بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
کەوتووەتە بەرگردی مەخسووتەپە لە سنوری گوندی نەوێ. لە خۆرئاوای گوندەکە هەڵکەوتووە. هەر بۆیە بەو ناوەش ناونراوە. ڕووبەرەکەی لە دەشتی پژگرد گەورەترە. ئەگەر ئاوی چەمی نەوێ زۆربێت، بەراویدەکات، ئەگەر نا بۆ کشتوکاڵی دێمی بەکارهاتووە.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتى گوندی (تازەدێ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). ڕووبەرەکەی نزيکەى ٢٥٠ دۆنم دەبێت. دەیان جوتیار کارى کشتوکاڵى لێدەکەن. لە کۆنەوە تا ئێستا چەندین بەرهەمى کشتوکاڵى تێدا کراوه، لەوانە (توتن، شوتى، گەنم و جۆ، تەماتە، خەیار).
کەوتووەتە سنوری گوندی (تەپەتۆڵەکە). بەهۆی بوونی چەند چاڵێکی سروشتیەوە، کە لە شێوەی بیردا بوون، ئەو ناوەی لێنراوە و بە واتای بوونی چەند بیرێک دێت. چاڵەکان بونەتەهۆی سەرچاوەی ئاودانی دەشتەکە. هەندێک جار ئاژەڵ و ماڵاتی سنورەکەش کەوتۆتە نێو چاڵەکان و شوانەکان توشی زیان بونەتەوە. ڕووبەری دەشتەکە زۆرە، نزیکەی ٥٠ دۆنمی لەوەڕگایە، بە ئاوی کانی مارانیش زۆربەی بەراودەبێت. بۆ مەرەزە و پەموو و توتن بەکارهاتووە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (جەلیلە)ی سەر بە ناحیەی (سیروان) لە بناری زنجيرە شاخی شنروێ. لە خۆرهەڵاتەوە شاخی بەردەڕەشان دەڕوانێت بەسەریدا و لە نێوان چەمی بیسانی تاوێرە و بیسانی جەلیلە هەڵکەوتووە. دەشتێکی بەرزە دەڕوانێت بەسەر دەشتەکانی بەردەمیدا. کراوە بە چەند باخە هەنجیر و زەیتون.
کەوتووەتە باکورى گوندى (قارەمانى)ی باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (پریسی سەروو)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). نزيکەى (٥٠٠م) لە ناوەندى گوندی قارەمانی و ١٢٠٠ م لە پریسی سەروو دوورە. زەوییەکانی دێمییە و بە کشتوکاڵی دانەوێڵە دەچێنرێت. بەشێکی زەوییەکانی ڕەقان و بەردەڵانە و لەوەڕگایە، لەسەر ڕێگاى سەرەکیى گوندەکەیە. نزيکەى ١٥ دۆنم زەویى پشتاوه، کە بۆ دانەوێڵە بەکاردەهێنرێت. شوێنى مۆڵدان (پشوودان)ى ئاژەڵ بووە و پەينێکى زۆرى تێدا بووە، بۆيە پێیوتراوە پەينکەوڕە.
کەوتووەتە پشت گردی مەخسووتەپە لە سنوری گوندی (نەوێ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). لە خۆرئاوای گوندەکە هەڵکەوتووە. ناوەکەی بەهۆی هەڵکەوتنی لە پشت گردی مەخسوو تەپەوە ناونراوە. هەندێکی بە ئاوی چەمی نەوێ بەراودەکرێت. بەشی زۆری دێمە بۆ کشتوکاڵی وشکەدان بەکاردێت.
کەوتووەتە خۆرهەڵات و باشورى خۆرهەڵاتى گوندی (ئاوای ڕۆستەم بەگ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ)، لەنێوان گوندی ئاوایی ڕۆستەم بەگ و داری بەرمەڕان. ڕووبەرەکەی نزیکەی ٧٠٠ دۆنم دەبێت. بەشێکى کەوتووەتە سەر ڕێگاى سەرەکیى (خورماڵ - بیارە). لەبەرئەوەى کەوتووەتە پشت جۆگەى دەلێن، زەوییەکانى بەراونین، بە دەشتى پشت دەلێن ناوی دەبرێت.
کەوتووەتە باکورى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان) و لە زەوى (پشتزەرد) دەستپێدەکات، تا دەگاتە کانى خەياران و چاڵەگلێرە و پاشان دەگاتە شاخى ترشان. ڕووبەرەکەی نزیکەی ٢٥ دۆنم دەبێت و پشتاوە و بۆ دانەوێڵە بەکاردەهێنرێت.
کەوتووەتە باکورى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان) لە پشتى قەبرسانەکانى گوندى قارەمانيیەوە دەستپێدەکات، تا دەگاتە دەشتى تەقتەقان و درێژدەبێتەوە بۆ بەرزەرد و خەرمانەسوتاو (خەرمانە سوتگ)، کە دوو شوێنى گوندەکەن. نزيکەى کیلۆمەتر و نیوێک لە گوندەکەوە دوورە. ١٥٠ دۆنم زەویی پشتاوە و بۆ چاندنى دانەوێڵە بەکاردەهێنرێت.
کەوتووەتە باکوری گوندی (تەپی سەفای خواروو)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). لە پیشت گردى تەپی سەفاوە درێژدەبێتەوە بۆ گوندی (کوڵکنی ئەحمەدی فەقێ کەرەم). ڕووبەرەکەی نزیکەی ٨٠٠ دۆنم دەبێت. زياتر لە ٤٠ جوتیار لەم دەشتەدا زەویان هەیە و ساڵانە زەوییەکانیان دەکەن بە کشتوکاڵ. لەبەرئەوەی هەڵکەوتەی دەشتەکە کەوتووەتە پشت گوندەکەوه، ئەو ناوەی لێنراوە.
چەند پارچە زەوییەکە و کەوتوونەتە دیوی پشتەوەی گردی بەوش، لە گوندی کانی ئاسکان، لە بناری چیای سورێن لە شارۆچکەی (سیروان). هەر لەبەر ئەوەیە ئەو ناوەی لێنراوە. زەوییەکی بەپیتە و تاڕادەیەک بەردەڵانە.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتى گوندى (بێژاوا)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). هاوسنورە لەگەڵ گوندى پريسى خواروودا، کە نزيکەى ٧٠٠ دۆنم زەویى پشتاوە و بۆ دانەوێڵە بەکاردێت، بەتايبەت گەنم و جۆ و نۆک، کەوتووەتە پشتى گوندەکەوە بۆيە بە دەشتى پشتى دێ ناودەبرێت.
بە دووری (١.٧م) لە باکورى خۆرئاواى سەنتەری گوندى (نێرگسەجاڕ)ی سەر بە ناحیەی (سیروان) دوورە. هاوسنورە لەگەڵ دەرياچەى دەربەنديخان و لەبەرامبەر گوندى گوڵانە. لە کۆتايى زنجيرە بەرزاييەکانى خەزێنەدا هەڵکەوتووە، بەهۆى بوونى ڕيزە بەردێکى سپى ڕەنگ، کە خەڵکى ناوچەکە وەک پلە بەکاريانهێناوە و هاتوچۆيان لەسەر کردووە، بەو ناوەوە ناونراوه. پەنجا دۆنم زەویى کشتوکاڵى پشتاو دەبێت و دەکرێت بە دانەوێڵەى وەک گەنم و جۆ و نۆک.
تەپێکی ماتە. کەوتووەتە باشوری گوندی (عەنەب). لە نزیک ڕێگای عەنەب خورماڵە. ڕووبەرەکەی نزیکەی ٣٠٠ دۆنم دەبێت. تەختە و بەپیتە. لەچەمی دێوەوە دەستپێدەکات، تا دەگاتە گەگەڕەش. زیاتر دەکرێت بە وشکەدان و زەیتون.
کەوتووەتە سنورى گوندى (زەمەقیی خواروو)ی سەر بە شارۆچکەی (سيروان). ڕێگەى (قشڵاخەڕووتە - دێکۆن)ی کەوتووەتە سەر. بەهۆى ئەوەى گرد و تەپێکى شوێنەوارى تێدايە و زۆربەی کات ڕەشەبای هەيه، ئەم ماوەی لێنراوە. بەشێکی زەوییەکەی بەراوە و بەشێکيشی(دێم). خاکێکى ڕەشى بەپيتى کەم بەردی هەیە. بەشێکی کراوە بە باخ و بەشێکیشی دانەوێڵەی لێدەکرێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (گڵێجاڵ)ی سەر بە ناحیەی (بەمۆ). ڕووبەرێکی بچووک و خاکێکی ڕەشی هەیە. (٧٥٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
کەوتووەتە باشورى خۆرهەڵاتى گوندى (بەکراوا)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). دەشتێکى تەخت و بەپيتە. نزيکەى ٣٥٠ دۆنمى پشتاو (دێم)ە، بەهۆى ئەوەى گردێکى شوێنەواريى کۆن لەو شوێنەدا هەيە بەناوى (تەپە سەوزيى)، بەوهۆيەوە ناوى دەشتەکەيش واى پێدەوترێت.
کەوتووەتە باشوری گوندی (عاموره)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). لەنێوان سێ تەپانی بچوک و سێ تەپانی گەورە و گوندی عامورەدایە. گەنم و جۆ و کاڵەک و تـرۆزی تـێـدا دەکـرێت، دەشتێکی فراوانە و ڕووبەرەکەی زیاتر لە ١٠ دۆنم دەبێت.