بەرگی پێنجەم
کتێب، بەڵگەنامە و بڵاوکراوەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
کۆکراوەی کتێب، دەستنووس و بەڵگەنامە گرنگەکان کە مێژوو و ڕۆشنبیری هەڵەبجە و ناوچەکە بە دۆکیۆمێنت دەکەن.
بەرگی پێنجەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
کۆکراوەی کتێب، دەستنووس و بەڵگەنامە گرنگەکان کە مێژوو و ڕۆشنبیری هەڵەبجە و ناوچەکە بە دۆکیۆمێنت دەکەن.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (هێمن کەمال)ـە. ساڵی ٢٠١٤ بە زمانی عەرەبی پێشکەش بە بەشی جوگرافیای زانکۆی ئەسکەندەریە لە میسر کراوە. لێکۆڵینەوەکە لە (جیمۆرفۆلۆجیای چیای شنروێ لەنێوان هەردوو دۆڵی گریانە و سازان لە ناوچەی هەڵەبجە لە کوردستانی عێراق) دەکۆڵێتەوە. لە پێنج بەشی سەرەکی و چەند تەوەرەیەک پێکهاتووە، لەبەشی یەکەمدا باس لە تایبەتمەندییە سروشتی و گشتییەکانی چیای شنروێ کراوە. لە بەشی دووەمدا باس لە پڕۆسەکانی کەشکاری و لە بەشی سێیەمدا دیاردە جیۆمۆرفۆلۆجیەکانی پەیوەست بە ڕاماڵین و نیشتوویی ڕووبارەکان باسکراوە. لە بەشی چوارەمدا لە تایبەتمەندییە مۆرفۆمەترییەکانی حەوزی ڕووبار و ئاوزێڵەکان کۆڵراوەتەوە. بەشی پێنجەم باس لە پراکتیزەکردنی جیۆمۆرفۆلۆجیا دەکات لەسەر بوارە جیاوازەکانی کشتوکاڵ و ئاوی ژێرزەوی و شارستانی و گەشتوگوزار و سەربازی و چۆنییەتی پەرەپێدانی ناوچەکە لە بوارە جیاوازەکاندا. لە گرنگترین ئەنجامەکان، کە لێکۆڵەر پێیگەیشتووە بریتین لە: کەشکاری، کە ڕۆڵی گەورەی بینیوە لە لاوازکردنی تاوێرەکان و جیاکردنەوەیان، سەرەنجام کاریگەری لەسەر لێژیی و هاتنەخوارەوەی نیشتەنییەکان دەبێت. هەروەها ڕاماڵین، کە دروستبوونی چەندین دۆڵی گەورەی و نیشتەنیی ڕووبارەکانی لێدەکەوێتەوە، کە ئەمانەیش بوونەتە هۆی دروستبوونی دەشتەکانی سازان و گریانە لە سنوری ئەم لێکۆڵینەوەیەدا.
ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن لێکۆڵەر (فەسیح دینچ)ەوە و بە سەرپەرشتیی (پ.ى.د. هاکان کاینار) پێشکەشی بەشی مێژووی پەیمانگای لێکۆڵینەوەی زانستە کۆمەڵایەتییەکانی زانکۆی حاجی تەپپە کراوە، دکتۆرانامەکە لە (٢٧٩) لاپەڕە پێکهاتووە. تێزەکە بەسەر سێ بەشی سەرەکيدا دابەشکراوە، بەشی یەکەم، سنور و دونیای عوسمانی لە سەدەی نۆزدەهەمدا باسکراوە، لەم بەشەدا بابەتەکانی گەڕان بە دوای ڕێکخستنێکی نوێ لە دەوڵەتی عوسمانیدا، ڕۆژئاواگەرایی وەک تاکە سەرچاوەی ڕێکخستنی نوێی عوسمانی، سیستەم دەگۆڕێت: تەنزیمات، ئیسلاحات، مەشرووتییەت، سنور لە ئاستانەی سیستمی نوێدا، سنوری عوسمانیی ئێرانی، دووبارە بونيادنانەوەى دەوڵەت لە سنوردا، ئەمانە و چەند بابەتێکی تر، بەشی یەکەمی ئەم تێزە پێکدەهێنن. بەشی دووەمی تێزەکە، تەرخانکراوە بۆ لێکۆڵینەوە لەسەر کۆمەڵگە و دەوڵەت لە سنوردا، جاف، نەستووری و عوسمانی. لەم بەشەدا بەدرێژی باس لە هۆزی جاف، جڤاتی نەستوورییەکان و بەمەرکەزییەتکردن و بەرەنگاری، کراوە. بەشی سێیەمی تێزەکە، تەرخانکراوە بۆ کاریگەریی هێزە ڕۆژئاواییەکان و لەسەر بەکارهێنانی جڤاتی نەستورییەکان وەک ئامڕازێکی نوی، لێرەدا باس لە میسیۆنێرەکان کراوە وەک دۆزەرەوەی جڤاتی نەستوورییەکان، ئەوەش خراوەتەڕوو، کە چۆن گروپێکی ئايينى لە هەوڵی گۆڕیندان بۆ شوناسێکی سیاسی. ئەوانە و چەند بابەتی تر ناوەڕۆکی ئەم تێزەیان پێکهێناوە. ئەمە جیا لە دیارترین ئەنجامەکان و لیستی سەرچاوە و پاشکۆکان.
توێژینەوەی خوێندکار (نوسەیبە حسێن عەبدولمحمد)ـە و ساڵی ٢٠١٧، پێشکەش بە بەشى کۆمەڵناسیى زانکۆی سلێمانى کراوە. بەشێوەیەکى گشتى توێژینەوەیەکە، کە لە ڕوانگەى ئەنثرۆپۆلۆژییەوە ئەنجامدراوە و بەشێوەیەکى مەیدانی باس لە خزمایەتى لە شارى هەڵەبجەدا دەکات. توێژینەوەکە لە چوار بەشی سەرەکی پێکهاتووە: بەشی یەکەمى توێژینەوەکە بۆ قسەکردن لەسەر گرنگى، ئامانج، پرسیار، میتۆد و بورارەکانى توێژینەوە تەرخانکراوە. بەشى دووەمى توێژینەوەکە بۆ سەر دوو تەوەرە دابەشکراوە، لە تەوەرەى یەکەمدا باس لە کورتەیەک لە مێژووى شارى هەڵەبجە دەکرێت. لە تەوەرەى دووەمدا باس لە پێکهاتەى جوگرافى، توبۆگرافیا، کۆمەڵایەتى و ئابوریى شارى هەڵەبجە دەکرێت . لە بەشى سێیەمى لێکۆڵینەوەکەدا باس لە خزمایەتى و پەیوەندیى کۆمەڵایەتى دەکرێت. ئەم بەشەش بەسەر دوو تەوەرەدا دابەشکراوە. لە تەوەرەى یەکەمدا لەگەڵ پێناسەکردنى چەمکى خزمایەتیدا، باس لە مێژوو و جۆرەکانى پەیوەندیى خزمایەتى لە شارى هەڵەبجە کراوە. لە تەوەرەى دووەمى بەشى سێیەمدا بەگشتى باس لە پەیوەندیى کۆمەڵایەتى و جۆرەکانى پەیوەندیى کۆمەڵایەتى و بە تایبەت پەیوەندیى کۆمەڵایەتى لە شارى هەڵەبجەدا کراوە. بەشى چوارەم و کۆتایى توێژینەوەکە بۆ قسەکردن لەسەر هاوسەرگیرى و خێزان تەرخانکراوە. بەشى چوارەم لە دوو تەوەرە پێکدێت. لە تەوەرەى یەکەمدا بەگشتى چەمک و مێژووى هاوسەرگیرى، جۆرەکانى هاوسەرگیرى و بە تایبەت هاوسەرگیرى لە شارى هەڵەبجەدا باسکراوە. لە تەوەرى دووەمیدا باس لە چەمک، پێکهاتە، جۆر و شێوەکانى خێزان و خێزان لە شارى هەڵەبجەدا کراوە. لە کۆتایدا توێژینەوەکە بەو ئەنجامە گەیشتووە، کە شارى هەڵەبجە لە ڕووى پێکهاتەى کۆمەڵایەتییەوە پێکهاتەیەکى خێڵەکى هەیە و خێڵەکان بەسەر گەڕەکەکانى شاردا دابەشبوون. لە ڕووى هۆشیاریى کۆمەڵایەتى، هونەرى و ئایینیەوە شارى هەڵەبجە مێژوویەکى گرنگى هەیە. لە شارى هەڵەبجەدا لەگەڵ گرنگیى خزمایەتى و هاوسەرگیرى، دروستکردنیشى لەسەر بنەمایى شوێنى جوگرافى دەکرێت. بەشێوەیەکى گشتى لە شارى هەڵەبجەدا هەم هاوسەرگیرى ناوخۆیى هەم هاوسەرگیرى دەرەکى بەرچاودەکەوێت. لەگەڵ بوونی هەندێک هاوسەنگیدا، بەڵام دەسەڵاتى خێزان لە شارى هەڵەبجەدا، تاڕادەیەکى زۆر پیاوسالارییە و لەگەڵ ئەوەشدا بە درێژایى مێژووى شارەکە، ئافرەتان ڕۆڵێکى گرنگیان لە دروستبوون و بەڕێوەبردنیدا بینیوە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (ڕێباز حەمەغەریب ئەحمەد)ە. ساڵی ٢٠١٧ وەک بەشێک لە پێداویستییەکانی بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماستەر لە زانستی جوگرافیادا، پێشکەشی ئەنجوومەنی کۆلێژی زانسته مرۆڤایەتییەکانی زانکۆی سلێمانی کردووە. ناوەڕۆکی نامەکە لە چوار بەش پێکهاتووە: بەشی یەکەم: تایبەتمەندییە سروشتییەکانی ناوچەی هەورامان و کاریگەرییان لەسەر دابەشبوونی دەرامەته ئاوییەکان باسکراوە. بەشی دووەم: تایبەتە بە دابەشبوونی جوگرافیی دەرامەته ئاوییەکان لەناوچەی لێکۆڵینەوەکەدا. بەشی سێیەم: تایبەتە بە شیکردنەوەی جۆری و تایبەتمەندییەکانی دەرامەتە ئاوییەکانی ناوچەی لێکۆڵینەوە و هەڵسەنگاندنی شیاوییان بۆ بەکارهێنان. بەشی چوارەم: شیکردنەوەی جوگرافی بۆ بوارەکانی بەکارهێنانی سەرچاوە ئاوییەکان لەناوچەی هەوراماندا، باسکراوە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (هەردی عەبدولڕەحمان حەمەعەلی)ـە، ساڵی ٢٠١٦، بە مەبەستی بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماستەر لە زانستی جوگرافیادا لە زانکۆی سلێمانی نوسراوە. لێکۆڵینەوەکە بە میتۆدی مێژوویی و بەراوردکاری و شیکردنەوەی بە سیستمی GIS نوسراوە. بەسەر پێنج بەشی سەرەکیدا دابەشبووە: بەشی یەکەم تایبەتە بە ناساندنی شاری هەڵەبجە لەڕووی جوگرافیای سروشتی و مێژوویی و باری کارگێڕی و زاراوەکان. لە بەشی دووەمدا شیکردنەوەی دانیشتوانی شاری هەڵەبجە و بەراوردکردنی بە خزمەتگوزارییە فێرکارییەکان ئەنجامدراوە. بەشی سێیەم باس لە دۆخی خزمەتگوزارییەکانە بەپێی دانیشتوان و شوێن و ڕێژە و قۆناغەکان. لە بەشی چوارەمدا شیکردنەوەی تایبەتمەندییە شوێنییەکان و شێوازەکان و لە بەشی پێنجەمدا پێوەرەکانی پلاندانان و داهاتووی خزمەتگوزارییە فێرکارییەکان باسکراوە. ناوەڕۆکەکەی بریتییە لە دابەشبوونی ناوەندەکانی خوێندنی سەر بە وەزارەتی پەروەردەی حکومەتی هەرێم بەپێی سەردەمە جیاوازەکان لە ساڵی ١٩٧٧ تا ٢٠١٥. لێکۆڵەر بە چەند قۆناغێک بەو ئەنجامە گەیشتووە، کە بەپێی زیادبوونی دانیشتوان ناوەندەکانی فێرکاری زیادیاننەکردووە. لەڕووی ڕووبەرەوە ناوەندەکانی خوێندن تەنها ٠.٥% ی ڕووبەری گشتیی شارەکە پێکدەهێنن. سەرەڕای بوونی ناڕێکی لە دابەشبوونی ناوەندەکان بەسەر گەڕەکەکاندا، هەروەها زۆرترین خوێندکار لە قۆناغی بنەڕەتی و کەمترین لە فێرکردنی خێرادایە.
توێژینەوەی خوێندکار (گەرمیان محەممەد ئەحمەد)ە. ساڵی ٢٠٢٢ پێشکەشی کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکانی زانکۆی سلێمانی کراوە، ئەمەیش بە مەبەستی بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماستەر لە زانستی جوگرافیادا. نامەکە لەچوار بەش پێکهاتووە: بەشی یەکەم: باس لە تایبەتمەندییەکانی ژینگەی سروشتی و کاریگەرییان لەسەر شێوەکانی ڕووی زەوی لە ناحیەی بەمۆدا دەکات، بەشی دووەم: لە پڕۆسە جیۆمۆرفییەکان و کاریگەرییان لەسەر دابەشبوونی شێوەکانی ڕووی زەوی لەناحیەی بەمۆ دەکۆڵێتەوە، بەشی سێیەم: تایبەتە بە دابەشبوونی گۆڕاوە جیۆمۆرفییەکانی ناحیەی بەمۆ. لە بەشی چوارەمیشدا لەسەر کاریگەریی شێوەکانی ڕووی زەوی لەسەر بەکارهێنانی زەوی لەناحیەی بەمۆ لێکۆڵینەوە کراوە. دەستنیشانکردنی ڕووبەری سەوزایی و کاریگەریەکانی لەسەر گۆڕانکاری پلەی گەرمی لەشاری هەڵەبجە لەنێوان ساڵانی (٢٠٠٠ – ٢٠٢٠) بە بەکارهێنانی GIS/RS لێکۆڵینەوەیەک لە جوگرافیای ژینگە. (ماستەرنامە) لێکۆڵینەوەی خوێندکار (جەلال ئەحمەد عەبدولکەریم)ە. ساڵی ٢٠٢٢ پێشکەش بە بەشی جوگرافیای زانکۆی سلێمانی کراوە. لە چوار بەش و چەند تەوەرەیەک پێکدێت. لە بەشی یەکەمدا سەرەڕای ناساندنی شاری هەڵەبجە، باس لە ژینگە و گەرمی و گۆڕانی ژینگە دەکات. بەشی دووەم باس لە پلەی گەرمیی خاک و گژوگیا و گەشەی ڕووەک و ڕووپۆشی سەوزایی و سیستمی زانیارییە جوگرافییەکان و هەستکردن لە دوورەوە دەکات. بەشی سێیەمیش بریتییە لە سیماکانی گۆڕانکاریی ڕووپۆشی ڕووەکیی ڕووپۆشی زەوی. بەشی چوارەمیش باس لە ئاڕاستەکانی گۆڕانی پلەی گەرمی و دەرخستنی پەیوەندیی نێوان وێنە ئاسمانییەکان دەکات. لە گرنگترین ئەنجامەکانی لێکۆڵینەوەکە: گۆڕانکاری لە بڕ و جۆری ڕووپۆشی ڕووەکی و ڕووبەری زەویی بونیادنراو لەنێوان هەردوو ساڵەکەدا ڕويداوە. هەروەها مەودای بەرزترین و نزمترین پلەی گەرمیش ڕوو لەزیادبوون بووە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (کارزان عەدنان حەمەسەعید)ە. لە ساڵی ٢٠٢٢، بە زمانی فارسی پێشکەش بە بەشی جوگرافیا و پلاندانانی شارستانی زانکۆی یەزد لە ئێران کراوە. (ستراتیژی پەرەپێدانی شار) مۆدێلێکی نوێی پلاندانانە، کە تیایدا بارودۆخی ئێستەی شار و بارودۆخی خوازراوی شارەکە دەخرێنەڕوو. لێکۆڵینەوەکە لە پێنج بەشدا بەدوای وەڵامدانەوەی کۆمەڵێک پرسیاردا دەگەڕێت، وەک گرنگترین خاڵی هێز و لاواز، دەرفەت و هەڕەشەکانی شاری هەڵەبجە کامانەن. لە گرنگترین ئەو ئەنجامانەی، کە لێکۆڵینەوەکە بەدەستیهێناوە: شارەکە لە نێو پلەبەندیی مۆدێلی سواتدا لە خراپترین بارودۆخدایە. هەروەها جیاوازییەکی گەورە لەنێوان بیروبۆچوونی کاربەدەستانی شار و هاوڵاتیانی ئاسایی سەبارەت بە لایەنە جۆراوجۆرەکانی شارەکە هەیە. ڕۆڵی بەرنامەی دۆکیۆمێنتەری تەلەڤزیۆنی لە بەخشینی زانیاری سەبارەت بە کارەساتی هەڵەبجە. پارێزگای هەڵەبجه و سلێمانی بە نمونە (ماستەرنامە) لێکۆڵینەوەی خوێندکار (سەلاح ئەحمەد ڕەشید)ە. ساڵی ٢٠٢٠ پێشکەشی بەشی ڕاگەیاندنی کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکانی زانکۆی سلێمانیی کردووە. بەشی یەکەم، ڕێبازی لێکۆڵینەوەی نامەکە، تیۆری پشتبەستن بە ڕاگەیاندن، لێکۆڵینەوەکانی پەیوەست بە کارەساتی هەڵەبجە، لێکۆڵینەوەی پەیوەست بە دیکۆمێنتاری، بەشی دووەم لایەنی تیۆریی نامەکە، کورتەیەک لە ناوەڕۆکی بەرنامەی تەلەڤزیۆنیی زمناکۆ و مریەم، چەکی کیمیایی، کاریگەری، ڕەهەندەکانی کارەساتی هەڵەبجە، سەرچاوەی زانیاری، ئەرک، ئاڕاستە، هاوسەنگیی ڕوماڵکردن، شێوازی خستنەڕوو، هۆکارە زەقکراوەکان، وێنە، ڤیدیۆ، دەنگ، چەندین خشتەی داتا و ڕوونکردنەوە، گریمانەکان، هۆکاری پشتبەستن بە بەرنامەی تەلەڤزیۆنی، ئەنجامی تاقیکردنەوەی گریمانەکان، بۆچوونی هاووڵاتیان سەبارەت بە کارەساتی هەڵەبجە، هەڵەبجە لە میدیاکانی ناوخۆ و دەرەوەدا، ئەنجامی شیکاری و کارەکیی لێکۆڵینەوەکە، ئەو وێنەگرانەی سەردانی هەڵەبجەیان کردووە، خشتەکانی ڕوونکردنەوەی بینەر و تەماشاکەر لە پارێزگای هەڵەبجە و سلێمانی، پەیوەندیی ئاماری نمونەکان بۆ دروستکردنی بۆچوون لەسەر کارەساتەکە.
Halepçe’ye Yapılan Kimyasal Saldırıda İran’ın Rolü-لێکۆڵینەوەی خوێندکار (ئومێد ناسح شەریف)ە و پێشکەش بە بەشى مێژووى زانکۆی وانی تورکیا لە ساڵی ٢٠١٨دا کراوە. لە بنەڕەتدا لێکۆڵینەوەکە بە زمانى تورکی و لە چوارچێوەى ٧٩ لاپەڕەدا نوسراوە. بەشێوەیەکى گشتى ئەم لێکۆڵینەوە بە مەبەستى دیاریکردنى ڕۆڵى ئێران لە کیمیابارانى ١٩٨٨ى شارى هەڵەبجە و دەرئەنجامەکانى ئەم کارەساتە لەسەر شارەکە ئەنجامدراوە. لێکۆڵینەوەکە لە سێ بەشی سەرەکی پێکهاتووە. بەشی یەکەم بۆ قسەکردن لەسەر جوگرافیا و مێژووى عێراق بە گشتى و هەرێمى کوردستان بە تایبەتى تەرخانکراوە. لە بەشى دووەمى لێکۆڵینەوەکەدا باس لە جینۆساید کراوە و بەسەر دوو تەوەرەدا دابەشکراوە. لە تەوەرەى یەکەمدا پێناسەى جینۆساید و جۆرەکانى جینۆساید باسکراوە. تەوەرەى دووەمى بۆ ناساندنێکى خێراى شارى هەڵەبجە تەرخانکراوە. لە بەشی سێیەمى لێکۆڵینەوەکەدا باس لە ڕووداوی کیمیابارانى هەڵەبجە کراوە. ئەم بەشەش بەسەر سێ تەوەرەدا دابەشکراوە. لە تەوەرەى یەکەمدا باس لە شەڕى نێوان عێراق و ئێران و دۆخى هەڵەبجە پێش هێرشەکە کراوە. تەوەرەى دووەم بۆ قەسەکردن لەسەر ڕۆڵى ئێران لە کیمیابارانى هەڵەبجەدا دیاریکراوە. لەتەوەرەى سێیەمدا باس لە کاریگەرییە تەندروستى، دەروونى، سروشتى و ئابوورى و سیاسییەکانى کیمیابارانى هەڵەبجە کراوە. لێکۆڵینەوەکە لە کۆتاییدا بەو ئەنجامانە گەیشتووە، کە بوونى پەیوەندى لە نێوان بزووتنەوە کوردییەکان و حکومەتى ئێراندا، بەردەوام دەرئەنجامى خراپى بۆ سەر تەواوى خەڵکى هەرێمى کوردستان هەبووە. لەگەڵ ئەوەشدا بەهۆى گرنگیى هەڵکەوتە جوگرافی_ سیاسیی (جیۆپۆلەتیکی)یەکەی شارى هەڵەبجە و هەوڵى بزووتنەوە کوردییەکان بە یارمەتى حکومەتى ئێران بۆ کۆنتڕۆڵى تەواوى شارەکە، بووەتە هۆى ناڕەزایى و توڕەکردنى دەوڵەتى عێراق. هەر بۆیە لە دەرئەنجامدا ڕژێمى بەعس بە هاوکارى هەندێک دەوڵەت، بە سوود وەرگرتن لە بێدەنگبوونى دەوڵەتە نێودەوڵەتییەکان و بە پاساوى بوونى ئێران لە ناوچەکە و بە تایبەت لەناو شارى هەڵەبجە، کیمیابارانى شارەکەى کرد، کە ئەمەش بووە هۆى پیسکردنى ژینگە و لەناوبردنى بونیادى ئابوورى و سیاسیى شارى هەڵەبجە.
دەستخەتێکی ئیجازەنامەی ئیرشاد و ڕێنمونیکردنی موسڵمانانە و لەلایەن شێخ عوسمانی سیراجەدینی تەوێڵەوە بە مەولەوی شاعیر بەخشراوە. یەکێکە لەو سێ نامەیەی لەگەڵ پەسەندی شەجەرەی (مەولەوی)دا لە ساڵی ١٢٧٢ک - ١٢٨٥ز نوسراوە. وێنەی ڕەسەنی دەستنوسەکە لای بنەماڵەی مەولەوی پشتاوپشت پارێزراوە. سەرەتاکەی باسێکی پابەندبوونی تەریقەتە بەشەریعەتەوە و لە نیوەیدا هاتووە: (جەنابی زانای ڕەببانی و سەدەفی گەوهەری مەعریف و مەعانی، ئەستێرەی بورجی نێو ئەستێرەکانی ئاسمانی بەختەوەری، پەیڕەوکاری ڕێچکەی ڕاستوڕەوان مەولەوی "مەلا عەبدولڕەحیم" ڕادەسپێرم، دەستوور دەدەم، کە دوای پەیڕەوکردنی کاری چاکە و نەهی لە خراپە و تەڵقینی زکری ئاسایی ئەم خاوخێزانە شەریفە نەبێتە مایەی دڵتەنگیی هەر موریدێک، کە دێتە سەر ئەم ڕێچکەیە فێری ئوسوڵ و لقەکانی ئایینی بکات، کۆڵەکەکان و مەرجەکانی بڕوایی و ئیسلام و نوێژ و ڕۆژوو و تەواوی ئەرکە شەرعییەکانی دی بۆ ڕاست و دروست بکاتەوە. هەروا تەواوی خولەفای سەر بەم خاوخێزانە لەمەودوا مەئمورن لەوەی، کە دڵسۆزی و ئاکار و کردەوەکانی ئەم خانەدانە و قسە و کردەوەکانی مەولەوی بە کردوەکانی بچوکتان بزانن. ناکرێت لە فەرمایشتە شەرعییەکانی ئەو دەربچن، ئیجازەمان پێیداوە، کە زانست و زانیارییە شەرعییەکان فێری خەڵکی بکات لە خوێندنەوەی قورئان و دەلائیلەکانی دیکە. ئینشائەڵا و تەعالا کاتەکانی خۆتان بە تاعەت و خواپەرستی و پارێزکاری ببەنەسەر و جیهان بە نووری خوێندنەوە و ڕانومایی خواپەرستان ڕۆشنبکەنەوە).
لێکۆڵینەوەی توێژەر (سەیران صالح اسماعیل) ە. ساڵی ٢٠١٦ پێشکەشی بەشی مێژووی کۆلێژی ئەدەبیاتی زانکۆی سەڵاحەدینی کردووە. بەگەشتی هۆزی جاف دەکات: دووبەرەیی لە گەڵ ئینگلیز و شێخ مەحمووددا، بەرەی لایەنگری بەریتانیا لەو باوەڕەدا بووەو بە یارمەتی بەریتانبا کورد بە مافەکانی دەگات، بەڵام لە سییەکاندا ئەو باوەڕەیان نەما، پیاوانی ئەم هۆزە لە زۆربەی کۆمەڵەو ڕیکخراوە ڕۆشنبیری ونەتەوەییەکاندا ئەندامی کارابوون، وەڕۆڵیان هەبووە لە نەهێشتنی ناکۆکییەکانی حیزبی هیوا، نوێنەری جاف لە پەرلەمانی عێراق پێداگربوون لەسەر داواکانی گەلی کورد، لە ژیانی کۆچەرییدا دەسەڵاتیان بەهێزتر بووەو هەستیان بە ئازادی زیاتر کردووە، لە گەڵ نیشتەجێبوونیان دەسەڵاتیان کەم بووەتەوە ئافرەتیان شان بەشانی پیاو کاری بەڕێوەبردن و هەڵسوڕانیان بەدەست بووە لە وانە عادیلەخان، خاوەنی کلتور و دابونەریتی ڕەسەنیان بوون و لە شەردا ئازاو لە ئاشتیدا ماقووڵ و خاوەن گفت بوون.
ئەو بەڵگانەن، کە لە مۆنۆمێنتی هەڵەبجەی شەهید دانراون، لەلای کەسوکاری شەهیدان و قوربانیانی هەڵەبجە وەک بەڵگەی دڵخۆشی و هەقسەندن سەیردەکرێن. ئەوانیش بریتین لە: (پەتی لە سێدارەدان و پێنوسی واژۆپێکردنی لە سێدارەدان و شەهادەی وەفاتی تاوانبار (عەلی حەسەن مەجید)، شەهادەوەفاتی تاوانبار (سەدام حسێن)، شەهادەوەفاتی (عودەی و قوسە)ی سەدام حسێن).
دەنگدانەوەی کوشتارگای دێریاسین و کارەساتی هەڵەبجە لە شیعری عەرەبی و کوردیدا، لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکارییە، کە ساڵی ٢٠٢٤ خوێندکار (شیلان سدیق مەجید) پێشکەش بە بەشی زمان و ئەدەبی عەرەبی زانکۆی کوردستان لە شاری سنەى وڵاتی ئێرانی کردووە و بە پلەی نایاب پەسەند کراوە. لە پێنج بەشی سەرەکی پێکهاتووە. بەشی یەکەم: پڕۆپۆزەڵی لێکۆڵینەوەکە لەخۆدەگرێت و بە کورتی باسێکی خێرای ڕووداوەکان، ئەدەبی بەرگری، بەراوردکاری و ئامانج و پڕەنسیپی لێکۆڵینەوەکە دەکات. بەشی دووەم: باس لە لێکۆڵینەوەکانی پێشوتر دەکات، کە لەسەر هەریەکە لە کارەساتەکانی هەڵەبجه و دێریاسین ئەنجامداون. بەشی سێیەم: باس لە پێناسەى ئەدەبی بەرگری و ئەدەبی بەراوردکاری دەکات و بنەما و پڕەنسیپەکانیان دەخاتەڕوو، هەروەها باس لە مێژووی هەڵەبجە و دێریاسین و ئەو کارەساتانە دەکات، کە بەسەر ئەو دوو شارەدا هاتوون. بەشی چوارەم: ئاماژە بە شیعری شاعیرانی عەرەب و کورد لەسەر کارەساتی دێریاسین دەکات. لە بەشی پێنجەمیشدا کاریگەریی هەردوو ڕووداوەکە و ڕەنگدانەوەی لە شیعری شاعیرانی کورد و عەرەبدا خراوەتەڕوو، پاشان بەراورد لە نێوان خاڵە لاواز و بەهێزەکانی هەریەک لە شیعری شاعیراندا کراوە. لە کۆتاییدا لێکۆڵینەوەکە بەو ئەنجامه گەیشتووە، کە هەریەکە لە ڕووداوەکان کاریگەریی گەورەیان لەسەر شیعری بەرگری و لاواندنەوە لای شاعیرانی عەرەب و کورد هەبووە و شاعیران وەکو ژانرێکی ئەدەبی بۆ هاندانی گیانی بەرخۆدان و بەرگری دژی ستەم و داگیرکاری بەکاریانهێناوە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (ڕەنجدەر جەمال ڕەشید)ە و ساڵی ٢٠٢٢ پێشکەش بە زانکۆی سلێمانی کراوە. لە چوار بەش پێکهاتووە. بەشی یەکەم جگە لە چوارچێوەی تیۆریی لێکۆڵینەوەکە، باس لە سەرەتاکانی سەرهەڵدانی پیشەسازی لە ناوچەی لێکۆڵینەوەدا کراوە. بەشی دووەم پێوەرەکان و دابەشبوونی پیشەسازییەکانە لە پارێزگای هەڵەبجە. بەشی سێیەم لە بنەما و هۆکارەکانی جێگیربوونی پیشەسازی لە پارێزگای هەڵەبجە دەکۆڵێتەوە. بەشی چوارەمیش بۆ کێشەکان و ئاسۆی داهاتووی کەرتی پیشەسازی لە پارێزگاکە تەرخانکراوە. لێکۆڵینەوەکە بە کۆمەڵێک ئەنجام گەیشتووە لەوانە: پیشەسازی لە ناوچەکەدا بە چەند قۆناغێکدا تێپەڕیوە، لە ساڵی ١٩٥٨ەوە دەستپێدەکات، تا دەگاتە ساڵی ٢٠٢١. جگە لە بوونی تەواوی بنەما سەرەکییەکانی پیشەسازی، بەڵام ژمارەی کارگەکان لە ١٤١ کارگە تێپەڕناکات، کە جگە لە سێ کارگەی گەورە، تەواوی کارگەکان بچوکن و تەنها ٩١٦ کەس کاریان تێدادەکەن. کارگەکانی بیناکاری زۆرترین ڕووبەری زەویان داگیرکردووە. بە گشتی کارگەکان بۆ خۆبژێوین و بۆ پڕکردنەوەی پێداویستیی ناوچەی لێکۆڵینەوەکە دامەزراون.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (هێمن کەمال حەمەئەمین)ـە، ساڵی ٢٠٢٤ نوسراوە و بەمەبەستی بەدەستهێنانی بڕوانامەی دکتۆرا لە زانستی جوگرافیادا، پێشکەش بە زانکۆی سۆران کراوە. لێکۆڵینەوەکە بەسەر چوار بەشدا دابەشکراوە. بەشی یەکەم بۆ سيما سروشتيیەکانى ناحيەى سيروان وەک (پێکهاتەی جیۆلۆجی و بەرزی و نزمی و ئاڕاستەی لێژی و ئاووهەوا و ڕووپۆشى ڕووەکى و خاک و کاریگەرييان لەسەر دروستبوونى مەترسیيە جيۆمۆرفيیەکان تەرخانکراوە. بەشی دووەم تايبەتە بە پڕۆسە مۆرفۆ (تێکتۆنى، ئاووهەوايى، دايناميکى، مرۆيى)یەکان و ئەو شێوە جيۆمۆرفیيانەى، کە لە ئەنجامى ئەو پڕۆسانهدا دروستدەبن. بەشی سێیەميش تايبەتمەندیيە هايدرۆلۆجى و مۆرفۆمەترییەکانى ناحيەکە شيکراونەتەوه و کاريگەرييان لەسەر دروستبوونى مەترسیى لافا و ڕاماڵينى خاک خراوەتەڕوو. بەشی چوارەم تایبەتە بە هەڵسەنگاندنی مەترسیيە جيۆمۆرفيیەکان، ئەمەیش بە پشتبەستن بە چەند مۆدێلێکى نوێ لە ڕێگەى سيستمى زانياریيە جوگرافيیەکانەوە و دانانى ڕێگەچارەى پێويست بۆيان.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (هیرۆ عومەر ساڵح)ـە ساڵی ٢٠١٠ نوسراوە. بە مەبەستی بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماستەر لە جوگرافیادا، پێشکەش بە زانکۆی سلێمانی کراوە. لێکۆڵینەوەکە بە میتۆدی شیکاری و بەراوردکاری نوسراوە. لە چوار بەشی سەرەکی پێکهاتووە. لەبەشی یەکەمدا ناوچەی لێکۆڵینەوەکە لە ڕەهەندە (جوگرافی و مێژوویی و دیمۆگرافییەکان)ەوە ناسێنراوە. لە بەشی دووەمدا باس لە دابەشبوونی دانیشتوان بەپێی شوێن و دێهاتەکان کراوە. لە بەشی سێیەمدا دابەشبوونی قەبارەیی دانیشتوانی دێهاتەکان و شێوازەکانی دابەشبوون باسکراوە. بەشی چوارەمی تەرخانکراوە بۆ ڕۆڵی هۆکارە سروشتی و مرۆییەکان لەسەر دابەشبوونەکە. توێژەر بەو ئەنجامە گەیشتووە، کە ڕەوتی گەشەی گوندنشینی بەردەوام لە گۆڕانکاریدا بووە، کە ئەمەیش پەیوەستبووە بە سیاسەتەکانی حکومەتەکانی عێراق و هەرێمەوە. بەشێوەیەک، کە ژینگەی باوی نیشتەجێبوون لە گوندنشینییەوە لە ساڵی ١٩٥٧دا بەڕێژەی ٨٢%بووە و پاشان لە ساڵی ٢٠٢٢دا دابەزیوە بۆ ٢٦%. هەروەها ژمارەی گوندەکانیش لە ٤٠٧ گوندەوە بۆ ١٢٨ گوند کەمبووەتەوە. سەرەڕای خستنەڕووی هۆکارەکانی ڕاگواستن و گۆڕانی کارگێڕی، لێکۆڵەر گرنگی بە هۆکارە سروشتی و مرۆییە جوگرافییەکان لە دابەشبوونی گوندەکان بەسەر یەکە کارگێڕییەکاندا داوە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (هەورامان کەمال میرزا)یە. ساڵی ٢٠١٣ پێشکەش بە زانکۆی سەڵاحەدین کراوە. لێکۆڵینەوەکە لە چوار بەش و هەر بەشێکیش لە چەند تەوەرەیەک پێکهاتووە، کە جوگرافیا و مێژووی هەڵەبجە و تایبەتمەندیی سروشتی و تایبەتمەندیی دانیشتوانی هەڵەبجە خراونەتەڕوو. بەشی دووەم جگە لە باسکردنی چەمک و شێوازەکانی مۆرفۆلۆجی، قۆناغەکانی فراوانبوونی شاری هەڵەبجە باسکراون. لە بەشی سێیەمدا گرنگترین ئەو هۆکارانە باسکراون، کە کاریگەرییان لەسەر فراوانبوونی شارەکە هەبووە، وەک شوێن و پێگەی جوگرافی، دیمۆگرافیا، سیاسەتی حکومەتەکان، چالاکیی ئابوری و هتد. لەبەشی چوارەمدا باس لە کاریگەرییە ژینگەییەکانی ئەو فراوانبوونەی شاری هەڵەبجە کراوە، هەروەها ئاڕاستە و ئایندەی فراوانبوونی شارەکەش باسکراون. لە گرنگترین ئەو ئەنجامانەی، کە توێژەر پێیانگەیشتووە، زیاتر دەربارەی کاریگەرییە ژینگەییەکان فراوانبوونی شاری هەڵەبجەن، کە ئەوانیش بریتین لە: بەرزیی ڕێژەی بەکارهێنانی زەوی بۆ نیشتەجێبوون و بە پلەی دووەم بەکارهێنانی ڕێگاوبان و بەکارهێنانەکانی دیکەش بەپێی قۆناغەکانی مۆرفۆلۆجی گۆڕانکارییان بەسەرداهاتووە. بەهۆی فراوانبوونی شارەکەوە، زیاتر لە ٢١٤١ هێکتار زەوی کشتوکاڵی و باخ و باخات لەناوچوون. هەروەها بەرزبوونەوەی ژمارەی بیر و بەرزیی ڕێژەی بەفیڕۆدانی ئاوی خواردنەوە و بەرزیی ڕێژەی زبڵ و خاشاکی ماڵان، کە زیاتر لە ٦٧ تەن بووە لە ڕۆژێکدا.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (عەتا محەممەد عەلائەدین)ـە. ساڵی ٢٠٠٧ بە زمانی عەرەبی پێشکەش بە بەشی جوگرافیی زانکۆی سلێمانی کراوە. نامەکە بە ناونیشانی:(قەزای هەڵەبجە لێکۆڵینەوەیەک لە جوگرافیای هەرێمی) نوسراوە، لە سێ بەشی سەرەکی پێکهاتووە. بەشی یەکەم لە حەوت تەوەرەدا باس لە تایبەتمەندییە سروشتییەکانی قەزای هەڵەبجە وەک جیۆلۆجیا و بەرزی و نزمی و ئاووهەوا و خاک و هتد کراوە. لە بەشی دووەمدا لێکۆڵینەوە لە دانیشتوانی قەزاکە لە سێ تەوەرەدا کراوە لە دابەشبوون و شێواز و چڕیی و ژینگەی دانیشتوان کراوە. لە بەشی سێیەمدا تایبەتمەندی و بنەما ئابورییەکانی وەک کشتوکاڵ و پیشەسازی و گەشتوگوزار و هتد کراوە. لە گرنگترین ئەنجامەکانی لێکۆڵینەوەکە بریتین لە: دەرخستنی چەندین لایەنی دەوڵەمەندی قەزاکە، لە دەرامەتی سروشتی و هەروەها باسکردن لە گۆڕانکارییە دیمۆگرافییەکانی دانیشتوان لە سەردەمە جیاوازەکاندا، هەروەها دابەشبوونی نایەکسانی دەرامەتە سروشتی و مرۆییەکان بەسەر قەزاکەدا، سەرەڕای جۆراوجۆریی ئەو دەرامەتانە بەتایبەت لە بوارە سروشتییەکاندا.
لێکۆڵینەوەی (د. مقداد عومەر عەبدوڵا)یە. ساڵی ٢٠١٥ پێشکەش بە زانکۆی سلێمانی کراوە. لێکۆڵینەوەکە لە سێ بەشی سەرەکی و چەند تەوەرەیەک پێکهاتووە. بەشی یەکەم بریتییە لە ناساندنی ناوچەی لێکۆڵینەوە لە ڕووی شوێن و سنوری کارگێڕی و بەرزی و نزمیی ڕووی زەوی و ئاووهەوا و سەرچاوە ئاوییەکان و خاک. بەشی دووەم بریتییە لە پەیوەندیی نێوان ئاووهەوا و بەرهەمهێنانی سەوزەی هاوینە و باسکردن لە ڕەگەزە گرنگە کاریگەرییەکانی ئاووهەوا. بەشی سێیەم بریتییە لە دابەشبوونی جوگرافیی بەروبوومەکان و شیکردنەوەی ئاماریی بۆ دیاریکردنی کاریگەریی هەریەکە لە ڕەگەزەکانی ئاووهەوا لەسەر بەرهەمەکان کراوە. لە گرنگترین ئەنجامەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە بریتین لە: بوونی دەشتی شارەزوور لە پارێزگاکە، کە بەڕێژەی ٣٥.٨% ڕووبەری گشتیی پارێزگاکەی پێکهێناوە و پشکی گەورەی بەردەکەوێت لە بەرهەمهێنانی جۆرەکانی سەوزەی هاوینەدا. بەهۆی بوونی خاکی بەپیت و بوونی سەرچاوەی ئاوی سەرزەوی و دەوڵەمەندیی بە ئاوی ژێرزەوی. جیاوازیی لە وەرزی بەروبوومەکان بەپێی ناوچە جیاوازە شاخاوی و دەشتییەکان. هەروەها کەمترین بەکاربردنی ئاو بۆ بەروبوومەکان لەمانگی ئازار و زۆرترین لە مانگی ئابدایە. هەروەها ڕووبەری چێنراوی سەوزەی هاوینە ڕێژەی ٤.٥%ی ڕووبەری پارێزگاکە دەگرێتەوە. ناحیەی سیروان زۆرترین ڕووبەری بۆ سەوزە هاوینییەکان هەیە.
یەکەم لێکۆڵینەوەیە لەسەر ئاستی دەروەی عێراق سەبارەت بە کاریگەریی درێژخایەنی چەکە کیمیاییەکانی هەڵەبجە ئەنجامدرابێت. پاش ١٠ ساڵ لە کارەساتی هەڵەبجە و لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ژنە پڕۆفیسۆری بۆماوەزانی دکتۆر کریستین گۆزدن لەزانکۆی لیڤەرپولی بەریتانی ئەنجامدراوە. بیرۆکەی پڕۆژەکە لە لایەن پەیمانگای کوردییەوە لە واشتنتۆن دروستبووە. پاش نماییشی فیلمەکەی گوین ڕۆبەرت و بڵاوکردنەوەی و لێکۆڵینەوەیەکی زانستیی لە لایەن (د. عادل کەریم فەتاح)ی بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی هەڵەبجه و فوئاد بابان و کریستن گۆدزنەوە. بوویە پرۆژەی ڕووپێوکردنی کوردستان. دوای پشکنین لە سەر ٧٠٠ کەسی بەرکەوتوو، ئاماژە بە جۆری چەکە بەکارهاتووەکان کراوە. لە ئەنجامدا دەرکەوتووە زۆرێک لە بەرکەوتوان تووشی کوێری و نەخۆشیی پێست بوون. ٥٠٠ لە نەخۆشەکان ئاگادارکراونەتەوە، کە لە مەترسیدان. هەندێک لەو گازانە کاری لە D.N.A خانەکان کردووە و بووەتە هۆکاری تێکچوونە بۆ ماوەییەکان لە باوانەوە بۆ وەچەکان و کاری گەورەی لەسەر بەرزبوونەوەی ڕێژەی لەبارچوونی منداڵ هەبووە.
Halepçe Kentinde Yağmurla Beslenen Tarım Üzerine İklimin Etkileri لێکۆڵینەوەی خوێندکار (ئەرکان ئەحسەن محەمەد ئەلجامور)ە، ساڵی ٢٠١٧، وەک بەشێک لە پێداویستییەکانى بەدەستهێنانى بڕوانامەى ماستەر لە ئەندازیاریى ڕوپێوى پێشکەش بە بەشى جوگرافیاى زانکۆی ئەکسەراى- تورکیا کراوە. بە زمانى تورکی و لە چوارچێوەى ٦٤ لاپەڕەدا نوسراوە. بەشێوەیەکى گشتى لە ڕێگەى بەکارهێنانى وێنەى مانگى دەستکردى لاندساتى ساڵەکانى ٢٠٠٠، ٢٠٠٧ و ٢٠١٥، شیکارى بۆ دیاریکردنى ڕێژەى گۆڕانکارییەکانى ڕوپۆشى زەوى و بەکارهێنانى زەوى لە شارى هەڵەبجە کردووە. بە مەبەستى دیاریکردنی ڕەوتی گۆڕانی کەشوهەوا بە بەکارهێنانی داتای پلەی گەرمی و بارانبارینی کەشناسی، دیاریکردنی بەکارهێنانی زەوی بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمی تایبەت، پێشبینیکردنی دابەزینی ڕێژەی ئەو بەرهەمانەی، کە بە باران دەخورێن لە ژێر گۆڕانی بارودۆخی کەشوهەوادا لێکۆڵینەوەکە ئەنجامدراوە. لە سێ بەشی سەرەکی پێکهاتووە. بەشی یەکەمى لەگەڵ پێناسەى چەمکە سەرەکییەکانى لێکۆڵینەوەکەدا باس لە پێکهاتەى سیستەمى کەشوهەواى جیهانى، ڕۆڵى کشتوکاڵ لە ئابوریدا، سیستەمى جى ئای ئێس، گۆڕانى کەشوهەوا و گونجاویى زەوى، کەمبوونەوەى بەرهەمى زەوى و هۆکارەکانى خاک و کاریگەرییان لەسەر بەرهەمى خاک. بەشى دووەمى بۆ قسەکردن لەسەر میتۆدى لێکۆڵینەوەکە و ناوچەى لێکۆڵینەوەکە، کە هەڵەبجەیە تەرخانکراوە. لێرەدا جگە لە تایبەتمەندییەکانى کەشوهەواى هەڵەبجە، باس لە جۆرى کەشوهەواى هەڵەبجە، زانیاریى کەشوهەوا و هاوسەنگیى ئاو لە هەڵەبجە کراوە. بەشی سێیەمى بریتییە لە لایەنى مەیدانى. واتە لەم بەشەدا لێکۆڵەر هەوڵیداوە زانیارییە تیۆرییەکان لەسەر ناوچەى لێکۆڵینەوەکە، جێبەجێبکات. لێرەدا باس لە گۆڕانکارییەکانى کەشوهەوا و گونجاویى زەویى هەڵەبجە، ڕێژەى ساڵانەى بارانبارین و پلەى گەرمى، کراوە. هەروەها ئەنجامەکان سەبارەت بە گۆڕانی کەشوهەوا و بەرهەمهێنانی بەرهەمی بژێوی لە ناوچەکەدا، داینامیکی بەکارهێنانی زەوی و جۆرەکانی ڕووپۆشی زەوی لە ناوچە لێکۆڵینەوەکانی هەڵەبجەدا، دیاریکردنى گۆڕانکارییەکان لە ماوەى ئەو ساڵانەدا، هۆکارەکانى گۆڕینى ڕوپۆشى زەوى و شیکارى ڕاستییەتى ئەنجامەکان خراونەتەڕوو. لە کۆتایدا بە چەند ئەنجامێک گەیشتووە و ئەوەی خستووەتەڕوو، کە بەشێوەیەکى گشتى گۆڕانی کەشوهەوا کاریگەریی نەرێنی لەسەر بەرهەمهێنانی بەرهەم دەبێت. لە شارى هەڵەبجەدا بەشێوەیەکى گشتى کشتوکاڵ و بە تایبەت کشتوکاڵى بچوکى تێدادەکرێت. بۆیە هەر گۆڕانکارییەک لە کەشوهەواى ناوچەکەدا ڕووبدات، کاریگەرى لە دوو لەسەر چوارى دانیشتوانى شارەکە دەکات. بەشەکەى دیکەى دانیشتوانى هەڵەبجە لە ڕێگەى بەرزبوونەوەى نرخى خۆراک و کەمبوونەوەى ئاوى خواردنەوەوە کاریگەرییان لەسەر دەبێت. لەگەڵ ئەوەشدا لە شارى هەڵەبجەدا ڕووبەری ڕووەکی لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٢٠٠٧ لە ١١.٣% بۆ ١.٤٩% کەمیکردووە. بەڵام لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٧ بۆ ٢٠١٥ لە ١.٤٩% بۆ ٢.٥٦% زیادیکردووە. گەشەى دانیشتووانى هەڵەبجە بەرەو ڕۆژئاوای شارەکە زیاددەکات. ئەم دەرئەنجامەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ بڕیاردانى پلاندانانی داهاتوو لە شارى هەڵەبجە. لێکۆڵینەوە لە کاریگەرییەکانی زەمینلەرزەکانى کاراکۆچان و هەڵەبجە لەسەر وێستگەکانی TUSAGA-AKTIF بە بەکارهێنانی خزمەتگوزاری GNSS لەسەر بنەمای WEP (ماستەرنامە) Karakoçan ve Halepçe Depremlerinin Tusaga-Aktif İstasyonlarına Etkilerinin Web Tabanlı Gnss Servisiyle İnceleme لێکۆڵینەوەی خوێندکار (گوێکان باشکانGökhan Başkan - )ـە و ساڵی ٢٠١٨، پێشکەش بە بەشى ئەندازیاریى زانکۆی سەلجوق – قۆنیا کراوە، ئەمەیش وەک بەشێک لە پێداویستییەکانى بەدەستهێنانى بڕوانامەى ماستەر لە ئەندازیاریی ڕووپێویدا. بەشێوەیەکى گشتى ئەم لێکۆڵینەوە بەمەبەستى دیاریکردنی کاریگەریی زەمینلەرزەکانى هەڵەبجە و کاراکۆچانى ئێلازیغ لەسەر وێستگە جێگیرەکانى (GNSS – Global Navigation Satellite Systems) لە تورکیا ئەنجامدراوە. ئەمەش لە ڕێگەى چاودێرییەکى حەوت ڕۆژى یەکێک لە تۆمارەکانى GNSS بە ناوى (TUSAGA-AKTIF – Türkiye Ulusal Sabit GNSS Ağı). واتە وێستگەى نیشتمانى جێگیرى جی ئێن ئێس ئێس ى تورکیا. لە هەژمارکردنى داتاکانیشدا سوود لە (AUSPOS) وێبى وەرگیراوە، کە لەلایەن حکومەتى ئوسترالیاوە بەڕێوەدەبرێت. لێکۆڵینەوەکە لە پێنج بەشی سەرەکی پێکهاتووە. بەشی یەکەمى لێکۆڵینەوەکە دەربارەی ئەو سەرچاوانەى پێشوون، کە نزیکن لە ناونیشانى ئەم لێکۆڵینەوەیەوە. لێرەدا نمونەى ئەو لێکۆڵینەوانە دەهێنرێنەوە، کە شێوەى GNSS و PPP-GNSS واتە وێب و پێکهاتەى تەکتۆنیکى تورکیایان بەکارهێناوە. بەشى دووەمى لێکۆڵینەوەکە باس لە ناوچەکانى زۆنى زەمینەلەرزەکانى تورکیا دەکات. لێرەدا باس لەوە دەکرێت، کە %٩٨ی خاکى تورکیا لەژێر هەڕەشەى زەمینلەرزەدان. لە بەشى سێیەمى توێژینەوەکەدا باس لە پێکهاتەى تەکنۆتیکیى ناوچە زەمینلەرزەکان دەکات. بەشى سێیەم بەسەر دوو تەوەرەدا دابەشکراوە. لە تەوەرەى یەکەمدا باس لە ناوچەکانى زەمینلەرزەى هەڵەبجە دەکات. لە تەوەرەى دووەمدا باس لە ناوچەکانى زەمینلەرزەى کاراکۆچانى ئێلازیغ دەکات. بەشى چوارەم بۆ قسەکردن لەسەر میتۆد و کەرەستەکانى توێژینەوەکە تەرخانکراوە. لە بەشى پێنجەمى توێژینەوەکەدا گفتوگۆکردن لەسەر ئەنجامەکانى توێژینەوەکە دەکرێت. لەم بەشەدا هەژمارى شوێنى زەمینلەرزەکانى هەڵەبجە و ئێلازیغ و دەرئەنجامەکانى هەردوو زەمینلەرزەکە خراونەتەڕوو. لە کۆتایدا توێژینەوەکە گەشتووەتە ئەو ئەنجامانەی، کە پێنج ڕۆژ پێش و دوای زەمینلەرزەکەى هەڵەبجە، زۆرترین جوڵەی ئاسۆیی (تێکەڵبوونی باکور و ڕۆژهەڵات) لە وێستگەی TVA٢ بە ٦.٦ ملم و زۆرترین جوڵەی ستونی بە ١٣.٨ ملم لە وێستگەی SEMD دیاریکراوە. پێنج ڕۆژ پێش و دوای زەمینلەرزەکەى ئیلازیغ کاراکۆچان، زۆرترین جوڵەی ئاسۆیی لە وێستگەی SSEH بە ١٦.٧ ملم و زۆرترین جوڵەی ستونى لە وێستگەی BING بە ٣٩.٢ ملم دیاریکراوە. مۆرفۆلۆجى گوندەکانى ناوچە شاخاوييەکان و کاريگەريى ژينگەى سروشتيى لەسەريان ناوچەى هەورامان وەک نمونە . (ماستەرنامە) لێکۆڵینەوەی خوێندکار (هاودین کامل عەلی)یە. ساڵی ٢٠١٥ پێشکەش بە زانکۆی کۆیە کراوە. لێکۆڵینەوەکە لە چوار بەشی سەرەکی پێکهاتووە. لەبەشی یەکەمدا باس لە ناساندنی ناوچەی هەورامان لە چوارچێوەی سنوری پارێزگای هەڵەبجە و ناساندنی چەمک و زاراواکان کراوە. لە بەشی دووەمدا مۆرفۆلۆجیای گوندەکانی ناوچە شاخاوییەکان و کاریگەری ژینگەی سروشتی لەسەریان، باسکراوە. لە بەشی سێەمدا گرنگترین تایبەتمەندییە ژینگەیی و سروشتییەکانی هەورامان وەک بەرزی و نزمی و ئاووهەواو خاک و ئاو و ڕووەکی سروشتی باسکراون. لەبەشی چوارەمدا باس لە کاریگەریی ژینگەی سروشتی لەسەر مۆرفۆلۆجیای گوندەکانی هەورامان دەکات، ئەمەیش لە ڕووری دابەشبوون و قەبارەی گوندەکان و بەکارهێنانی زەوی و شێوەی ئەندازەیی خانووەکان و کەرەستە بەکارهاتووەکان تیایاندا. لێکۆڵەر بە چەند ئەنجامێکی گرنگ گەیشتووە، کە زۆربەیان تایبەتمەندیی ناوچەی هەورامان لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا دەردەخەن، بەڵام لە گرنگترین ئەنجامەکان بریتییە لەوەی، کە هەورامان لە نێوان کوردستانى باشور و ڕۆژهەڵات دابەشکراوە و ناوچەى لێکۆڵينەوەکەیش ئەو بەشەى هەورامان دەگرێتەوە، کە دەکەوێتە کوردستانى باشورەوە و لە ناوەندى ناحيەى بيارە و شارەدێى تەوێڵە و ٣٣ گوندى تر لە پارێزگاى هەڵەبجە پێکدێت، کە ٢٧ يان دەکەونە سنورى ناحيەى بيارە و شەشیان سەر بە ناحيەى خورماڵن. هەروەها جۆراوجۆريەتیى تەرزەکانى دابەشبوونى گوندەکان، باڵادەستیى تەرزى کۆبوەوە لە قەدپاڵى چياکان و تەرزى بڵاوەبوو لە پێدەشتى چياکان و گوندى شێوە شريتى هێڵى لە دۆڵەکاندا. بچوکیى قەبارەى گوندەکان و جياوازیيان لە شوێنێکەوە و بۆ شوێنێکى تر بە هۆکارى هايدرۆلۆجى بە پلەى يەکەم. گوندەکانى قەدپاڵى چياکان زياتر شێوەى سێ گۆشەيى يان پليکانەييان هەيە و بنکى سێ گۆشەکە لە خوارەوەيە و بە سەرکەوتن بە لاى چياکاندا ژمارەى خانوەکانى گوندەکە کەم دەبنەوە. هەڵسەنگاندنی شێوەکانی ڕووی زەوی و کاریگەری لەسەر شێوەکانی ڕووی زەوی لە پارێزگای هەڵەبجە (دکتۆرانامە) لێکۆڵینەوەی خوێندکار (مقداد عومەر عەبدوڵێ)یە. لێکۆڵینەوەیەکە لە (جیۆمۆرفۆلۆجیای پراکتیکی)یە و لە ساڵی ٢٠٢٣، پێشکەشی ئەنجوومەنی کۆلێجی زانستە مرۆڤایەتییەکانی زانکۆی سلێمانیی کردووە، ئامانجی ئەم لێکۆڵینەوەیە تیشکخستنەسەر تایبەتمەندییە سروشتییەکانی پارێزگاکەیە، هەروەها ئەو پڕۆسە جیۆمۆرفۆلۆجیانەی کاریگەرییان لەسەر دروستبوونی شێوەکانی ڕووی زەویی ناوچەکهدا هەیە، هەروەها هەڵسەنگاندن بۆ شێوەکانی ڕووی زەویی پارێزگاکه، کە چەندین شێوەی جیاواز بەدەرکەوتون، پاشان کاریگەریی شێوەکان لەسەر چالاکیی گەشتوگوزار لە پارێزگاکەدا ڕوونکراونەتەوە. هونەر و تراژیدیا و کارەساتی هەڵەبجە لە هونەری شێوەکاریدا. پڕۆژەی ٥٠٠٠ پۆترێت ٥٠٠٠ قوربانی وەک نمونە (ماستەرنامە) لێکۆڵینەوەی خوێندکار (حەسەن موراد محەممەد یوسف)ـە و ساڵی ٢٠٢٤ پێشکەش بە کۆلێژی هونەرەجوانەکانی زانکۆی سلێمانی کراوە. لە بەشی شێوەکاری - وێنەکێشان، پ. د. ڕێبوار سەعید ڕەشید، سەرپەرشتیکردووە. لەچوار بەش پێکدێت، بەشی یەکەم بۆ چێوەی گشتیی لێکۆڵینەوەکە، کێشە و گرنگی و سنور و چەمک و زاراوەکان تەرخانکراوە، بەشی دووەم، چێوەی تیۆری، پەیوەندیی هونەر و تراژیدیا، کیمیابارانکردنی شاری هەڵەبجە وەک نمونەی جینۆسایدی نەتەوەی کورد، بەشی سێیەم، ڕێکارەکانی جێبەجێکردنی توێژینەوە، ١٤ نمونە لە پڕۆژەی ٥٠٠٠ پۆرترێت و شیکردنەوەیان، بەشی چوارەم، ئەنجام و دەرئەنجام و ڕاسپاردەکان، سەرچاوەکان، پاشکۆی چەند وێنەیەکی فۆتۆگرافی، بایۆگرافیی هونەرمەند ڕێبوار سعید، پوختەی توێژینەوەکە بە زمانەکانی عەرەبی و ئینگلیزی. خشتەکان، هێنانی وێنەی ٥٠ تابلۆ لە هونەرمەندان بۆ چێوەی تیۆری، هێنانی ٢٤ وێنە لە پڕۆژەکە بۆ نمونەی لێکۆڵینەوەکە.