بەرگی دووەم
سەرچاوە ئاویەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
بەرگی دووەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
کەوتووەتە گوندی چنارەی زێڕوون لە بناری چیای سورێن. لە پشتی کانی مەلاحسێن هەڵکەوتووە. بۆ ئاژەڵداری و خواردنەوەی ناو گوند و باخداری بەکاردێت.
کەوتووەتە سنوری گەڕەکی (کانییەکوێرە) و خوارووی (گەڕەکی شارەوانیی دوو) لەناو پارێزگای هەڵەبجە. ئەم کارێزە لەچەند بیرێک پێکهاتووە، کە ئاوەکانیان دەچنەوە سەر یەک، بیرەکان کەوتونەتە باخەکانی چواردەورە و هەریەکەیان چەند سەد مەترێک نێوانیان هەیە. دەڵێن کانییەکە بەناوی (محمد ئەفغان) ناوێکەوە ناونراوە، کە کاتی خۆی وەرزێری شێخەکانی عەبابەیلێ بووە و زەوی ناوچەکەش لە چوارچێوەی سنوری ئەوکاتی گوندی عەبابەیلێدابووە. بە تێپەڕبوونی کات ناوەکەی کراوەتە (حەمەوغان). ئەگەر چی بەهۆی وشکەساڵیەوە زیانێکی زۆر بەر داهاتی ئاوی کارێزەکە کەوتووە؛ بەڵام تاکو ئێستاش وەک پێویست ئاوی هەیە و وشکینەکردووە. بەهۆی تێکەڵبوونی ئاوی ئاوەڕۆ بە بیرەکان و خزمەتنەکردنی خەریکە کوێردەبێتەوە و جوانییە سروشتیەکەی لەدەستداوە.
نزیکەی کیلۆمەترێک لە باشوری گوندی (هانەسورە)وە دوورە. هەتا سەرەتای سەدەی بیست و یەک بۆ چالاکی کشتوکاڵ و ئاژەڵداری سودیلێوەرگیراوە؛ بەڵام لە ئێستادا بۆ ئاودانی ئاژەڵ بەکاردێت، کە کانییەکی هەمیشەییە و تێکڕای لەبەرڕۆشتنی بەپێی وەرزەکان دەگۆڕێت. حەوزێکی بۆ کراوە بۆ کۆکردنەوەی ئاو و هەروەها چەند درەختێکی توو لەنزیکی کانییەکە هەیە و لە وەرزی بەهاردا شوینێکی گرنگیی گەشتیارییە بۆ دانیشتوانی ناوچەی نەورۆڵی و شاری هەڵەبجە، نزیکەی (٨٨٠م) بەرزە لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
کەوتووەتە (گوندى پشتە) لەديوى پشتەوەى شاخەکانى (بەمۆ). کانياوێکە ئاوەکەى له وەرزى زستاندا به گەرمى دەمێنێتەوە و بۆ خۆشتن بەکاریدەهێنن.
کەوتووەتە ناوەندی گوندی (گمە). حەوت چاوگی ئاوە لە کارێزێکدا کۆکراونەتەوە و بووەتە سەرچاوەی سەرەکیی ئـاوی خـواردنەوەی خەڵکـی گوندەکە.
حەوت کانین. دەکەونە ناو چەمی قەڵا لە باکوری گوندی (پشتە). سەرچاوەی ئاوی خواردنەوەی خەڵکی گوندەکەیە.
کەوتووەتە سنوری گوندى (چنارەى سورێن)ی سەر بە شارۆچکەی خورماڵ، کارێزەکە کەوتووەتەبەشى خۆرئاواى گوندەکەوە، خاوەنداریەتى بۆ کەسێکى گوندەکە دەگەڕێتەوە بەناوى ئەحمەد مەحموود، ئەم کارێزە لە ساڵانى شەستەکانى سەدەى ڕابردوودا کراوە و درێژیەکى (١٠م) دەبێت و بەبەرد هەموو لاکانى هەڵچنیووە، ئاوى ئەم کارێزە بۆ ئاودانى باخ سودیلێوەرگیراوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (گوڵپ)ی سەر بە هەورامانەوە. بە (کانی ناو مزگەوت)یش ناودەبرێت. بەشێوەیەکی فۆلکلۆریی ناوچەی هەورامان و بە بەکارهێنانی بەرد و دیمەک، دیوارێکی بازنەیی و حەوزێکی خڕی بۆ دروستکراوە. ئاوەکەی بەشێکی بۆ (مزگەوتی گوڵپ) دەڕوات و بەشێکی زۆریشی بەڕێگەی کارێزێکەوە بە ناوەڕاستی گوندەکەدا دەڕوات. بە دووریی (٢٥٠م) گوازراوەتەوە بۆ لای گۆڕستانی گوندەکە. بەهۆی زۆری ئاوەکەیەوە لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بۆ ئاودانی توتن و گەنم بەکارهاتووە.
کەوتوەتە باکوری گوندی (بانیشاری کۆن). لەبەر ئەوەی لە کاتی خۆیدا حەوزی بۆ دروستکراوە و لەبەشی سەرەوەی گوندەکە بووە ئەو ناوەی لێنراوە. لەکاتی ئاوەدانی گوندەکەدا ئاوی لێوە ڕأکێشراوەتە مزگەوتی گوندەکە و لە ئێستادا بەهۆی نـەمانی ئاوەدانی لـە بـانیشاری کـۆندا، تەنها ئـاژەڵـەکـانی گوندەکە سودیلێوەردەگرن.
کانيیەکی هەميشەييه و کەوتووەتە گوندى (کانى توو) لە سەنتەرى گوندەکە هەڵکەوتووە، لەڕابردوودا بۆ مەبەستى دەستنوێژگرتن بەکارهاتووە و گەرماو و بەردەنوێژى لەسەر بووە، بەوە ناسراوە لە زستاندا ئاوێکى گەرمى هەيه، هەربۆيە لەکۆندا بۆ خۆشتنيش بەکارهاتووە، بەڵام ئێستە تەنها بۆ ئاژەڵدارى بەکاردێت.
کانيیەکى هەميشەييه. کەوتووەتە باشورى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). حەوز و ئاوێک بووە، کە خەڵکى وەک شوێنى پشوودان و نوێژکردن بەکارييانهێناوە. موڵکى گشتیيە، کە تەنها سەکۆيەک بووە و حەوزەکەيش کەوتووەتە ناوەندى سەکۆکە و چەترێکى وەک سەقف بۆ کـراوە و وەک مزگـەوتيش بەکارهاتووە.
کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای گوندی (شەشکی خواروو)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). ناوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ (شێخ حسێن)ی دامەرزێنەری گوندەکه. دانیشتوانی گوندەکه پێش دروستکردنى مزگەوت چوونەتە سەر ئەم کانییە و ساڵانێکى زۆر لەجیاتی مزگەوت بەکاریانهێناوە. بۆ خۆشتنن و جلوبەرگ شتنیش بەکاریانهێناوە.
کەوتووەتە گوندی چنارەی زێڕوون لە بناری چیای سورێن. بە کانی مەلاحسێنی ئەحمەد بەناوبانگە. بۆ ئاژەڵداری و خواردنەوەی ناو گوند و باخداری بەکاردێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (کوڵکنیی حاجی حەمەسور) بە دووریی ٣٠ مەتر لە کانی میمکە خەمە هەڵکەوتووە. بڕی ئاوەکەی زیاتر لە ١٥ ئینج دەبێت و سەرچاوەیەکی سەرەکی ئاودێری گوندەکەیە. بەردەنوێژی بۆ کراوە و ئاوی چەندین زەوی و باخ دەدات و پاشان دەڕواتەوە سەر چەمی زەڵم.
کەوتووەتە گوندی (یاڵانپێ)ى سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ) و کەوتووەتە نێو گوندەکە، (٩٤٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی حەوزێکی لەبەردەمدا دروستکراوە (هەساری)، کە ڕووبەرەکەی (٤.٣٠ بە ٦م) دەبێت و ئاوی کۆدەکاتەوە و بۆ کارەباری مزگەوت و ئاودێریکردنی باخێک کە لەبەردەمیدا دروستکراوە بەکاردێت.
بە دووریی دوو کیلۆمەتر و نیو کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای گوندى (پريسى خواروو). سەرچاوەی ئاودێری و ئاودانی مەڕوماڵاتە، بەناوی ئەو ئافرەتەوەیە، کە نۆژەنیکردووەتەوە. گۆڕی ئافرەتەکەش لەتەنیشتی کانییەکەوەیە و وەک مەزارێکی پیرۆز لێی دەڕواندرێت. بەهۆی هەڵکەوتەی شوێنەکەی و گونجاویی زەوی و زارەکانییەوە لە ساڵانی پێشوودا، بۆ ئاودێریی زەویەکانی پاش خۆی پشتیانپێبەستووە، کە نزیکەی ١٠٠ دۆنم زەوی دەبێت.
بە دووریی هەشت کیلۆمەتر کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (یاڵانپێ)ى سەر بە ناحیەی (خورماڵ). (٢٠٢٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە سەر ڕێگای نێوان گوندی (یاڵانپێ) و مەرزی (مڵەخورد).
بە دووریی چوار کیلۆمەتر کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (پشتە)ی سەر بە شارۆچکەی بەمۆ لەوێوە هەڵدەقوڵێت. دەیان ساڵە هەیە و ئاوەکەی وشکینەکردووە، لە تەختایيەکدایە و لەبەر ئەوەى خاوەندارى نيیە، بۆیە بە گشتی خەڵکی گوندەکانی سنوری بەمۆ و شاخەوان و ڕێبواران و ئاژەڵە کێوییەکان سودیلێوەردەگرن.
یەکێکە لە کانیاوەکانی گوندی (هانەیدن)ی سەر بە ناحیەی (بیارە)، (١١٣٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی بۆ پێداویستیی خانو ماڵ و ئاودێریکردنی باخ بەکاردەهێنرێت، لە خۆرئاواوە گوندی سەرگەت و لە باشورەوە هەربەدۆڵ و لە باکورەوە چیای لەنگەلەرز و گوندی دەرەیمەڕ و ئەشکەوتەکانی و لە خۆرهەڵاتەوە شەڵواندڕ و هانە توتمان دەورەیانداوە.
بە دووریی نزیکەی هەشت کیلۆمەتر کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (یاڵانپێ)ى سەر بە ناحیەی (خورماڵ). (١٩٧٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە کەوتووەتە سەر ڕێگای نێوان گوندی (یاڵانپێ) و مەرزی (مڵەخورد).