کیلۆمەتر لە شاری هەڵەبجە و پێنج کیلۆمەتر لە خۆرئاوای ناحیەی (خورماڵ)ـەوە دوورە. شوێنێکی ستراتیژیییە و ئاوی زەڵم بە ژێریدا دەڕوات و دەشتی شارەزوور و شاخەکانی هەورامانی لێوە دیارن و پێگەی مێژوویی هەیە. چەندین ڕوداوی وەک داستانی پردی زەڵم و شاڵاوی زەعیم سدیق و گرتن و زیندەبەچاڵکردنی گیراوانی ١٩٨٧ و گرتنی هەڵەبجە لە ساڵی ١٩٨٨ی پێوە گرێدراوە. خەڵکی بە تایبەت سەردانیدەکەن و ساڵانەش ئەو گەشتیارانەی دەچنە هەڵەبجە و هەورامان، لێرەش لادەدەن. لە ماستەرپلانی گەشتیاریی ناوچەکەدا بە شوێنێکی گەشتیاری دیاریکراوە.
کەوتووەتە خوار پردی سەرچاوەی زەڵم بەرانبەر باخی حەمەقێخا. سەکۆیەکی جوانی حەوانەوە بووە لەسەر چەمی زەڵم. لافاوی ساڵی ١٩٥٤ بەشێکی بڕیوە و کردویەتییە دووبەشەوە و پێیوتراوە ناوڕوان. دواتر هەمووی کەوتووەتە باخی باخەکانی شەریفەوە لە تایفەی سۆفیا. پێدەچێت ناوەکەی پەیوەندی بە هیراقلیدس(هەرقل)ی پاشای ڕۆمەوە هەبێت، کە لە ساڵی ٦٣٨ز دوای شکاندنی سوپای فارس لە نەینەوا بەرەو شارەزوور هاتووە و نزیکەی ١٠ ساڵ ماوەتەوە.
یەکێکە لە لقەکانی ڕوباری سیروان، کە لە خوارووی گوندی هاوارەوە تێدەپەرڕێت و دوو ئاشی ئاوی لەسەرهەڵبەستراوە و باخەکانی وەک سەیرانگا بۆ حەوانەوەی گەشتیاران بەکاردێت.
هاوینەهەورار و سەریرانگایە. کەوتووەتە نێوان گوندی سەرگەت و دۆڵی دەرەیمەڕ. سەرچاوەی ئاوەکەی، کانیاوی هەمەشوانە و کلکەی ئەسپ و چەند کانیاوێکی ترن، کە نزیکەی ٢٠ کانی دەبن. ٨٠٠ دۆنم باخاتی هەیە. دەیان ئەشکەوت و ئاسەواری مێژووی، دەکەونە سنوری ئەم سەیرانگایەوە.
کەوتوەتە باکوری خۆرهەڵاتی هەڵەبجە و لە نێوان گوندی عەبابەیلێ و عەنەبدایە. پڕە لەداری سنەوبەر و چەند دارێکی تر. بەشێوەیەکی جوان و فراوان دانراوە و لە نێوان و دامێنەکاندا شوێنی حەوانەوە هەیە. لە بەر نزیکیی لە هەڵەبجەوە، بەهاران، وەک شوێنی سەیرانکردن، هاوڵاتیان ڕووی لێدەکەن و لە وەرزی زستان و بارینی بەفریشدا، خەڵکی بۆ بەسەربردنی کات و چێژبردن سەردانیدەکەن. لە ڕێبەری گەشتیاریی گەشتوگوزاری هەڵەبجەدا، وەک ناوچەی گەشتیاری ژمێردراوە.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی دەرەیمەڕ و باکوری خۆرهەڵاتی گوندی سەرگەت و هانەیدن. (١٥٣٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێت بەسەر گوندی دەرەیمەڕ و سەرسیپە، کە مەرزێکی لاوەکییە و هاوڵاتیان کاری لێدەکەن و کەلوپەل باردەکرێتە سەر ئاژەڵەکان و ڕەوانەی وڵاتی ئێران دەکرێت. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و باخی مێو، لە وەرزی بەهاردا خەڵکی بۆ بەسەربردنی کاتێکی خۆش سەردانیدەکەن.
تەختاییەکە شوێنی ئێستەی گوندەی کاگردەڵە. لە کۆندا لە شێخ شوکرەوە گوندەکەیان گواستووەتەوە بۆ ئەم شوێنە. بەهۆی جوانی و ڕەنگاوڕەنگی سروشتەکەی ئەو ناوەی لێنراوە. کانیەکی تێدایە، پێیدەوترێت کانی موساوگ و کانیی ژنان بووە و سەرچاوەی سەرەکیی ئاوی گوندی کاگردەڵ بووە. ئەم شوێنە سەیرانگایەکە و لە ساڵی ١٩٩٠ تا ٢٠٠٠ شوێنی شایی و هەڵپەڕکێ بووە. ڕۆژانە دوو تا سێ شایی تێدابووە. بەهۆی نزیکی و بوونی دارودرەخت و نەبوونی هۆڵی بووک و ئاهەنگگێڕان شوێنی ئاهەنگی ناوچەکە بووە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (عەبابەیلێ). هاوینان گەنجان وەک سەیرانگایەک و شوێنێک بۆ کات_بەسەربردن بەکاریانهێناوە. ناوەکەی بەهۆی بوونی قامیش و زەلەوە هاتووە. کەوتووەتە باشوری گوندی عەبابەیلێ. لە ئێستادا چەند ماڵێکی تێیدایە و بە ئاژەڵداریەوە خەریکن. ژمارەیەکی زۆر داری سروشتی تێدایە.
کەوتووەتە دۆڵێکەوە، لە باکورەوە لوتکەی قەڵارێزێن لە باشورەوە شاخی شنروێ و لە باشوری خۆرئاواوە بەرزاییەکانی جەلیلە و لە خۆرهەڵاتیشەوە دۆڵی بیسان لە دەرەشیش هەڵکەوتووە. سەرکەن کەوتوەتە سەرە ڕێگەی گوندی هاوار. سەرکەن گوند نیە، بەڵکو زیاتر هاوینەهەوارێک بووە. سێ برا، کە یەکێکیان لە سەرکەن و دووانەکەی دیکە لە گوندەکانی (تاوێرە و عەبابەیلێ) نیشتەجێبوون، بۆیە بەشێوەیەکی هاوبەش لەنێوان شێخەکانی عەبابەیلێ و تاوێرەدا دابەشکراوە. تا ئێستاش هەر ئەوان خاوەندارێـتیی باخ و زەویوزارەکانی دەکەن. لە ڕووی سەرچاوەی ئاوییەوە دەوڵەمەندە. (سەرچاوگی سەرکەن) بە یەکێک لە گرنگترین و دەوڵەمەندترین ئاوەکانی دادەنرێت و زەوییەکی زۆری بەراوکردووە. چەندین کانی و کانیاوی دیکەی تێدایە، وەک (کانی پیرداود)، کە وەک نەزەرگەیەکیش لە لایەن کاکەییەکانەوە تەماشادەکرێت. لە گرنگترین بەروبومەکانی هەنار و گوێز و هەنجیرە. لە چیاکانی داری گۆیژ و بەڕوو هەیە. لە دەشتەکانیشیدا هاوینان بەروبومی جۆراوجۆر دادەچێنرێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی ناوچەی هەورامان. (١٠٥٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە نێوان دوو چیا و دۆڵێکی چڕی باخی میوەهاتە و دەوڵەمەندە بە بوونی کانیاوی سروشتی وەک هەمەشوانە و کلکەو ئەسپی و وەزەکۆر و ئەشکەوتی گاوران و شوێنەواری گۆڕستانی بابا ناوس و چلەخانەکەی بابا ناوس و دیمەنی جیمۆرفۆلۆجی لە چیاکانی خۆرئاواییدا هەیە، کە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی تریاسی سەروو، ئەشکەوتی گاوران ئەشکەوتێکی دێرینە و ڕێگایەکی کۆن و پلیکانەی هەیە، کە بەرزییەکەی لە هەنگاوی یەکەمەوە، تا دەرگای چوونە ژوورەوەی، نزیکەی (٥٠م) دەبێت. مێژووەکەی هێشتا ڕووننییە بۆ چ سەردەمێک دەگەڕێتەوە، بەڵام هەندێک پێیوایە، کە شوێنی نوێژ و شوێنی ئاینی زەردەشتیی کۆنی تێدایە. ٣٣ جۆر ئاژەڵ لە سێ ئەشکەوتی هەورامان تۆمارکراون، کە دوانیان ئەشکەوتی گاوران و هەمەشوانەیە لە سەرگەت. جگەلەوەی شوێنی گەشتیاری (ماڵێک بۆ ئارامی) کەوتووەتە ناو سەرگەت، کە بە کەرەستەی خاوی ناوچەی هەورامان و بە دیزاینێکی سەرنجڕاکێش بونیادنراوە و چەندین کەرەستەی کەلەپوری و پیشەی دەستیی هەورامانی تێدایە، وەک ئاشی ئاوی، گەشتیاران سەردانیدەکەن. سەرگەت ئاوهەوایەکی مامناوەندی هەیە و دارستانی سروشتیی چڕی تێدایە و ناوەندێکی گرنگی ئاژەڵ و باڵندەی کێوییە و لەلایەن توێژەرانی ژینگەوە چەند جۆرێکی تایبەتی (کەو)ی تێدا دۆزراوەتەوە، هەروەها لە زستاندا بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و شوێنی گونجاوی هەیە بۆ پیادەکردنی چالاکیی وەرزشی سەر بەفر.
سێ گوندن لە ناوچەی هەورامان. کەوتووەنەتە باشوری خۆرهەڵاتی شارەدێی (تەوێڵە). دۆڵێکی چڕی باخ و دارستانی سروشتییە و لە هاویندا ئاوهەوایەکی فێنکی هەیە و چەمی ئاوێسەر و تەوێڵەی بەنێودا تێپەڕدەبێت و ئاوی چەندین کانیاوی سروشتی دیکەی تێدەڕژێت و لەدامێنی چیای هەوارەبەرزە هەڵکەوتوون و دیمەنێکی سروشتیی سەرنجڕاکێشیان هەیە و خاوەنی بەرهەمێکی زۆر و جۆراوجۆری باخەکانن. دەتوانرێت گەشتوگوزاری لادێی یان گوندی گەشتیاری هەم بۆ حەوانەوە و کات بەسەربردن و هەم بۆ تەندروستی تێدا ئەنجامبدرێت، چونکە ناوچەیەکی هێمن و چۆڵە لە دانیشتوان و باخ و دارستان و سەوزایی و شێی گونجاوی هەیە بۆ ئـەنجامـدانی ئـەم جـۆرە گەشتوگوزارە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (هانەیدن) لەنێوان دوو شاخی گەورەی (هەربەدۆڵ و وەرەتاوهانەی)، وەک دۆڵێکی گەورە و فراوانە، درێژییەکەی یەک کیلۆمەتر دەبێت و چەند کانییەکی تێدایە، لەوانە (شەڵواندڕ، کۆسەورۆی، هانە هەواس)، هاوسنورە لەگەڵ وڵاتی ئێران. زۆرتر لە بەهار و هاویندا گەشتیاران سەردانیدەکەن.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (دەرەیمەڕ) لە دامێنی چیای کەمانجەڕ. (١٩٦١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی، لە بەهاردا خەڵکی بۆ کات_بەسەربردن و هێنانەوەی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن.
کۆمەڵیک کەپر و کابینەی گەشتیارین لەسەرەتای تەوێڵەوە. دەڕوانن بەسەر چەمی خوارووی تەوێڵەدا. بە ناوی بەرزاییەکەی قەڵامسێنەوە ناونراون و بۆ خۆشیان ناوی تایبەتیان لێنراوە.
هاوینەهەوار و پایتەختی هاوینەی (شێخ عەلی حسامەدین)ـە. ڕێگەی کراویەدۆڵی دەچێتە سەر (باخەکۆن و گەچێنەوە بۆ شرام و مارانی و هانەسوارا) و لەوێشەوە بۆ (نەڵکمین و کویلەو بزازەرای پشت ئاوێسەر لە تەوێڵە و بە کەلەتەنگ).
کەوتووەتە سەر ڕێگەی گوندی (خەرپانی). هانەشاری و چەمی کۆڵێژی و باخی سەرچەمە و نسار، لە گرنگترین ئەو شوێنانەن، کە لەوەرزی بەهاردا خەڵکێکی زۆر بەخێزانی سەردانیدەکەن. بە گژوگیای بەهارە و بەتایبەتی (کنگر) دەوڵەمەندە. ئەم شوێنە لە سەردەمی شێخ عەبدوڵای خەرپانیدا، مەدرەسەی هاوینەی بوو. شوێنەکە به بەراورد بە گوندی خەرپانی، فێنکترە.
کەوتووەتە سنوری گوندی بەڵخە و لەسەر ڕێگای سەرەکیی تەوێڵەیە. زیاتر وەک هاوینەهەوارێک دەناسرێت. لەسەردەمی دەسەڵاتی (بێگەبەگی ئەردەڵان)یدا شوێنی حەوانەوە و پشوودانی دەسەڵاتدارانی ئەردەڵانی بووە. ماوەیەکی زۆریش چایخانەیەکی تێدابووە وەک کاروانسەرا و شوێنی حەوانەوەی ڕێبواران بەکارهاتووە. مێشلە لە سەرچاوە عەرەبیەکاندا بە (مشعله) ناوی هاتووە. قەڵای مێشلە بە یەکێک لەناوچە شوێنەواریەکان دادەنرێت. لەشەڕی عێراق و ئێراندا قەڵاکە کراوەتە سەنگەرێک و سریەیەک لە سوپای عێراقی تێدا جێگیرکراوە. لە ئێستادا خانویەکی تەختە و چەندین کەپر و چایخانەی لێ دروستکراوە.