بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
کەوتووەتە چیای ئایشێ و لە باشوری خۆرهەڵاتی گەچێنە و هەمزەی و (١٦٤٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ناوچەیەکی زۆر سەختە و بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و دەڕوانێتە سەر ناوچەی هەمزەی و گەچێنە و هانەگەرمەڵە و شارۆچکەی (بیارە). سەبارەت بە ناولێنانەکەی دەگێڕنەوە گوایە بەناوی ئایشە ناوێکەوە ناونراوه، کە لەلایەن براکەیەوە کوژراوە.
کەوتووەتە دامێنی چیای منارە کەوە و چیای سورێن و دەوڵەمەندە بە بوونی گژوگیای لۆ و کەما، کە وەک ئالیک بۆ ئاژەڵەکانیان بەکاریانهێناوە. (١٦٨٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆر و ڕێگایەکی سەخت و دژواری هەیە.
کەوتووەتە چیای داڵانی و بەرزترین شوێنی چیاکەیە. (٢٥٤١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە چیای داڵانی و دەربەند دزڵی لوتکەی مڵەخورد و دەروازەکەی، لە باشورەوە لوتکەی کەرەسی گڵوە و وەزەرەی و دۆڵی ڕیقنەچەرمە و لە خۆرهەڵاتەوە دەمیەوە و کانییەکەی داڵانییە و لە خۆرئاواوە لوتکەی ئاوگە و ڕاگا و دەواری دۆڵەسەختە و تکەکە و هانە کەکەوان و پلەکێ مەلا مسەفای دەورەیانداوە. شوێنێکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (١٥٩٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆری هەیە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدایە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (یاڵانپێ). (١٤٤٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە خوارووی چیای سوتنەجەڕ. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی زەڵم و وشکەناو و ئەحمەدئاوا و یاڵانپێ و هانەی قوڵ و بانیشار و بناری چیای سورێن و دەشتی شارەزوور، هەروەها دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی.
دەڕوانێت بەسەر شاخی بەڕەزادا و گوندی بانیبنۆک لە قەدپاڵەکەیدا هەڵکەوتووە. لە دوورەوە شێوەکەی وەک سنگی مرۆڤ وایە. سێ بەردی گەورەی لێیە، کە پێیاندەوترێت بەردە قوچکە و شێوەی شێریان پێکهێناوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (ڕێشاو) لە دامێنی چیای هەرمێلێ. قەڵاکە مێژوویی نییە و قولەیەکی سروشتیی بەرزە. بەهۆی بەرزیی شاخـەکـەوە ئـەو نـاوەی لێنراوە. لە دامێنی چەمی گەچی هەڵکەوتووە، کە کانی و چەم و بەردی سپی لێیە. بۆیە بەو ناوە بەناوبانگە.
بەرزترین لوتکەی ڕێشاوە. کەوتووەتە شاخی کەمەر بەڕەزا لەنزیک هاوینەهەواری گەڵامۆردە. دەڕوانێت بەسەر گوندی ڕێشاو و سازان و کۆساوا و دەشتی سازاندا. (٢٠٠٠م) لەئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. تەنها بەفری میری زاڵە بەسەریدا. پشتی قولەکە یان لوتکەکەی زەویەکی نەرمانە و تا دەگاتەوە بەفری میری لەوەڕگا و پوش و پاوەن و دارستانە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (گڵێجاڵ). یەکێکە لە لوتکە بەرزەکانی چیای خۆشک. (١١١٢م) لەئاستی دەریاوه بەرزە. چەندین کەلێنەشاخ و ئەشکەوتی تێدایە، کە بووەتە جێگە حەوانەوەی ئاژەڵە کێوییەکان.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی هانەیدن و سەرگەت. (١٦٨٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دۆڵی شەڵواندڕ و دۆڵی دەرەولێ، سنوری نێوان زەوی گوندی هانەیدن و گوڵپ پێکدەهێنێت. لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن، بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی و باڵندەی کێوی دەوڵەمەندە.
لوتکەیەکی بەرزە و قولەیەکی سروشتیی گەورەی پێوەیە. لەسەر شاخی کەوگێزەیە لە سنوری گوندی چنار و دەوەرە. دەڕوانێت بەسەر ڕوباری سیروان و گوندەکانی بەورۆڵ و سیمان لە خۆرهەڵات. سەختە و توانای هەڵزنانی نیيە. بەناوی باڵندەیەکەوە ناونراون.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (یاڵانپێ). (١٢٠٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەسهر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی یاڵانپێ و بانیشار و دەشتی شارەزووردا دەڕوانێت. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە وەرزی بەهاردا خەڵک بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارە سەردانیدەکەن. ئەم لوتکە چیایە ساڵانە ڕێژەیەکی باش دابارینی هەیە و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی کانییەکانی سەرەوە، کە ناومان هێنان.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (زەڵم). (١٦٠٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. یەکێکە لە لوتکە چیاکانی هەورامان. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر گوندەکانی زەڵم و شاری خورماڵ، هەروەها دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی و دانیشتوانی هەورامان لە وەرزی بەهاردا سەردانیدەکەن و زۆرجار گروپە شاخڕەوییەکانیش دەچنە ئەم لوتکەیە بۆ وەرزش و کات_بەسەربردن.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی هانەیدن و سەرگەت. (١٦٢٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە نێو چیای سەر کۆرەگا، دەڕوانێتە سەر گوندی سەرگەت و هانەیدن و باخەکۆن و گەچێنە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن.
کەوتووەتە دامێنی چیای تەتە و کەلەلانکێ و خۆرهەڵاتی گوندی هانەیدن و سەرگەت. (٢٠٤٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. سنوری جیاکەرەوەی نێوان کێمنە و بێرواس و زەویی گوندی هانەیدن پێکدەهێنێت. لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن، هەندێک شوێنی مین ڕێژکراوە.
کەوتووەتە چیای ملەگا کۆرێ و لە باکوری گوندی نارنجڵە و (١٤٢٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ناوچەیەکی زۆر سەختە و بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و ڕووی باکور و خۆرئاوای دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و ڕووی خـۆرهـەڵات و باشـوری ڕووتـەنـە و دەڕوانێتە سـەر گـوندی نارنجڵە.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (یاڵانپێ) و باکوری گوندی (هانەی قوڵ). (١١٠٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە دامێنی چیای سوتنەجەڕ و بانە بەرزە بە ئاڕاستەی باکوری خۆرئاوا هەڵکەوتووە. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی یاڵانپێ و هانەی قوڵ، تەنها (٥٧٠م) لە ڕێگای مەرزی مڵەخوردەوە دوورە.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی باخەکۆن و باکوری گوندی گوڵپ. (١١٥٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی باخەکۆن و گوڵپ، کەوتووەتە نێو چیای ملەی قڕاڵ. چەند کانە بەردێک تێیدا کاردەکەن و سروشتی چیاکەیان شێواندووە، زەرەر و زیانێکی زۆریان لە ڕووپۆشی ڕووەکیی چیـاکـە داوە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (هاوار). (١٣٥٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی هاوار و تاوێرە و سەرکەن، لە باکورەوە سەروو چیای بەنەن و کانی شێخ مەرزە و کەمانگەرا و ڕازیانەجاڕ، لە خۆرهەڵاتەوە چەمی دواوان و لوتکە چیای بەردی باواکانی و کەنۆڵەڕيشان و خۆرەتاوە سەختە و کانیەدرێژ و پەرستگای شای سەرتلی و کەلی بڵێ و شوێنەواری جەمخانەی دەروێش و گوندی هاوار و چەمی گەورە، لە خۆرئاواوە گوندی تاوێرە و لە باشورەوە چیای لاسان و کانی هەڵوژە و چیای شنروێ دەورەیانداوە. تۆپۆگرافیایەکی سەختی هەیە و دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، ساڵانە بڕێکی زۆر باران و بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاو پێدەری کانیاوەکانی هاوار و لە زستاندا دەڕژێتە نێو چەمی دواوان.
کەوتووەتە باکوری گوندی (زەڵم) و سنوری هەورامانی دیوی عێراق و هەورامانی خۆرهەڵات دیوی وڵاتی ئێران پێکدەهێنێت. (١٩١١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. یەکێکە لە لوتکە چیاکانی سێخڕان. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر دەروازەی نافەرمی مڵەخورد و گوندەکانی زەڵم و هەورامانی هەردوو وڵاتی عێراق و ئێران و دەربەند دزڵی، دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و گژوگیا، کەوتووەتە سەر ڕێگای سنوری نا فەرمی مڵەخورد.