بەرگی پێنجەم
کتێب، بەڵگەنامە و بڵاوکراوەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
کۆکراوەی کتێب، دەستنووس و بەڵگەنامە گرنگەکان کە مێژوو و ڕۆشنبیری هەڵەبجە و ناوچەکە بە دۆکیۆمێنت دەکەن.
بەرگی پێنجەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
کۆکراوەی کتێب، دەستنووس و بەڵگەنامە گرنگەکان کە مێژوو و ڕۆشنبیری هەڵەبجە و ناوچەکە بە دۆکیۆمێنت دەکەن.
نوسین: ئیبراهیم هەورامانی چاپخانەی بینایی، چاپی یەکەم، سلێمانی، ٢٠٠٤ ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: باسکردنی مێژووی هەڵەبجە لە پێش کیمیاباران و دواتردا. لەگەڵ هەر باسێکیشدا وێنەی جۆراوجۆر خراوەتەڕوو.
ئامادەکردن: مەلا عبدالکریمی مودەریس چاپی یەکەم، ١٣٨٥ دوو بەرگ، بڵاوکەرەوەی کوردستان، انتشارات کردستان، سنندج، ١٣٨٥ ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: بن و بنەچەی مەولانا، سەردەمی مناڵی و خوێندنی، مۆستاکانی، سەفەرەکانی، گەڕانەوەی، دواسەفەری بۆ هەورامان، کۆچیدوایی، وەسیەتی، جێنشینەکانی، کەسوکار و ژن و منداڵی، ئەو کتێبانەی دایناون، ئەو کتێبانەی ستایشیانکردووە. خەلیفەکانی، شێخ عوسمانی تەویڵە، مەلا مستەفای مەلا جەلالی خورماڵ، چەند مەنسوبێکی ناوچەکە، تەریقەتی نەقشبەندی، نامەکانی مەولانا.
ئامادەکردن: مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس چاپی یەکەم، چاپخانەی کۆڕی زانیاریی عێراق، بەغداد، ١٩٨٣ ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: بەشی یەکەم: شێخە نەقشبەندییەکانی هەورامان، شێخ عوسمان سیراجودین، شێخ موحەممەد بەهائودینی کوڕی شێخ عوسمان سیراجودین، حاجی شێخ عەبدولڕەحمان ئەبولوەفای کوڕی شێخ عوسمان سیراجودین، شێخ عومەر زیائودینی کوڕی شێخ عوسمان سیراجودین، شێخ عەلائودینی کوڕی شێخ عومەر زیائودین، مەلا حامیدی کاتب، سەیید عەبدولڕەحیمی مەشهوور بە (مەولەوی)، ئەحمەد پریسی، سەیید شاکەرەمی تاوەگۆزی، مەلا ئیبراهیمی بیارە، مەلا عەبدولقادری مودەڕیسی بیارە، مەلا عەبدولڕەحیمی چروستانەیی، مەلا قادری مەلا مۆمن، مەلا مەجیدی پێشنوێژی خانەقای بیارە، مەلا عەبدوڵای عەبابەیلێیی، مەلا بەهائودینی پێشنوێژی خانەقای بیارە، شێخ موستەفای موفتیی هەڵەبجە، مەلا حەمەسەعیدی عەبابەیلێیی، شێخ عەبدولکەریمی ئەحمەدبڕندە، مەلا مەحموودی بێخود.
نوسین: ئەحمەد محەممەد ئەمین( ئەحمەد لار). چاپی یەکەم، چاپخانەی کارووخ، ٢٠٠٩ ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: هەندێک کورتە بابەتی وەک: هەڵەبجەم چۆن دەهاتەپێشچاو، پێکهاتەی هەڵەبجە، جولەکە، بەگزادەی جاف، ئێرانی، دیمەنی هەڵەبجە لە ساڵەکانی ١٩٢٨ بۆ ١٩٣٥، جاف و هەڵەبجە، مێژووی هەڵەبجە، بازرگانیی هەڵەبجە، شاعیرەکانی هەڵەبجە، ڕوونکردنەوەی چەند ناوێک.
نوسین: ئەیوب ڕۆستەم چاپی سێیەم، چاپخانەی کەمال، لە بڵاوکراوەکانی سەنتەری مارگرێت، ٢٠١٣ ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: پیرنال مۆردینی، پیر نەرەی باڵانبۆیی، پیر ئیبراهیمی جاف، پیر دلاوەری دەرەشیشی، پیر تەیموری هەورامی، پیر نادری هەورامی، پیر محەممەدی شارەزوری، پیرشالیاری هەورامی، پیر باباغەیبی هاورای، پیر ڕۆستەمی سۆ... هتد، لە دەورەی چل تەندا باسی: شائیبراهیمی ئێوەت، سان سەهاک عرفانی یارسانی هەورامان قانون، سەیاد، لامی، پێشەنگ، ئەوڕەنگ، شمشاڵ، سەیقەڵ، مەستی، غازی، وەردی، قەندیل، تەوار، سەراف... لە دەورەکان، دەورەی عابدینی جاف، لەکەڵامەکاندا، ئێڵبەگی جاف، لە دەفتەرەکان دەفتەری شنروێ، لە پێنج ڕابەرەکە، باواسەرهەنگ دەودانی لە تەوێڵەیە، باوا ناوسی جاف لە سەرگەت، ژیانی هەندێک لە ٧٢ پیرەکان، بنەما دینیەکانی وەک جەم، ڕۆژوو، سمێڵ، کە کاکەییەکانی هەورامان پەیڕەویاندەکەن، لە شوێنە پیرۆزەکان، هاوار، شنروێ، سەرگەت، مۆردین، چناری کۆکۆیی، تەپی سەفا، تەوێڵە، ئەشکەوتی نەوێ، دەرەشیش، شێخ ڕەش لە شەشک، میری سوور، جاور لە پاڵانیا، شارەزوور بە گشتی، دەیان شوێنی تر لە هەورامان.
نوسین: د. حوسێن محەممەد عەزیز چاپخانەی شڤان، سلێمانی، ٢٠٠٤ ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: بێسارانی، سەیدی هەورامی، نالی، مەولەوی، تایەر بەگی جاف، شاهۆ، چرۆسانەیی، شێخ عوسمان نەقشبەندی، قانیع، مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس، حاجی برایمی شاتری جاف.
ئامادەکردن: ئیبراهیم هەورامانی چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠٠٦ ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: ئەلبومێکی وێنەیی و نوسینە. بە هەر سێ زمانی عەرەبی و ئینگلیزی و کوردی، وێنە و باسی چرکەساتی کیمیابارانەکە دەخاتەڕوو.
یادەوەرییەکانی لاوێکی هەڵەبجەیی لە چەند ڕۆژێک پێش کیمیابارانەوە تا ١٦/٣/١٩٨٨نوسین: کامیل عەبدولقادر وەیس محەممەد چاپی یەکەم، چاپخانەی گەنج، سلێمانی، ٢٠١٠، بڵاوکراوەی کۆمەڵەی قوربانیانی کیمیابارانی هەڵەبجە ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: چەند ڕۆژێک پێش کیمیابارانی هەڵەبجە، بۆمباران و کیمیابارانی فڕۆکەکانی بەعس، هەڵهاتن لە مەرگ - هەوڵدان بۆ ڕزگاربوون، کوێربوون و سەرگەردانیی لە کەسوکار و دابڕان، لە هۆشخۆچوونم و ئەو هەوڵانەی دران بۆ ڕزگارکردنم لە مەرگ لە نەخۆشخانەی تاراندا، هەواڵزانینی شەهیدبوونی سەرجەم ئەندامانی خێزانەکەم و درێژەدان بە ژیانی تەنیایی، گەڕانەوەم بۆ عێراق...، کارکردنم لەگەڵ کۆمەڵەی قوربانیانی کیمیابارانی هەڵەبجە و... ، کامیل پاش گەڕانەوەی لە وڵاتی نەمسا و... ، سەفەرم بۆ بەغداد بۆ سکاڵاکردن لە دژی تاوانبارانی... ، چارەسەرکردنی بریندارانی کیمیایی لە هەرێمی کوردستان. ٣٢ ئازار کۆژانى ٣٢ برين لە کيميابارانى هەڵەبجە (کتێب) ئامادەکردن: کۆمەڵەى قوربانيانى کيميابارانى هەڵەبجە چاپخانەى تاران، ٢٠٢٠ ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: چاوپێکەوتن لەگەڵ ژمارەيەک لە شايەتحاڵەکانى کارەساتى کيميابارانى هەڵەبجە (ناسک تۆفيق عەبدولکەريم، ئاوات ساڵح سەعيد، ئيسماعيل ئيبراهيم مەجيد، تابان عەلى فەرەج، شامراد هەواس تۆفيق، حەيدر محەممەد عينايەت، وريا عەلى محەممەد ئەمين، فاتمە ڕۆستەم محەممەد، فارس عەلى عارف، باخان عەبدوڵا حەسەن، حەسەن موراد محەممەد يوسف، لەميعە عەلى دەروێش، شەرمين عەلى عەبدولکەريم، ڕووبار محەممەد حەمەسەليم، نيان ئەحمەد محەممەد، بەديعە خاليد مەعروف، وەجيهە يوسف خاليد، فاتمە ئەحمەد شوکر، چنور محەممەد کاک عەبدوڵا، پەخشان فایەق عارف، کەژاڵ فاتيح باباشێخ، کەژاڵ حەمەنورى حەمەکەريم، نەزيرە محەممەد ئەمين ئەحمەد، نەسرين عەبدولقادر محەممەد، کۆچەر ئەحمەد حەمەئەمين، عەزيز حەمەساڵح حەسەن، بەهنام ئەحمەد عەبدولڕەحمان، نيهايەت محەممەد ئەحمەد، گەلاوێژ محەممەدخان حەمەئەمين، درەخشان کاکەشێخ سەعيد، نەشمیل ئەحمەد حسەين). ٤٨ کاتژمێر (دیداری ڕۆژنامەنوسی) (کتێب) نوسین: ئیبراهیم هەورامانی چاپخانەی کارۆ، چاپی یەکەم، سلێمانی، ٢٠١٢ ناوەڕۆکی پەیوەندیدار: دیداری ڕۆژنامەنوسی لەگەڵ فۆتۆگرافەری ئێرانی (ساسان مۆیدی)، سەبارەت بە سەردانیکردن و گواستنەوەی وێنەی کیمیابارانی هەڵەبجە.
ئامادەکاران: Eroğlu vd, Cengiz، چاپخانەی: ORSAM، شوێنی چاپ: Ankara، ساڵی چاپ: Kasım ٢٠١٢ بابەتى پەيوەنديدار: SÜLEYMANIYE SANCAĞINA BAĞLI KAZALAR (Gülanbar Kazasına Dair Bilgiler), Gülanbar Kazası, Gülanbar Kazası (IKiNCi SINIF), ١٢٩٢ BAĞDAT SALNAMASI (Gülanbar Kazasına).
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (سروە دەشتی وەهاب)ـە. بە زمانی عەرەبی پێشکەش بە بەشی جوگرافیی زانکۆی سەلاحەدین لە ساڵی ٢٠٢٠ کراوە. لێکۆڵینەوەکە (توانستە جوگرافییەکانی گەشەپێدانی گەشتوگوزاری بەردەوام لە پارێزگای هەڵەبجە) خستووەتەڕوو، کە لە چوار بەشی سەرەکی پێکهاتووە. بەشی یەکەمی چوارچێوەی تیۆری و ناساندنی ناوچەی لێکۆڵینەوەیە. بەشی دووەمی توانستە جوگرافییە سروشتیەکان و بەشی سێیەم توانستە جوگرافییە مرۆییەکانی بۆ پەرەپێدانی گەشتوگوزار باسکردووە. لە بەشی چوارەمدا لێکۆڵینەوە لە واقیعی ئێستەی گەشتوگوزار و چۆنییەتی ئاڕاستەکردنی بۆ پەرەپێدانێکی بەردەوام باسکراوە. لێکۆڵینەوەکە بەو ئەنجامە گەیشتووە، کە پارێزگای هەڵەبجە هەرچەندە دەوڵەمەندە بە توانا سروشتی و مرۆییەکان، بەڵام گەشتوگوزار تیایدا لە ئاستی تواناکانیدا نییە و دواکەوتووە. تەنها لایەنی ئەرێنیی ئەم دواکەوتنەش ئەوەیە، کە زەمینەی دانانی پلانێکی گەشتیاریی گونجاو بۆ بوارەکە دابنرێت تاکو پارێزگاکە بگاتە ئاستی پەرەپێدانی بەردەوام لە کەرتی گەشتوگوزاردا. التحلیل المکاني للأستعمالات الأرض الزراعية في قضاء حلبجة باستخدام نظم المعلومات الجغرافية (ماستەرنامە) لێکۆڵینەوەی خوێنکار (سەرکەوت ئەفراسیاب جهان)ـە و پێشکەش بە زانکۆی موسڵ لە ساڵی ٢٠١٣دا کراوە. لە شیکردنەوەی شوێن بە سیستمی GIS بۆ بەکارهێنانەکانی زەوی کشتوکاڵی لە قەزای هەڵەبجە دەکۆڵێتەوە. لێکۆڵینەوەکە لە چوار بەشی سەرەکی پێکهاتووە. لەبەشی یەکەم و دووەمدا بە جیا باس لە گرنگترین هۆکارە سروشتیە کاریگەرەکان وەک بەرزی و نزمیی ڕووی زەوی، ئاوهەوا، دەرامەتی ئاو، خاک دەکرێت. هەروەها هۆکارە مرۆییە گرنگەکانی وەک هێزی کار و کرێکاری کشتوکاڵی، ئامێر و پەیینی کیمیایی و هتد لەسەر کشتوکاڵ لە ناوچەی لێکۆڵینەوەدا کاریانلەسەرکراوە. لە بەشی سێیەمدا ئەو هۆکارە بایۆلۆژییانەی، کە کاریگەرییان لەسەر بەرهەمی کشتوکاڵی هەیە و چۆنیەتیی چارەسەرکردنی نەخۆشی و پەتاکان و شێوازەکانی مامەڵەکردن لەگەڵیاندا باسکراوە. بەشی چوارەمی لە دوو تەوەرە پێکهاتووە، تەوەرەی یەکەمی باس لە چەمکی بەکارهێنانی زەوییە کشتوکاڵییەکان و پۆلێنکردنیان و ناوچە کشتوکاڵی و بەرهەمدارەکان و دواتر دابەشبوونی جوگرافییان دەکات. تەوەرەی دووەم باس لە شیکاریی گۆڕانی شوێنی لە بەکارهێنانی زەوییە کشتوکاڵییەکان بە بەکارهێنانی سیستەمی زانیاریی جوگرافی و شێوازە ئامارییەکان دەکات. لێکۆڵینەوەکە بەو ئەنجامە گەیشتووە، کە کارلێکێکی بەهێز هەیە لەنێوان هۆکارە سروشتی و مرۆییەکاندا سەبارەت بە فراوانیی بەکارهێنانی زەوی کشتوکاڵی. سەرەڕای بوونی جیاوازییەکی زۆر لە نێوان بەکارهێنانی زەوییە کشتوکاڵییەکاندا بەشێوەیەک (٣٥.١٩%) ڕووبەری ناوچەی لێکۆڵینەوەکە، کە زەوی بەردەڵان بوون بۆ بەرژەوەندیی گشتی بەکاردەهێنرێن، ٦٤.٨١% بە ڕێژەیی دابەشکراوە، بەشێوەیەک ٢٧.٩٩% ڕووبەری کشتوکاڵییە، ١٩.٣% ڕووبەری لەوەڕگە سروشتییەکانە و ١٧.٠٣% ڕووبەری دارستانە سروشتییەکانە، ٠.٤٩% ڕووبەری دارستانە دەستکردەکانە. هەروەها توێژینەوەکە بە چەندین ئەنجامی دیکەیش گەیشتووە، لەوانە بوونی ناوچەی دەشتایی لە ناحیەی سیروان و کەمیی ئەم ناوچەیە لە ناحیەی بیارە. هەروەها دابەشبوونی دەستیکار و بیرە ئیرتیوازییەکان بەپێی ناوچە کشتوکاڵییەکان، کە هەموو ئەمانەش کاریگەرییان لەسەر ڕادەی بەکارهێنانی زەوی بۆ بواری کشتوکاڵی هەیە. المدارس الدينية الکردية و دورها في مواجهة التطرف العقدي - مدارس الحلبجة في القرن العشرين أنموذجا (ماستەرنامە) لێکۆڵینەوەی خوێندکار (جەلال عەبدولڕەحمان یوسف)ـە. ساڵی ٢٠٢٤ وەک بەشێک لە پێداویستییەکانی بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماستەر لە شەریعەتی ئیسلامیدا، پێشکەش بە بەشى بنەماکانی ئایینی زانکۆی هەڵەبجە کراوە. بەشێوەیەکی گشتی لێکۆڵینەوەکە باس لە ڕۆڵی خوێندنگە ئاینییەکان – حوجرەکان-ى سنوری پارێزگای هەڵەبجە دەکات، تاوەکو چەندە ئەم خوێندنگە ئاینییانە ڕۆڵیان لە ڕووبەڕووبوونەوە و سەرهەڵنەدانی هزری پەڕگیریدا هەبووە. بەشێوەیەکی گشتی لێکۆڵینەوەکە لە سێ بەشى سەرەکى پێکهاتووە: بەشى یەکەمى لە پێناسەی زاراوە سەرەکییەکانى توێژینەوەکە لەگەڵ کورتەیەک لە مێژووی خوێندنگە ئایینییەکان واتە حوجرەکان پێکدێت. بەشی دووەمی تەرخانکراوە بۆ باسکردن لە خوێندنگە ئایینیە دیارەکانى دەوروبەری هەڵەبجە لە سەدەى بیستەمدا. بەشی سێیەم تایبەتە بە قسەکردن لەسەر خوێندنگە ئایینییە کوردییەکان و ڕۆڵیان لە ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی و پەڕگیریدا. لە کۆتایدا لێکۆڵینەوەکە بەو ئەنجامە گەشتووە، کە خوێندنگە ئاینییە کوردییەکان لە سەدەى بیستەمدا لە ڕێگەى پڕۆگرامى خوێندنەوە ڕۆڵێکى گرنگیان لە ڕووبەڕووبوونەوە و وشککردنى سەرچاوەکانى پەڕگیری و توندوتیژیدا هەبووە. المعالجات التخطيطية لآثار الکارثة البيئية في مدينة حلبجة منطقة الدراسة - مرکز قضاء حلبجة (ماستەرنامە) لێکۆڵینەوەی (بشرى عبدالرحيم ياس)ـە و لە ساڵی ٢٠٠٦، پێشکەشی (المعهد العالي للتخطيط الحضري و الاقليمي / جامعة بغداد) کراوە. لەم لێکۆڵینەوەیەدا ئاماژە بە کیمیابارانی شاری هەڵەبجە لە ١٦ی ٣ی ١٩٨٨ کراوە، ڕوونکردنەوەی هۆکارەکانی کێشەی کیمیابارانی شاری هەڵەبجە و گوندەکانی دەوروبەری، جۆری ئەو چەکە کۆمەڵکوژانەی بەکارهاتوون و کاریگەرییان لەسەر مرۆڤ و ئاژەڵ و ڕووەک و ژینگە، لێکۆڵینەوەیە لە کاریگەرییەکانی پاشماوەی کیمیاباران و ئەو ڕێوشوێنانەی لەلایەن لایەنە ناوخۆیی و دەرەکیەکانەوە گیراونەتەبەر. ئایا ناوچەکە لە پاشماوەی کیمیایی ڕزگاریبووە، دانانی پلانێکی گشتگیر بۆ ئایندەی شار و ئاوەدانکردنەوەی شاری هەڵەبجە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (گۆران ڕەشید محەممەد)ە. بە زمانی عەرەبی پێشکەش بە زانکۆی مەنصورە لە میسر لە ساڵی ٢٠١٥ کراوە. لێکۆڵینەوەکە بە ناونیشانی: (سەرچاوەکانی ئاو لە قەزای هەڵەبجە – لێکۆڵینەوەیەک لە جوگرافیای سروشتی)یە و لە پێنج بەشی سەرەکی پێکهاتووە. لەبەشی یەکەمدا باس لە پێویستییەکانی ئاو بۆ بواری کشتوکاڵی کراوە. لە بەشی دووەمدا پێویستیی ئاو بۆ ئاژەڵداری و لە بەشی سێیەمدا پێویستیی ئاو بۆ بواری بەکارهێنانەکانی ناوماڵ و لە بەشی چوارەمدا پێویستییەکانی پیشەسازی لە ئاو باسکراوە، سەڕەرای ئەوەی بەهۆی نەبوونی کارگە و پڕۆژەی گەورەی پیشەسازییەوە، کەمترین بڕی هەیە. توێژینەوەکە بە چەند ئەنجامێک گەیشتووە، کە گرنگترینیان بریتییە لە بوونی ڕووباری سیروان و لقە ناوخۆییەکانی ئەو ڕووبارە، کە بە سەرجەم چەم و دۆڵەکاندا بڵاوبونەتەوە. بوونی ٤٣١ بیری قوڵ، کە تەنها ٢٥٢ بیر لە سنوری ناحیەی سیروانە. هەروەها پێویستیی ناوچەکە بە ئاو، بە تایبەت لە وەرزی هاوین زۆر زیاترە بە دیاریکراوی بۆ کشتوکاڵ و هەروەها بۆ هەر بوارێکی بەکارهێنانی ئاو توێژینەوەکە بۆ هەریەکە لەو بوارانە، داتای وردەکاری خستووەتەڕوو.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (باخان خالد عەبدولقادر)ە. بە زمانی عەرەبی پێشکەش بە زانکۆی مەنصورە لە میسر لە ساڵی ٢٠١٥دا کراوە. ئەم لێکۆڵینەوەیە بە ناونیشانی:(هۆکارەکانی گواستنەوە و کێشەکانی لە قەزای هەڵەبجە – کوردستانی عێراق، لێکۆڵینەوەیەک لەجوگرافیای ئابوری)دا، لە چوار بەشی سەرەکی پێکهاتووە. لەبەشی یەکەمدا باس لە هۆکارە سروشتی و مرۆییە کاریگەرەکان لەسەر گواستنەوە دەکات لە چوارچێوەیە پەیوەندییە شوێنیەکانی قەزاکە لەگەڵ دەوروبەریدا. هەروەها باس لە تایبەتمەندییە جیۆلۆجی و تۆبۆگرافییەکان و ئاوهەوا و خاک و هتد دەکات. لەبەشی دووەمدا و بەپێی ڕووبەر و جۆر و دانیشتوان، تۆڕەکانی ڕێگاوبان پۆلێنکراون. لەبەشی سێیەمدا ڕۆڵی ڕێگەوبان لە پەرەپێدانی ئابوری و ئاوەدانی و کۆمەڵایەتی باسکراوە. لە بەشی چوارەمدا کێشەکان و ئایندەی گواستنەوە و گەیاندن خراوەتەڕوو. لە کۆتاییدا لێکۆڵینەوەکە بە چەند ئەنجامێک گەیشتووە، کە گرنگترینیان بریتییە لە کاریگەریی هۆکارە سروشتییەکانی وەک بەرزی و نزمی و خاک و ئاووهەوا لەسەر ڕێگاوبانەکان. هەروەها هەڵکەوتەی قەزاکە لەسەر سنوری ئێران دەیکاتە دەرچەیەکی گرنگ بۆ دەرچوون لە بنبەستی جوگرافی. کەمی و نزمیی کوالیتی ئاستی ڕێگاوبانەکان و ناستانداردبوونیان، بەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرکەوتەی تاک لە ڕێگای قیرتاوکراو. نەبوونی ڕێگای سەرەکی بۆ گوندەکان، دەرکەوت ئەو گوندانەی، کە ڕێگای باش و گونجاویان بۆ چووە، کاریگەریی کردووەتەسەر چۆنیەتی و چەندێتیی بەرهەمەکانیان.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (نەجمەدین هادی محەممەد سەعیدە)ە. بە زمانی عەرەبی پێشکەش بە زانکۆی بەغداد لە ساڵی ٢٠٠٨دا کراوە. لێکۆڵینەوەکە بە ناونیشانی: (گرنگیی بڵاوبوونەوە (پەڕاگەندەیی) و چڕبوونەوەی ناوچە نیشەجێبوونە گوندییەکان لەسەر کۆچ و جێگیربوونی دانیشتوان لە قەزای هەڵەبجەدا)، لە سێ بەشی سەرەکی و چەند تەوەرەیەک پێکهاتووە. بەشی یەکەم گرنگی بە ناوچەی لێکۆڵینەوە و کاریگەریی لەسەر لایەنە سروشتی و مرۆیی و کۆمەڵایەتی و ئابورییەکان دەدات. بەشی دووەم پوختەیەک لەسەر کۆچ و جۆرەکانی و کاریگەرییە نەرێنیەکانی لەسەر ناوچە گوندییەکان دەخاتەڕوو، ئەمە سەڕەڕای خستنەڕووی دابەشبوونی جوگرافیی گوندەکان و پۆلێنکردنیان و دادپەروەریی لە دابەشبوونی داهات لەڕوانگەی تیۆریەوە. بەشی سێیەم بریتیە لە لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانی بە بڵاوکردنەوەی فۆڕمی ڕاپرسی و وەرگرتنی نمونە بەڕێژەی ٨%ی سەرۆک خێزانەکان. بەکارهێنانی میتۆدی چەندێتی. لە کۆتاییدا لێکۆڵینەوەکە بەو ئەنجامە گەیشتووە، کە هۆکاری ئابوری سەرەکیترین هۆکاری پەرشوبڵاویی گوندنشینەکانە. بەو پێیەی، کە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری دوو سەرچاوەی سەرەکیی دەرامەتی گوندنشینەکانن، ئەمەش زیاتر پیاوانی بەخۆیەوە سەرقاڵکردووە. ئەو زەوییە کشتوکاڵیانەی، کە بەشدارییەکی کەمیان لە داهاتی خێزانەکاندا هەیە، هۆکاری گرنگن لە کۆچکردن و بە پێچەوانەشەوە ئەو زەوییانەی، کە سەرچاوەی داهاتن، دەبنە هۆی جێگیربوونی دانیشتوانی گوندنشین. بەکارهێنانەوەی وێنە ئەرشیفییەکانی کیمیابارانکردنی هەڵەبجە لە فیلمە بەڵگەنامەییەکانی تەلەڤیزیۆنە ئاسمانییە کوردییەکاندا (دکتۆرانامە) لێکۆڵینەوەی خوێندکار (ئاوات نامیق مستەفا ئاغا)ـە. ساڵی ٢٠٢٤ پێشکەش بە بەشی ڕاگەیاندن لە کۆلیژی زانستە مرۆڤایەتییەکانی زانکۆی سلێمانی کراوە. لێکۆڵینەوەکە له پێنج بەش پێکهاتووە: بەشی یەکەم: ڕێبازی لێکۆڵینەوەکەیە، بەشی دووەم: تایبەتە بە فیلمی بەڵگەنامەیی، بەشی سێیەم: بۆ هەڵەبجە و کیمیابارانکردنی تەرخانکراوە و بەشی چوارەم: تایبەتە بە شیکاری چەندایەتیی وێنە ئەرشیفییەکانی هەڵەبجە، کە لەو فیلمانەدا بەکارهێنراونەتەوە، بەشی پێنجەم و کۆتایش بۆ شیکاری چۆنایەتیی بەکارهێنانەوەی وێنە ئەرشیفییەکانی تایبەت بە ناوەڕۆکی لێکۆڵینەوەکە تەرخانکراوە. دواجاریش کۆمەڵێک ئەنجام، پێشنیاز و ڕاسپاردە بۆ لێکۆڵەرانی ئایندە و فیلمساز و کەناڵە تەلەڤیزیۆنە ئاسمانییە کوردییەکان خراونەتەڕوو. ئەو فیلمانەی بۆ لێکۆڵینەوەکە هەڵبژێردراون، ژمارەیان هەشت فیلمە و لە کەناڵە ئاسمانییەکانی (ئێن ئاڕ تی، کەی ئێن ئێن، کەی ٢٤ و ڕووداو) لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢٢ لەسەر کیمیابارانکردنی هەڵەبجە دروستکراون.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (شەماڵ عەلی مارف)ـە. ساڵی ٢٠١٤ پێشکەش بە بەشی جوگرافیی زانکۆی سلێمانی کراوە. لێکۆڵینەوەکە لە چوار بەشی سەرەکی پێکهاتووە. بەشی یەکەم جگە لە چوارچێوەی تیۆری، ناوچەی لێکۆڵینەوەکەش ناسێنراوە. بەشی دووەم بنەما سروشتییەکانی گەشتوگوزار باسکراوە. لە بەشی سێیەمدا بنەما مرۆییەکان خراوەتەڕوو. لە بەشی چوارەمدا تایبەتمەندیەکانی پلاندانانی گەشتیاری و گرفتەکانی بەردەمی باسکراوە، ئەمەیش سەرەڕای ئەنجامەکانی فۆڕمی ڕاپرسی. لە گرنگترین ئەو ئەنجامانەی، کە ئەم لێکۆڵینەوەیە پێیگەیشتووە، بریتین لەوەی، کە سەرەڕای زۆریی بنەما سروشتییەکان بۆ گەشتوگوزار، بەڵام تا ئێستە نەتوانراوە کەڵک لەو بنەمایانە وەربگیرێن. سەرەڕای لاوازیی بنەما مرۆییەکان لەڕووی چۆنییەتییەوە، کە ئەویش خۆی لە نەریتی کۆمەڵایەتی و کلتوریی ناوچەکەدا دەبینێتەوە بۆ هەندێک چالاکیی گەشتوگوزاری.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (حەمزە محەممەد ساڵح)ـە و پێشکەش بە بەشى کۆمەڵناسیى زانکۆی (صەباح الددین زەعیم – ئیستەنبوڵ) لە ساڵی ٢٠٢٢ کراوە. لە بنەڕەتدا لێکۆڵینەوەکە بە زمانى تورکی و لە چوارچێوەى ١٧١ لاپەڕەدا نوسراوە. بەشێوەیەکى گشتى لێکۆڵینەوەیەکى مەیدانییە لە چوارچێوەى تیۆری کۆمەڵناسیى ئاییندا و لەڕێگەى چاوپێکەوتنەوە باس لە کاکەییەکانى هەڵەبجە وەک نمونەیەک لە بونیادى ئایین لە هەرێمى کوردستاندا دەکات. لێکۆڵینەوەکە لە سێ بەشی سەرەکی پێکهاتووە. بەشی یەکەم لە چوار تەوەر پێکهاتووە. لە تەوەرى یەکەمدا پێناسەى زاراوە سەرەکییەکانى وەک (ئایین، مەزهەب، تەریقەت، جەماعەت، جوڵانەوە ئایینییە نوێییەکان) دەکرێت. لە تەوەرى دووەمدا باس لە بونیادەکانى (دیمۆگرافى، نەتەوە، ئابورى، سیاسى، ئایینى و جوڵانەوە ئایینییە نوێییەکان)ی هەرێمى کوردستان دەکرێت. لە تەوەرى سێیەمدا باس لە مێژووى سیاسى، ئابورى، ئایینى و کلتوریى هەڵەبجە و بونیادى کۆمەڵایەتیى هەڵەبجە دەکرێت. بەشى دووەمى لێکۆڵینەوەکە بۆ قسەکردن لەسەر مێژووى سەرهەڵدانى ئایینى کاکەییى، بنەما و باوەڕ، عیبادەت و ڕێوڕەسمە ئایینییەکانى کاکەییەکان تەرخانکراوە. بەشی سێیەمى لێکۆڵینەوەکە لەلایەنی مەیدانی پێکهاتووە. واتە لەم بەشەدا لێکۆڵەر لە ڕێگەى چاوپێکەوتنەوە زانیارى کۆکردووەتەوە و شیکارى بۆ زانیارییەکان کردووە. لە کۆتایدا لێکۆڵینەوەکە بەو ئەنجامە گەیشتووە، کە هەرێمى کوردستان لە ڕووى نەتەوەیی، ئاین و گروپە ئاینییەکانەوە بە یەکێک لە ناوچە دەوڵەمەندەکانى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست دادەنرێت. شارى هەڵەبجەش بە یەکێک لە نمونەکانى ئەم ناوچەیە دادەنرێت، کە بە درێژاى مێژوو جگە لە مسوڵمان، چەند ئایین و باوەڕێک لەم شارەدا ژیاون. یەکێک لەو ئایین و باوەڕانە بریتییە لە کاکەییەکان یان هاوارییەکان. کاکەیی بە یەکێک لەو باوەڕە ئایینییە کوردییانە دادەنرێت، کە خاوەنى باوەڕ و ڕێوڕەسمى ئایینیى تایبەت بە خۆیانن. کاکەییەکانى هەڵەبجە لەگەڵ ئەوەى لە ڕووى بیروباوەڕەوە جیاوازبوون، بەڵام تا ئێستا بەهۆى بیروباوەڕەکانییانەوە ڕووبەڕووى هیچ جۆرە توندوتیژییەکى جەستەییى نەبوونەتەوە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (سامان مستەفا ڕەشید)ە. ساڵی ٢٠٢٣ بە زمانی تورکی پێشکەشی بەشی مێژووی کۆلێژی ئەدەبیاتی زانکۆی ئەستەموڵ کراوە. لە لێکۆڵینەوەکەدا دەربارەی قەزای (گوڵعەنبەر) وەک بەشێک لە سەنجەقی سلێمانی زانیاری خراوەتەڕوو و پوختەکەی بریتییه لە: قەزایەکی گەورەی سەنجەقی سلێمانییە، لەلایەن سوڵتان سلێمانی قانونییەوە ناوی قەزاکە نراوە. بەڕای جوگرافیناسێک قەڵای گوڵعەنبەر لەلایەن سوڵتان سڵێمانی کوڕی سەلیم خانی یەکەمەوە دروستکراوە. سەبارەت بە مەرکەزی قەزاکە، بەگوێرەی ئەو بەڵگانەی بەردەستن لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەمەوە گوندی (البجە) مەرکەزی قەزاکە بووە. لە قەزای گوڵعەنبەردا دوو ناحیەی (قزڵجە و سروچک) هەبوون. مەڵبەندە ئیدارییەکەی ناحیەی (قزڵجە)، شارۆچکەی پێنجوێن بووە. قەزای گوڵعەنبەر بەکۆی گشتی لە ٤٧٣ گوند پێکهاتووە. سەبارەت بەدانیشتوانی گوڵعەنبەر لە خێڵ و عەشیرەتە کوردەکان پێکهاتووە. لە هەندێک گونددا بڕێکی کەمیش جوولەکەی تێدابووە. دانیشتوانی گوندەکان بەگشتی نیشتەجێن و جگە لە عەشیرەتی جاف، کە عەشیرەتێکی گەورەیە و لە چەندین بەشی جوداجودا پێکهاتوون و گەرمیان و کوێستان دەکەن. شەمسەدین سامی ژمارەی دانیشوانی مەرکەزی قەزای گوڵعەنبەر بە (٣٠٠٠) کەسی داناوە، ئەمە لەکاتێکدایە، کە نوسەری جوگرافیای گشتیی دەوڵەتی عوسمانی (عەلی جەواد) ژمارەی دانیشتوانی مەرکەزی قەزاکەی بە (٧٠٠٠) کەس داناوە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (لوقمان محەممەد قادر)ە، کە وەک بەشێک لە پێداویستییەکانی بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماستەر لە زانستی مێژوو و لە پسپۆڕیی مێژووی نوێ و هاوچەرخدا، ساڵی ٢٠٢٣ پێشکەش بە کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکانی زانکۆی سلێمانیی کردووە. تەوەرەکانی (سۆفیزم وەک بنەمای هزری تەریقەتی نەقشبەندی. تەریقەتی نەقشبەندی لە هەورامان و هەڵەبجە، پەیوەندیی سیاسیی شێخەکانی هەورامان، پێگەی کۆمەڵایەتی و زانستیی شێخانی نەقشبەندی لە هەورامان و هەڵەبجەدا، شێخانی نەقشبەندی و مۆڵکایەتی و زەوی و زار، حوجرە و قوتابخانە ئاینییەکان لە هەورامان و هەڵەبجە، پەیوەندیی نێوان شێخانی نەقشبەندی و ئایینە جوداکانی ناوچەکە) بە وردی لێکدانـەوەیان بۆ کراوە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (سەروەر عەبدوڵا محەممەد لایق)ـە. بە میتۆدی (شیکاری تاقیگەی) و سیستمی (GIS, Soil Water Characteristics, USDA ) نوسراوە، بەسەر چوار بەشی سەرەکیدا دابەشکراوە، لە بەشی یەکەمدا باس لە تايبەتمەنديیە جوگرافیيە سروشتيیەکانى شارۆچکەی سیروان کراوە، لە بەشی دووەمدا شیکاری تاقیگەيی بۆ تایبەتمەندییە کیمیایی و فیزیاییەکانی خاک و دابەشبوونی جوگرافییان کراوە، لە بەشی سێیەمدا باس لە گرفتەکانی خاک کراوە، بەشی چوارەميش باس لە بەکارهێنانی زەوی و پۆلێنکاریی خاک بەپێی پۆلێنە جیاوازەکان و دابەشبوونی جوگرافی کراوە. ناوەڕۆکەکەی بریتییە لە وەرگرتنی ٢٤ نمونەى خاک و شیکارییە کیمیاییەکان و شیکاری تایبەتمەندییە فيزیاییەکان. لێکۆڵەر بەو ئەنجامە گەیشتووە، کە خاکی شارۆچکەکە بە زۆربەی ڕەگەزە خۆراکییە جیاوازەکان بە تایبەت کاربۆناتی کالسیۆم و مادەی ئەندامی دەوڵەمەندە، جیاوازیی لە بڕ و ڕێژەی ڕەگەزە خۆراکییەکان بووەتە هۆی جیاوازیی جۆری بەروبوومە کشتوکاڵییەکان، سەرەڕای بوونی خاکی جیاواز لەڕووی بەرزونزمیەوە، کە گونجاوە بۆ بەرهەمهێنانی بەروبوومی جیاواز و بوونی باشترین جۆرەکانی خاک لە ناوچە دەشتاییەکاندا، بەڵام خاک بە ڕێژەیەکی کەم نەبێت، بەشێوەیەکی گونجاو بەکارنەهێنراوە.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (محەممەد حەمەساڵح فارس شارەزووری)یە. ساڵی ٢٠١٧ بە زمانی عەرەبی پێشکەش بە زانکۆی سەلاحەدین کراوە. ئەم لێکۆڵینەوەیە، کە بە ناونیشانی:(هەڵسەنگاندنی جوگرافیایی بەکارهێنانی سەرچاوەکانی ئاو لە حەوزی ڕووباری زەڵم) نوسراوە، لە چوار بەشی سەرەکی و چەند تەوەرەیەکی لاوەکی پێکهاتووە. لە بەشی یەکەمدا باس لە تایبەتمەندییە سروشتی و مرۆییەکانی وەک پێکهاتەی جیۆلۆجی و بەرزی و نزمی و خاک و ڕووەکی سروشتی و سەرەڕای تایبەتمەندیی دانیشتوان و دابەشبوون و چالاکیی ئابورییان باسکراوە. لە بەشی دووەمدا لێکۆڵینەوە لە دەرامەتی ئاوی ناوچەکە لەڕووی ئاوی سەرزەوی و ڕێڕەوە هەمیشەیی و وەرزییەکان و هەروەها ئاوی ژێرزەوی بیر و کانی و کانیاو و کارێزەکان کراوە. لەبەشی سێیەمدا تایبەتمەندیی جۆریی ئاوی ناوچەکە و مەودای بەکارهێنان و گونجاویی بۆ بوارە جیاوازەکان باسکراوە، لەگەڵ خستنەڕووی بواری فیزیایی و کیمایی و بەکتریۆلۆجیی ئاوەکان بەپێی شوێنەکانیان و بەراوردکردنیان بە پێوەرە جیهانیەکانی ئاو. لە بەشی چوارەمدا باس لە بەکارهێنانی ئاو بۆ مەبەستە جۆاروجۆرەکان کراوە، وەک خواردنەوە و بەکارهێنانی بۆ ناوماڵ و کشتوکاڵ و پیشەسازی و تەنانەت بواری تەندروستیش. لە گرنگترین ئەو ئەنجامانەی، کە لێکۆڵینەوەکە پێی گەیشتووە بریتین لە: بەرزیی ئاستی ئاوی سەرزەوی، کە دەگاتە ١١٢ ملیۆن مەتر سێجا لە ساڵێکدا، هەروەها ئاوی ژێرزەوی، کە ٥٩ ملیۆن مەتر سێجایە لە ساڵێکدا (م٣/ ساڵ). ناوچەکە ٥٨ بیریی تێدایە، کە تەنها چواریان بیری ئیرتیوازین. ٦٠ کانی و ١٦ کارێزی تێدایە. پاش بەراوردکردنی ئاوی ناوچەکە بە پێوەرە عێراقی و نێودەوڵەتییەکان دەرکەوت جگە لە ئاوی گەڕاوی خورماڵ هەموو سەرچاوەکانی دیکە شیاون بۆ تەواوی بەکارهێنانەکان و بەرزترین ڕێژەی ئاویش بۆ بواری کشتوکاڵی بەکاردێت، کە زیاترە لە ٣٦ ملیۆن مەتر سێجا لە ساڵێکدا.
لێکۆڵینەوەی خوێندکار (ئومێد حەمەباقی حەمەئەمین)ـە. ساڵی ٢٠١٣ پیشکەش بە بەشی جوگرافیا لە زانکۆی سەڵاحەدین کراوە. لێکۆڵینەوەکە لە چوار بەش پێکهاتووە. بەشی یەکەم بۆ تایبەتمەندییەکانی ژینگەی سروشتی وەک (پێکهاتەی جیۆلۆجی و بەرزی و نزمی و ئاڕاستەی لێژیی و ئاووهەوا و هتد... و کاریگەریی لەسەر شێوەکانی ڕووی زەویی ناوچەکە تەرخانکراوە. بەشی دووەمی کردارە جیۆمۆرفۆلۆجییە باوەکانی ئاوزێڵەکە باسکراوە. بەشی سێیەمی خەسڵەتە مۆرفۆمەترییەکان و بەشی چوارەم تایبەتە بە هەڵسەنگاندنی بەکارهێنانەکانی ڕووی زەوی ناوچەکە، هەروەها ڕادەی گونجاویی ناوچەکە بۆ بەکارهێنانە جیاوازەکان باسیانلێوەکراوە.