بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی نەیجەڵە. بەواتای بەردی پان دێت. پاڵی داوە بە قولەی زوڕۆن و شاخی تارانەوە. دەڕوانێت بەسەر سیروان و شاخەکانی ئێراندا. شاخێکی بەردەڵانی سەخت و دژوارە. نەیجەڵە لە دۆڵێکی بەردەمیدایە. قولەی ڕێزەپان بەرزترین لوتکەی گوندەکەیە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (هانەی قوڵ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). (١٥٠٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەسەر دەشتی شارەزووردا دەڕوانێت. ناولێنانەکەی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوهک کە ڕەنگی زەردە. بەشی سەرەوەی شاخەکە زەوییەکی تەختانییە و بە (بانە بەرز) یان (هانەی قوڵ) ناوی دەهێنرێت.
بەشێکە لە زنجیرە چیای سورێن. سنوری جیاکەرەوەی گوندەکانی گەچێنەی بانیبنۆک و نەوێیە. دەڕوانێت بەسەر شاخی بانی شێران و چەمی نەوێدا. ساڵانە بڕێکی زۆر باران و تا چەندین مانگیش بەفری پێوە دەمێنێتەوە.
زنجيره چيايەکە و لە ڕووی بەرزییەوە مامناوەندە. کەوتووەتە باشورى خۆرئاواى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). نزيکەى سێ کيلۆمەتر درێژە. سنورى جياکەرەوەى گوندى قارەمانيیە لەگەڵ گوندەکانى نێرگسەجاڕ و ميراولى و بەشى پيرک و بانەبانان. لە هەوارگەى گوڵبداخى دەستپێدەکات و درێژ دەبێتەوە تا دەشتۆکەيەک، کە بە زەوى زايەر دەناسرێت و چياکەيش هەر بەناوى ئەم زەويەوە بەناوبانگە، دەوڵەمەندە بە دارى بەڕوو و ئاژەڵى کێوى.
کەوتووەتە بەشی نزاری گوندی (گریانە). ناوەکەی بۆ (زۆراب) ناوێک دەگەڕێتەوە، کە خەڵکی گوندی (بەلەبزان)ی خۆرهەڵات بووە و لە تەڵەگیریدا لێزان بووە. بۆ ڕاوکردن هاتووەتە ئەم ناوچەیە. لەلایەن کەسێکی نەناسراوەوە کوژراوە. پاش ماوەیەک، کە پێیدەزانرێت، ئەوناوەی بەسەردا بڕاوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی کوڵی متکان و گوندی گوڕی گەوری خۆرهەڵات. شوێنەکە سەخت و دژوارە. شوێنەواری کۆنی تیایە و گۆڕستانی دێرینە. پێدەچێت کاتی خۆی زیندان بوو بێت.
کەوتووەتە سنوری گوندی (کۆساوا) لە خۆرهەڵاتی گوندەکەوە بە ئاڕاستەی ڕوباری سیروان ڕوو لە نزمبوونەوە دەکات و دەبێتە تەختایی. لە گوندەکەوە زیاتر لە شەش کیلۆمەتر دوورە. بە داری ژاڵە و داربەڕوو بەناوبانگە. هەندێک کەورگی تێدایە و ئاژەڵ بە شەو چوەتە ناویەوە.
کەوتووەتە ئەوپەڕی خۆرهەڵاتی گوندی (بۆین) و لە ڕاسەری کونەکەڵەوەیە. تاوێر و بەردەکانی ڕەنگیان ڕەشە. بە داربەڕوو دەوڵەمەندە و هەر لەبەر ئەوەشە ئەو ناوەی لێنراوە. بە (ساجە ڕەشەی بەڕوار)یش ناودەبرێت.
کەوتووەتە پشت گوندی (کۆساوا). دەڕوانێت بەڕووی سازاندا. دارستانی سروشتی تێدایە و زۆر سەخت نییە. هۆکاری ناونانەکەی، بۆ هۆکاری سوتانی گوندی سازان لە کۆندا دەگەڕێتەوە، کە گوایە دانیشتوانی کۆساوا وتویانە سازان ڕۆ. ئیتر ئەو ناوەی بەسەردا بڕاوە.
کەوتووەتە نێوان پاڵانیان و هاوار لەسەر چەمی (سۆڵێ). بە پێی ئەو پاشماوانەی، کە تێیدا دۆزراوەتەوە دەرکەوتووە، کە لە کۆندا کۆمەڵێک ماڵی لێبووە، دواتر هاتوونەتە ناو گوندی (پاڵانیا). نزیکەی (٢١٠٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. (سایە قەڵا) هێڵێکی دابەشکارییە، بەشێوەیەک نسارەکەی هی پاڵانیایە و خۆەرەتاوەکەی هی بەڵخەیە. کانیی (سایەقەڵا) لە چەمی (شوان گێڵ) هەیە، کە پاڵانیا لە (هاوار) و (بەڵخە) جیادەکاتەوە.
دەڕوانێت بەسەر ڕوباری سیروان و گوندەکانی دەوروپشتیدا. هەردوو گوندی (چنار و مۆردین) لەیەک جیادەکاتەوە. بەرزییەکەی (١٤٥٨م) دەبێت. بە داری سروشتی دەوڵەمەندە. لەوەڕگایەکی گرنگی ناوچەکەیە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (مۆردین). لە دوو بەش پێکهاتووە، سەرزەردی ئەمبەر و سەرزەردی ئەوبەر. دەڕوانێت بەسەر ڕوباری سیرواندا. قەدپاڵەکانی داربەڕوو و قەزوانی زۆر تێدایە. شاخی بنێشت بووە. وشک و بێ ئاوە.
کەوتووەتە نزیک بە گوندی (عەبابەیلێ) لە دامێنی (شاخی شنروێ). شوێنی کردنەوەی ئاگری نەورۆز بووە. لە ئێستادا بەشێکی بووە بە دارستان و پاوانی هەڵەبجە. ئەشکەوتێکی تێدایە پێیدەوترێت (کەورگی سەرسارایین). دۆڵێکی درێژی تێدایە، بەشی خوارەوەی پێیدەوترێت (چەمی مەڕە سامانی) بەشی سەرەوەی پێیدەوترێت (چەمی قالەی کەوەر).
کەوتووەتە خۆرهەڵات گوندی (نەیجەڵە) و بەرزە و دەڕوانێت بەسەریدا. بە ئاڕاستەی گوندەکە لێژدەبێتەوە. لوتکەکەی بەرزە و دەڕوانێت بەسەر دۆڵی زەیتێ و ئاواییدا. کۆمەڵێک داربەڕووی زۆری تێدایە، چڕە و بۆ مەبەستی جۆراوجۆر بەکارهاتووە.
کەوتووەتە باشوری گوندی سازان. شاخێکی بەرزە، دۆڵەکەی چەندین ئەشکەوت و کەورگی تێدایە، کە ڕاوچی و شوانەکان سوودیانلێبینیوە.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (ڕێشاو)، چیایەکی بەرز و بڵندە، پێکهاتەی سەرەوەی گڵینە. شاخی کەمەر بەڕەزا دەڕوانێت بەسەریدا، بەداری سروشتی دەوڵەمەندە و جوانییەکی سەرنجڕاکێشی هەیە، زۆر کەس ئەو ناوەیان بۆ نەوەکانیان بەکارهێناوە. چەند ئەشکەوتێکی تێدایە بەتایبەت لـە دۆڵـی کـەروێشکان.
کەوتووەتە سەنتەری گوندی (چنار). خانوەکان بەقەدپاڵی شاخەکەوەن. داربەڕوو و دارەبەنی زۆر لێیە. لە کۆندا داری ئەو شاخەیان بڕیوە و بە کێشکردن هێناویانە بۆ مزگەوتی گوندەکە، بۆیە ئەو ناوەی لێنراوە.
کەوتووەتە گوندی سازان. لە بەرزاییەکی دەستە ڕاستی ڕێگای سازان هەڵکەوتووە. ئەو بەرزاییە هاوینەهەواری گوندەکە بووە. یەکێک لەسەرچاوە سەرەکییەکانی ئاودێریی گوندەکەی تێدایە. ئاوێکی هەمیشەیی و سازگاری هەیە. کانیاوەکە بە چەمێکی ئەم شاخەدا بەئاڕاستەی گوندی سازان درێژدەبێتەوە. لەگەڵ کانیی چاوگی سازان لە ناوەڕاستی دۆڵی سازان یەکدەگرێت و چەمێکی دورودرێژ پێکدەهێنێت و بە ئاڕاستەی ڕوباری سیروان دەڕوات. چەندین باخی نێو چەمەکە ئاودەدات. لە پشتی شاخی سەروەزەن، نزیک بە ١٥٠ مەترێک کونێکی سروشتی تێدایە. لە زستاندا هەوایەکی گەرمی لێ دێتە دەرەوە. تا ئێستاش قوڵییەکەی نەزانراوە. دەمی کونەکە نزیک بە دوو مەتر دەبێت. پێیدەوترێت (نوور).
کەوتووەتە تەنیشت شاخی مەڕسیاو لە خۆرهەڵاتی گوندی چنارەی زێڕوونە. بەرز و سەختە. بەفرێکی زۆری لێدەبارێت و زاڵە بەسەر ناوچەکان و دێهاتەکانی بەردەمیدا.
دەڕوانێت بەسەر چەمی (دەرە سەحاب) و (دەرە و باخچەی) و (باخچەی نوریجان)، کە سێ چەمی پڕ لە ئاوی کانی و کارێزن. لە (باخچەی مام سمایل) لەودیو (دەرە و باخچە)ەوە ڕێگەیەک هەیە دەڕواتەوە (باخچەی نەسە). لێرەوە سەردەکەویت بۆ بەرزاییەک و ملەی وەزەنێ. تەختاییەکی تێدایە. قەبرێکی درێژی هەیە و دەڵێن هی (ئەسحابە)یەک بووە.