بەرگی دووەم
سەرچاوە ئاویەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
بەرگی دووەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
کەوتووەتە نێوان کانی کەسرەتە و کانی بۆگەنکێ لە گوندی (سازان) لەڕێگەی کەمەرە سورەوە بۆی دەڕۆیت. ئاوی هەمیشەییە و تەنها یەک باخ ئاو دەدات. باخەکە هی محیەدین ئەمین ڕێشاوییە. پێدەچێت لە کۆندا ئەم ئاوە بۆ قەڵای سازان برابێتەوە. ئاوی کانییەکە بەڵخی گرتووە و ئەو ناوەی لێنراوە.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتى شارۆچکەی (بەمۆ) لەدامێنى چياى (بەمۆ). (٨٥٠م) لەئاستى ڕووى دەرياوه بەرزە. کانییەکی هەمیشەییە. لەناو بەشێک لە زەويیەکانى باشورى خۆرهەڵاتى (گڵەجاڕ)ە.
کەوتووەتە باشوری گوندی (بیاوێڵە) و له نێوان ئەم گوندە و گوندی (عەنەب)دایە. له دامێنی ئەو گردەدا هەڵدەقوڵێت، کە بە ملەقەوی ناسراوە. لە کاتی کیمیابارانی ١٩٨٨دا، چەند کەس لە نزیک کانییەکە و ناو حەوزەکەیدا شەهیدبوون. ئاوێکی هەمیشەیی هەیە. له ڕۆژگارێکدا ئەستێڵی بۆ کراوە و خەڵکی لە نزیکی کۆبوونەتەوە، بەڵام لە ئێستادا تەلبەندی بۆ کراوە و ئاوەکەی بۆ ئاودێری باخەکانی بەردەمی بەکاردێت.
کەوتووەتە بەشی نزاری گوندی (گریانە). لە دامێنێکی سەختدایە. لە کۆندا بۆ بەکارهێنانی مزگەوت سودیانلێوەرگرتووە. لەپاش ڕووخانی مزگەوتەکە بەهۆی هاتنی لافاو و مانەوەی دوو دارگوێزەوە، پێیوتراوە کانی (بنگوێز). تاکوئێستاش ئاوی لێهەڵدەقوڵێت.
کەوتووەتە خۆرئاواى گوندى (دوانزەئيمامى سەروو) لەسەر چەمى پيرمکايڵه و کانيیەکى هەميشەييە، نزيکەى دوو کيلۆمەتر لە گوندەکەوە دوورە و زياتر لە ١٠٠ دۆنم زەوى کردووەتە بەراو. بەهۆى بوونى داربناوەچێکى گەورەوە لەسەرکانيیەکە، خەڵکى گوند ئەو ناوەیان لێناوە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (ئاوایی حاجی حەمەئەمین). دەیان ساڵە هەیە. خەڵکی گوندەکە بۆ خواردنەوە و کشتوکاڵکردن سودیلێوەردەگرن. زیادەی ئاوەکەش دەچێتەوە سەر ئاوی زەڵم، کە لەنزیک گوندەکەدا تێدەپەڕێت.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (تەکیە)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). ئاوێکی هەمیشەیی هەیە. بەهۆی ئەوەی زۆرتر پیاوان بەکاریانهێناوە، بە (کانیی پیاوان)یش ناودەبرێت. بەشێک لە ئاوەکە، کە زیاد بووە تێکەڵ بەئاوی چەمی زەڵم بووە. خاوەنداریەتییەکەی بۆ خەڵکی گوندەکە دەگەڕێتەوە. تا ئێستا وشکی نەکردووه و بۆ خواردنەوە بەکاریدەهێنن.
به دووریی کیلۆمەترێک کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (تەپی سەفای خواروو)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). خاوەندارێتی بۆ کەسێکى گوندەکە بەناوى (حاجی عوسمانی یاروەیس) دەگەڕێتەوە. لە کۆنەوە و تا ئێستا بۆ کشتوکاڵکردن سودیلێوەرگیراوە.
کەوتووەتە گوندی (ڕێشاو). ئاوەکەی کەمە، بەڵام وشکناکات و بەهێزە لەگەڵ وشکەساڵی خۆی گونجاندووە. پێکهاتەی خاکەکەی جۆرێکە بە تەڕبوونی بە ئاوی ئەم کانییە، بۆنێکی لێدێت، بۆیە ناونراوە کانیی بۆگەنکێ.
لە بەنەڕەتدا کانییە و کراوە بە کارێز. کەوتووەتە سەنتەری گوندی (بۆین)ـەوە. لەو کاتەی، کە جولەکە لە گوندەکەدا ژیاون، کراوەتە کارێز. بەو پێیەی، کە سەرچاوەی سەرەکیی ئاو_خواردنەوەی گوند بووە، (جافرسان) حوکمڕانی ناوچەکە لە شاری سنە لە خۆرهەڵاتی کوردستان وەستای تایبەتی بۆ هێناوە بۆ پاککردنەوەی چاوانەکانی لە ڕەگی دار و بەڵخ. لە کۆنەوە بەهۆی زۆریی ئاوەکەیەوە کراوەتە مەرەزە و توتن، بەتایبەت لە سەردەمی (داود بەگ) و هاتنی (ئینگلیزەکان)دا.
کۆمەڵێک کانیی نزیک یەکن. کەوتوونەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (دوانزەئیمامی خواروو) لەهەمان کاتدا دەکەونەسەر ڕێڕەوی سەرەکیی چەمی گەورەی دوانزەئیمامی خواروەوە، بۆیە بەو ناوەشەوە ناونراون، چونکە کانییەکان لەشێوەی بیرن و شێوەی هەڵقوڵینیان لە بنکی زەوییەوەیە بۆ سەرەوە، واتە بەشێوەیەکی ستونی دەردەکەون نەک ئاسۆیی و لە قەدپاڵێکی بەرزەوە بێنەخوارەوە، ئەم کانیانە بوونەتە سەرچاوەیەکی بەپیتی زەوییە کشتوکاڵییەکانی ئەو ناوچەیە، کە نزیکەی (١٢٠دۆنم) زەوی بەراو پشت بە ئاوی ئەم کانییە دەبەستێت.
ژمارەیان ٤٤ بیرە. لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی ئاوی هەڵەبجەوە بەڕێوەدەبرێن. لە گەڕەکە جیاجیاکانی شارەکەدا بەمەبەستی دابینکردنی ئاو لەلایەن حکومەتی عێراق و لەدوای ڕاپەڕینیشەوە و لەلایەن حکومەتی هەرێمەوە لێدراون. پێشتر بە کارەبای موەلیدە و لەم ساڵانەی دوایشدا کارەبای نیشتیمانییان بۆ بەکاردەهێنرێت. لەدوای دروستکردنی پڕۆژەی ئاوی هانەژاڵە بۆ شارەکە، بەپێی پێویست کاریانپێکراوە و پەپێی وەرزەکان ژمارەیان لە گۆڕاندا بووە. لەوەرزی هاویندا نزیکەی ٢٠ بیریان بەکاردەهێنرێن و لە زستاندا پێنج بۆ هەشت دانەیان بەکاردەهێنرێت. سەرجەمیان بەسراونەتەوە بە پڕۆژەی ئاوی شارەکەوە. سەرجەمیان لەنێوان ساڵانی ١٩٧٠ تا ٢٠١٣ لێدراون.
کەوتووەتە سنوری گوندی (ڕێشاو). دەیان ساڵە وشکینەکردووە. بۆ باخداری و ئاوخواردنەوەی ئاژەڵی کێوی و ڕێبوار و وەڵاخدار سودیلێدەبینرێت. بە نزیکەی ١٠ مەترێک چاوانەی بۆ کراوە و بە بەرد هەڵچنراوە و بەشی سەرەوەشی بە بەردی تەخت گیراوە.
کەوتووەتە بەشی باشوری خۆرئاوای شارەدێی تەوێڵە. چەند باخاتێکی چڕی گوێز لە بەشی باشوری ئاودێریدەکات و پاشان دەڕژێتە چەمی تەوێڵەوە. (١٤١٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
کەوتووەتە (گوندى بێژاوا)ی سەر بە ناحیەی (سيروان) لە خۆرهەڵاتى (تونى غوڵامى و ملەى پلان)ەوە. لە دەوروبەرى بيستەکانى سەدەى ڕابردوو (حاميد بەگ) پێشنيازێک دەکات، کە(خەليفە عەبدولڕەحيم) شوێنى نيشتەجێبوونى بگوازێتەوە لە (غوڵامى ژوروو)ەوە بۆ (بێژاوا)، لەپێناو ئاوەدانکردنەوەى ئەو زەويانەى دەکەونە ئەو ناوچەيە لەڕوى کشتوکاڵيیەوە.(حامى بەگ کارێزکەنێک بەناوى (تۆفيق) لە کوردستانى خۆرهەڵاتەوە دەهێنێتە گوندەکە و (کارێزى بێژاوا) دروستدەکات، کە بەنزيکەيى يەک کيلۆمەتر لە چەقى ئاواييەوە دورە بە ئاڕاستەى باشور و لەو دۆڵەى سەرەوەى ئاوايى و لەنزيک گۆڕستانى گوندەکە، لەپاش ئەوەش چەند کەسێکى تر هاتوون بۆ ئەم گوندە و بوون بە حەوت ماڵ.
کەوتووەتە ناوەندى گوندى (بێژاوا)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). ئاوەکەى هەميشەييە، موڵکى گشتیى دانيشتوانى گوندەکەيە. بۆ خواردنەوە و ئاودانى سەوزە و بەروبوونى هاوينە (دێبەر) بەکاردەهێنرێت. بەهۆی ئەوەی کەوتووەتە سەنتەرى گوندەکەوە ئەو ناوەی لێنراوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (تەپی سەفای سەروو) لە دەشتی شارەزوور. بەهۆی ئەوەی لە پێشتردا ئاوی زۆر بووە و توانیویەتی زۆربەی زەوییەکانی گوندەکە ئاو بدات، ناوی (پاڵەوان)یان لێناوە. لە ئێستاشدا ئـاوی زۆرە و دەڕژێتەوە سـەر چـەمـی (شاوڵاخ).
یەکێکە لە کانیاوەکانی گوندی (دەگاشێخان) و کەوتووەتە باشوری گوندەکەوە، باخێک لەبەردەمیدایە ئاودێریدەکات و دەڕژێتە دۆڵی باخی خول، (١٣٢٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (چیای چنارە و گوندی دەگاشێخان) و لە باشورەوە (دەگاو هاڵی) و لە خۆرئاواوە (دۆڵی باخی خول) و لە خۆرهەڵاتەوە (چیای سەخت و باخی خول) دەورەیانداوە.
کانيیەکى هەميشەييە. کەوتووەتە خۆرئاواى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان) و موڵکى گشتیيە و نزيکەى (١٥٠٠م) لە گوندەکە دوورە، لە لاپاڵێکى ڕووبەخۆردايە، کە پاڵیداوە بە قەدپاڵێکى ڕەقانەوە و دارێکى له تەنيشتدابووە، بەو هۆيەوە بەکانيیەکە وتراوە کانى پاڵدار، واتە ئەو کانيەى، کە لەپاڵ دارەکەدايە.
کەوتووەتە نزیک گۆڕستانی (کێلەسپی)ی لە سنوری ناحیەی (سیروان). لە کۆندا بەشێوەی کارێز هەڵچنراوە، هەتا گەیشتووەتە مزگەوتی کێلەسپی و هەردوو حەوزی دەستنوێژ و حەوزی خۆشتن (غوسڵ) و سەرئاوەکانی لێ هەڵگیراوە. سەرچاوەی بەشێک لە زەوییە کشتوکاڵییەکانی کێلەسپی و دوازەئیمام بووە، کە بە کەرتی (١٢)ی دەلێنی خواروو ناسراوە. لە ئێستادا ئەم کانییە کوێربووەتەوە و نەماوە. کانی (خاتو پەریزاد)یشی پێ وتراوە.