بەرگی دووەم
سەرچاوە ئاویەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
بەرگی دووەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
کانیيەکى هەميشەييە. کەوتووەتە باکورى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان) و نزيکەى سێ کيلۆمەتر لە سەنتەرى گوندەکەوە دوورە، بەهۆى ئەوەى زەويیەکانى بەردەمى بەزۆريى لەباربوون بۆ بەرهەمهێنانى خەيار و کراون بە خەيار، ناونراوە کانى خەياران.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی نەوێ. بە هاوین ئاوێکی سازگاری هەیە. دێتەوە سەر چەمی نەوێ. بۆ هیچ مەبەستێک بەکارنایەت تەنها ڕێبوار و ئاژەڵدار سودیلێوەردەگرن و باخی بەراوی لەبەردەم نییە. بەناوی نەزەرگەی خەیری زینەوە ناونراوە.
یەکێکە لە کانیاوەکانی گوندی (هانەیدن)ی سەر بە ناحیەی (بیارە)، (١١٢١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی بۆ ئاودێریکردنی باخەکان بەکاردەهێنرێت، لە باشورەوە هەربەدۆڵ و لە باکورەوە گوندی دەرەیمەڕ و ئەشکەوتەکانی و لەنگەلەرز و لە خۆرئاواوە گوندی سەرگەت و لە خۆرهەڵاتەوە شەڵواندڕ و کانی هانە توتمان دەورەیانداوە.
کانيیەکى هەميشەييە. کەوتووەتە خۆرئاواى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان) و نزيکەى (٥٠٠م) لە ناوەندى گوندەکەوە دوورە. موڵکى گشتیيه. بەهۆى هەبوونى کانيیەکى تر لە سەروويەوه، بەم کانيە وتراوە کانى خوارنگ (خواروو). بۆ خواردنەوە و کشتوکاڵ و ئاودانى ئاژەڵ بەکاردێت.
کەوتووەتە سنوری گوندی (خەرپانی) لە ناو چەمی (باخی سەفەر)ە. وەک هاوینەهەوارێک وایە. ئاوەکەی هەمیشەییە و باخی مزگەوت ئاودەدات. لەگەڵ ئاوی کانی (ڕاگا) دەبنەوە بەیەک و بە ناو چەمەکەدا تا (بانی کۆڵ) دەڕوات و لەوێ دووبارە ئەستێڵی بۆکراوە.
کەوتووەتە گوندی (بەڵخە)ی سەر بە ناحیەی (بیارە) و کەوتووەتە نێو دۆڵی وەزەنێ لە باکوری خۆرئاوای سەیرانگای (وەزەنێ) و باخێک ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی وەزەنێ. (١٣٠٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (دۆڵی وێڕگا) و لە باشورەوە (دۆڵی کۆچێ حەمەڕەزای) و لە خۆرئاواوە (کانی مەلاتایر) و لە خۆرهەڵاتەوە (دۆڵی وەزەنێ) دەورەیانداوە.
یەکێکە لە کانیاوەکانی گوندی (بەڵخە)ی سەر بە ناحیەی (بیارە) و کەوتووەتە نێو دۆڵی وەزەنێ لە باکوری خۆرئاوای سەیرانگای (وەزەنێ) و باخێک ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی وەزەنێ. (١٢٦٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (چێشتخانەوڕێستۆرانتی هانا) و لە باشورەوە (دۆڵی وەزەنێ و سێ سەلام) و لە خۆرئاواوە (دۆڵی وێڕگا) و لە خۆرهەڵاتەوە (دۆڵی جانێ و هانەتازە) دەورەیانداوە.
کانيیەکى هەميشەييە. کەوتووەتە خۆرئاواى سەنتەرى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان) و بە دووریی (٤٠٠م) لە ناوەندی گوندەکەوە دوورە. موڵکى گشتیيه. بەهۆى ئەوەى له ڕابردوودا لەلايەن دانيشتوانى گوندەکەوە ئاژەڵێک، کە بە (بەراز: خووگ) بەناوبانگبووە، لەنزيک ئەم کانيیەوە کوژراوە، ئيتر دانيشتوانى گوندەکە بەزمانى ناوچەيى خۆيان بە کانى خووکوژياو يان خووکوژياگ ناويان هێناوە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (سەعدوا) لە بناری چیای (خۆشک). سەرچاوەی سەرەکی ئاوی خواردنەوەی گوندەکەیە.
کەوتووەته سەنتەری گوندی (پریسی سەروو)وەوە بە (١١٧م) لەخوار کانی (جان)ەوه. (٧٧٥م) له ئاستی ڕووی دەریاوه بەرزە. کاتێک لەگەڵ ئاوی کانییەکانی (جانە، چەرمەڵ) یەکدەگرن زیاتر لە ١٢٠ جوتیار بە هەر سێ ئاڕاستەی (باکور، باشور، خۆرئاوا) بە مەبەستی ئاودێری سودیلێوەردەگرن. ئەگەر بە تەنها ئەم کانیە وەرگرین ئەوا نزیکەی نۆ جوتیار بۆ ئاودێری پشتیپێدەبەستن، کە ئاڕاستەکەی بەرەو باکور درێژدەبێتەوە، هۆکاری ناو لێنانی بۆ بوونی ئاشێک لەو شوێنەدا دەگەڕێتەوە، لەگەڵ ئەوەی وەک شوێنێک بۆ حەوانەوەی دانیشتوانی گوندەکە بەکارهاتووە، هاوکات وەک شوێنێکی گەشتوگوزاری بایەخی هەبووە، لەم کانیەدا دارێکی تێدایە تەمەنی بۆ زیاتر لە ٢٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە.
بە دووریی (٥٠٠م) کەوتووەتە خۆرئاوای گوند (گردەناوێ). مێژوویەکی دێرینی هەیە. لەبەردەمیدا حەوزێک بۆ گلدانەوەی ئاو دروستکراوە. خاوەنداریەتی بۆ چەند کەسێکی گوندەکە دەگەڕێتەوە. بۆ ئاودانی ئەو باخانە بەکاردەهێنرێت، کە کەوتوونەتە بەردەمی. بەهۆی ئەوەی لەسەر چەمێک هەڵکەوتووه، کە هەندێک ڕزەدێمی تێدایە، ئەو ناوەی لێنراوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (هاوارەکۆن)ی سەر بە شارۆچکەی (بیارە). بەهۆی ئەوەی کەوتووەتە ناو چەمێک لە سەرووی گوندەکەوە، ئەو ناوەی لێنراوە. زیاتر لە ٢٠ دۆنم لە باخەکانی بەردەمی سودیلێوەردەگرن. چەندین ساڵە وشکینەکردووە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (بەردەبەل)ی بناری چیای سورێن. ئاوەکەی هەمیشەییە و ئینجێک ئاوی هەیە. لەچەمێکدایە، کە پێیدەوترێت دەرەقوڵە. سەرەتای چەمەکە زۆر فراوانە و زیاتر لە کیلۆمەترێک دەبێت؛ دواتر وردە وردە تەسک دەبێتەوە و تا بەرەو سەرەوە بڕوات دەبێتە نزیکەی ٢٠٠ مەتر. لەناو چەمەکەیدا هەنجیری سروشتی هەبووە بەڵام بەهۆی گۆرانکاریەکانی ئاووهەواوە لەناوچوون.
کەوتووەتە سنوری گوندی (میری سور). لەناوچەمی دەرەکۆرەیە و لەدامێنی قەڵای میری سورە. ئاوێکی خۆڕسکی هەمیشەیی هەیە. خاوەندارێتی بۆ یەکێک لە بنەماڵەکانی گوندەکە دەگەڕێتەوە. لە هاوین و پایزاندا ئاوێکی یەک ئینجی هەیە و لە بەهاراندا زۆر دەبێت.
کەوتووەتە باکوری گوندی (دەرەگوڵان)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). سەرچاوەی سەرەکییی ئاوی خوارنەوەی گوندەکەیە و مزگەوتی گوندەکەش سودیلێدەبینێت. مێژووەکەی بۆ ساڵانی چلەکانى سەدەى ڕابردوو دەگەڕێتەوە. لەلایەن دانیشتوانی گوندەکەوە دروستکراوە، ئەوانیش (خەلیفە ڕەحمان، مەحمودی خەلیفەو فارسی کاکەوەیس)، تا ئێستاش سەرچاوەی سەرەکیی ئاوی خواردنەوەی گوندەکەیانە. کارێزەکە بە بەرد چاوانەى بۆ کراوە و درێژییەکەی زیاتر لە ٣٠ مەترە.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (دەرەتفێ)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). (١٣٧٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بۆ مەبەستی ئاودێریکردنی باخێک، کە کەوتووەتە بەردەمی بەکاردێت و دەڕژێتە چەمی دەرەتفێ و لە باکورەوە چیای کڵاوەبەرزە و لە باشورەوە کانی مڵکەڕەش و لوتکەی بەنەکۆرێ و گوندی دەرەتفێی کۆن و لە خۆرهەڵاتەوە کانی محەممەد و چیای داڵەڕای و لە خۆرئاواوە چیای سورەهەراڵەکە دەورەیانداوە.
کەوتووەتە سنوری شارەدێی (تەوێڵە)وە. لە سەرووی (ئاساوگا) لە چەمی (وارین). بەهۆی زۆری ئاوەکەیەوە، کە قەوزەی هەڵهێناوە و بە هەورامی بە قەوزە دەوترێت (بەڵخ) و ئەو ناوەی لێنراوە. سێ ئەستێڵی تێدایە. گەورەکەیان پێیدەوترێت (هەسارەگەورێ) و بە بەرد دروستکراوە. ئاوی لە چیای (کەمەرا زەردی) دێتە درەوە. ئاوەکەی دەڕژێتە چەمی(تەوێڵە)ەوە.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (بەڵخە)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). چەند باخێک ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی وەزەنێوە. (١٢٥٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (لوتکەی سیپەو سەعەی) و لە باشورەوە (دۆڵی وەزەنێ) و لە خۆرئاواوە (دەگاوهاڵی و دۆڵی وێڕگا و مۆتێل هانا) و لە خۆرهەڵاتەوە (هانەنەسرین و سەربەڵخ و وەزەنێ) دەورەیانداوە.
کەوتووەتە ناوەڕاستی گوندی (دەرەوکێ)ی سەر بە شارۆچکەی (بیارە). نزیکەی ١٠٠ساڵ دەبێت ئەم کارێزە بە پاچ و بێڵ هەڵکەندراوە، بەڵام دیارنییە، کە کێ هەڵیکەندووە. درێژییەکەی نزیکەی (٤٥م) دەبێت و حەوزێکی بۆ دروستکراوە بۆ گلدانەوەی ئاوەکەی. بۆ ئاودانی باخ و خواردنەوە بەکاردەهێنرێت.
کەوتووەتە گوندی (بەڵخە) سەر بە ناحیەی (بیارە). لە بەشی باشوری گوندی (بەڵخەی سەروو) باخاتێکی چڕی گوێز ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی بەڵخەوە. (١٥٢٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باشورەوە (دۆڵی مروەوبەگلەی) و لە باکورەوە (گوندی بەڵخەی سەروو) و لە خۆرهەڵاتەوە (کانی مێشلە) و لە خۆرئاواوە (گوندی بەڵخەی خواروو) دەورەیانداوە.