بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی هانەیدن و دەرەیمەڕ. (١٨٦٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە دامێنی چیای هەسوون. بەهۆی دەوڵەمەندیی بە ڕووپۆشی ڕووەکی، لە بەهاراندا خەڵکێکی زۆر سەردانیدەکەن. لە باکورەوە شەوگەو دۆڵاوی و تاقودڕەیەکا و لوتکەی کەمانجەڕ و لە دۆڵی کۆرێ و حاجی ڕاو مرۆدۆڵە و لە خۆرهەڵاتەوە لوتکەی تەتە و کەڵە لانکێ و لە خۆرئاواوە چاڵاوا و پەچەو سێ قادری و دەشتڵێ دەورەیانداوە. ساڵانە بڕێکی زۆر باران و بەفری لێدەبارێت و دەڕژێتە نێو دۆڵی دەرەیمەڕ.
کەوتووەتە نێو چیای داڵانی. (٢٠٣٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی و دانیشتوانی هەورامان لە بەهاراندا سەردانیدەکەن و کاتێکی پڕ چێژ و خۆشی تێدا بەسەر دەبەن و گژوگیای بەهاری لێ دێننەوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (باخەکۆن). (١٢٤٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێت بەسەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (١٧٤٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە دامێنی چیای منارەکەوە و لۆکە و عەزیز بەگی. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی یاڵانپێ و بانیشار و بناری چیای سورێن و دەشتی شارەزوور، بۆیە لەڕووی سەربازییەوە گرنگیان بۆ پاراستنی شۆڕشەکان و پێشمەرگە زۆر بووە و بۆ ماوەیەکی زۆر لەوێدا ماونەتەوە و لە لایەن دانیشتوانی گوندەکانەوە خواردنیان بە نهێنی بۆ براوە، هەروەها دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە وەرزی بەهاردا خەڵک بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارە سەردانیدەکەن. ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی پارێزگای هەڵەبجە. لە سنوری عێراق و ئێرانە. لەگەڵ خاڵی هاتنەناوەوەی ڕوباری سیروان بۆناو هەرێمی کوردستان دەستپێدەکات. دۆڵی گریانە لەگەڵ چیای شنروێ جیایدەکاتەوە. لە باشوریەوە ڕوباری سیروان و لە باکوریەوە چیای هەورامان هەڵکەوتووە. بەرزترین لوتکەی لە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی (هاوارەکۆن). (١٥٥٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێت بەسەر گوندەکانی (بۆین و گریانە و هاوارەکۆن و هاوار). ناوەکەی بەواتای (ئەشکەوتەکان) دێت. ژمارەیەکی زۆر ئەشکەوتی لێیە، وەک (شەوگەی عەلی ڕەزا) و (کەورگی چەمچەتاشان) و (قوڵنەچین). زۆر سەختە. گەیشتن پێی ئەستەمە. شوێنی خۆحەشاردان و مانەوەی خەڵکانی یاخی بووە. کانیەکی تێدایە بەناوی (کانی هانە ڕەیانێ) و بەناوی ژنێکەوە ناونراوە. لوتکەکەی پێیدەوترێت (قولەی تلی کوڕ).
کەوتووەتە ناو زنجیرە چیای سورێن. ڕێگای سەرەکیی گوندی کانی ئاسکان بۆ باخەکانیان پێدا تێپەڕدەبێت. دەڕوانێت بەسەر چەمی دوو پوان و ڕەزەکانی ناوچەکەدا. شاری سەیدسادق و شانەدەری دەکەونە بەردەمیەوە.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی هانەیدن و سەرگەت. (١٦٣٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دۆڵی شەڵواندڕ و دۆڵی دەرەولێ و گوندی سەرگەت و هانەیدن. سنوری نێوان گوندی هانەیدن و گوڵپ و سەرگەت پێکدەهێنێت. لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن، دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی و باڵندەی کێوی. دەڕوانێتە سەر دۆڵی شەڵواندڕ و دەرەولێ و لە دامێنیدا ژمارەیەکی زۆر ڕەزەدێمی هەیە و بەناوبانگە، لە نێو بازاڕی خورماڵدا بەرهەمەکانی ساغدەکرێتەوە.
کەوتووەتە نزيک گوندى (گڵێجاڵ)ی سەر بە ناحیەی (بەمۆ). يەکێکە لە شاخەکانى زنجيرەى (خۆشک). سەخت و لێژيشە. بەرزيیەکەى دەگاتە (١٤٥٠م)ه.
کەوتووەتە باشوری گوندی باخەکۆن و خۆرهەڵاتی گوندی گوڵپ. (١٢١٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێت بەسەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە و ناوچەی هەمزەی، دووریی لە خانەقای باخەکۆنەوە (٤٨٠م) دەبێت. بە ڕووپۆشی ڕووەکی و داری گۆیژ دەوڵەمەندە و خەڵکی بۆ هێنانەوەی بەرهەمی گۆیژ سەردانیدەکەن و دامێنی لوتکە چیاکەش شوێنێکی سێبەر و ئاوهەوای فێنک و خۆشە و لە بەهاردا سەیرانکەرێکی زۆر ڕوویلێدەکەن.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندەکانی (باخەکۆن و گەچێنە) و (١٤٩٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی چڕە و دارستانی سروشتی و بەڕوو و گۆیژی پێوەیە. لە باکورەوە لوتکەی کەمەرەسوور و چیای شرام و لە باشورەوە دۆڵی نسارەسوور و دەرەوکێڵا و لە خۆرهەڵاتەوە لوتکە چیای شرام و سێخڕان و لە خۆرئاواوە لوتکەی زەوی عەولە و دۆڵی گۆڕیچە دەورەیانداوە و ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی هاوار و باکوری هاوارەکۆن. (١٠٧٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر هاوار و هاوارەکۆن. شوێنێکی سەخت و ڕێگایەکی خۆڵ بە باکوریدا تێپەڕدەبێت، دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی، ساڵانە بڕێکی زۆر باران و بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاو_پێدەری چەمی هاوارەکۆن.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (یاڵانپێ). (١٣٦٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە دامێنی چیای سوتنەجەڕ. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی زەڵم و ئەحمەدئاوا و یاڵانپێ و هانەی قوڵ و بانیشار و بناری چیای سورێن و دەشتی شارەزوور، هەروەها دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی.
کەوتووەتە باکوری شارەدێی (تەوێڵە) و باشوری هاوینەهەواری ئاوێسەر. (١٩١١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر شارەدێی (تەوێڵە) و ئاوێسەر و زاوەر، لە باکورەوە دۆڵە قوڵ و لوتە تایلە و هانە هەڵوچە و چەمەو چناری و لە باشورەوە شارەدێی (تەوێڵە) و دۆڵی زاوەر و لە خۆرهەڵاتەوە گوندی زاوەر و لە خۆرئاواوە دۆڵی ئاوێسەر و کانی حاجی ڕەحیم و کانی دەرەتاریک دەورەیانداوە، شوێنێکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی.
دەڕوانێت بەسەر دۆڵی مەنجەر لە سنوری گوندەکانی چنارەی زێڕوون و میری سوورە. کونی ئاژەڵی کێوی و دڕندەی زۆری تێدایە و بەواتای ئەوە دێت، کە هەزار کونی تێدایە. هەندێکیان زیاتر وەک ئەشکەوتن.
کەوتووەتە زنجیرە چیای سورێن. ناوبانگێکی زۆری هەیە. ناوەکەی هەورامییە و بەواتای ڕێگەی ورچ دێت. چونکە بەهۆی بارینی بەفری زۆرەوە بە ورچ بەناوبانگە. بەسەر گوندەکانی هەردوو دیوی خۆرهەڵات و باشوری کوردستاندا دەڕوانێت. ڕێگای هەشەڕێی پێدا دەڕوات و لە ئێستادا بوەتە ڕێگەیەکی سـەرەکیی وڵاتی ئێران.
کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای گوندی (هاوار). (١٥٢٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی هاوار و هاوارەکۆن و تاوێرە. شوێنێکی سەختە و دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، ساڵانە بڕێکی زۆر باران و بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاو_پێدەری کانیاوەکانی هاوار و لە زستاندا دەڕژێتە نێو چەمی هاوارەوە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (هاوار). (١٢١٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی دەرەتفێ و هاوار. شوێنێکی سەخت و دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی، ساڵانە بڕێکی زۆر باران و بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاو_پێدەری کانیاوەکانی ناوچەکە و لە زستاندا دەڕژێتە نێو چەمی هاوار.
کەوتووەتە نێوان گوندی بەڵخە و شارەدێی (تەوێڵە) و دەڕوانێت بەسەر گوندی بەڵخە و سۆسەکان و تەوێڵە و ئاوێسەردا. (٢٠٦٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، ڕێگایەکی خۆڵ بە تەنیشتیدا دەڕواتەوە بۆ تەوەنێ و دەگاتە ناوچەی گەشتوگوزاریی ئاوێسەر لە شارەدێی(تەوێڵە).
کەوتووەتە باکوری هاوینەهەواری (ئاوێسەر). (١٨٢٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە چیای تەتە و لە باشورەوە دۆڵی ئاوێسەر و دەرەتاریک و کەمەر سپی و لە خۆرهەڵاتەوە چەمەو چناری و لوتەتایلە و دەرەقوڵ و لە خۆرئاواوە هانە دەشتیڵێ و کانی سێمارەوار دەورەیانداوە. شوێنێکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵدارەکان وەک هەوار بەکاریانهێناوە و بۆ ماوەیەک تێیدا ماونەتەوە و ئاژەڵەکانیان بەخێوکردوون. لە ئێستادا گەشتیاران بۆ بەسەربردنی کاتێکی خۆش سەردانیدەکەن، بە تایبەتی لەوەرزی بەهاردا بە بوونی گیای لۆ دەوڵەمەندە، کە دیمەنێکی زۆر نایابی هەیە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (دەرەیمەڕ). (٢٢٦٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە نێو چیای کەمانجەڕ لە سنوری گوندی دەرەیمەڕدایە، دەڕوانێتە سەر هەورامانی دیوی ئێران و دەربەند دزڵی و گوندی دەرەیمەڕ و سەرگەت و زەڵم، ناوچەیەکی سەر سنوریی پێکدەهێنێت. بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی دەوڵەمەندە. لە بەهاردا خەڵکی بۆ کات بەسەربردن و هێنانەوەی گژوگیای بەهاری سەردانی دەکەن.