بەرگی دووەم
سەرچاوە ئاویەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
بەرگی دووەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
بە دووریی (٦٥٠م) کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (یاڵانپێ)ى سەر بە ناحیەی (خورماڵ). (١٠٣٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی حەوزێکی لەبەردەمدا دروستکراوە (هەساری)، کە ڕووبەرەکەی (٦ بە ٩م) دەبێت و ئاوی کۆدەکـاتەوە و بـۆ ئـاودێریکـردنی بـاخێک، کـە لـەبـەردەمیدا دروسـتکراوە، بەکاردێت.
کەوتووەتە سنوری گوندی (کانی شێخ) و زەوییەکانی حاجی حەمەعەلی، بۆیە بەو ناوە ناونراوە. کارێزێکی کۆنە. لە ئێستادا کراوەتە بیر و بە حەفارە قوڵیانکردووە. بە بیرەوەریی خەڵکی ناوچەکە زۆر کۆنە و پێدەچێت هەر کانی بووبێت بەڵام بەهۆی قوڵییەکەیەوە بە کارێز ناونراوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (خەرپانی) لە چەمی (دەرە لەڕا) و لە نێو باخی (سەفەر). بەهۆی کەمی ئاوەکەیەوە بەشێوەی کارێزی لێ کراوە. خەڵکی گوندەکە دەڵێن (جنۆکە)ی تێدایە و جنۆکەکان بانگی خەڵک دەکەن، بۆیە لەکاتی ناوەخت و دەمە و ئێوارەدا خەڵک چۆڵیدەکەن. بەناوی (حاجی حسین) ناوێکەوە ناونراوە، کە کردوویەتیە کارێز.
کەوتووەتە باشوری گوندی (گەچێنەی باخەکۆن)ى سەر بە ناحیەی (بیارە). (١٢٥٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی بۆ ئاودێریکردنی باخێک، کە لەبەردەمیدایە، بەکاردێت.
کەوتووەتە باشوری گوندی (چنار) لە ناو چەمی دەوەرە و لە سەرووی کانی فەقێ هەڵکەوتووە. ئاوەکەی هەمیشەییە و بۆ باخداری بەکاردێت. لە سێ سەرچاوەوە ئاوەکەی دێتە دەرەوە. حەوزی ئاوی هەیە و بۆ باخداری بەکاردەهێنرێت و بەناوی پیاوێکی خزمەتکوزاری گوندەکەوە ناونراوە.
کەوتووەتە ناو گوندی (عاموور)ە. ئاوێکی سازگاری هەیە. لە ساڵانی چلەکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن (حاجی سەعید) ناوێکەوە هەڵکەندراوە و بەناوی ئەوەوە ناو نراوە. درێژییەکەی (٢٠م) و بەرزییەکەی نزیکەی مەترێکە. زۆرتر بۆ ئاودانی ئاژەڵ سودیلێوەرگیراوە.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندى (دوانزە ئيمامى خواروو). سەرچاوەی سەرەکیی چەمی حاجی عەزیزە. وەکو ناوچەیەکی جیاکەرەوەشە لەنێوان زەویەکانی کێلەسپی سیروان و دوانزەئیمامی خواروو، ئەم کانیە بۆ خواردنەوە سودیلێبینراوە، چونکە نزیک ماڵەکانی گوندەکە بووە، بەڕێکردنی کانیەوە بە دووریی کەمتر لە(٢٠٠م)بنەوانەیەکی بچوکی لێدروستکراوە و ئاوی زەویە کشتوکاڵییەکانی پێدراوە، کە نزیکەی(٤٠دۆنم) زەویە، ئاوی ئەم کانیە بەرەو باکوری خۆرهەڵات ڕێدەکات تا لەخوار گردی چراخەوە لەگەڵ کانی مام احمد یاخود چەمی کێلەسپی یەکدەگرن و بەرەوە باکوری خۆرئاوا ڕێدەبڕن، تا لە(گردی حسین)دا، کانی گردی حسینی تێدەڕژێت و ئاوەکەی زۆردەبێت. سەرەڕای بەکارهێنانی بۆ کشتوکاڵ سودێکی زۆری ئاژەڵداری لەم کانی و چەمە دەبینرێت.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (پاڵانیا). باخاتێکی چڕی گوێز و توو ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی پاڵانیا. (١٢٢٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
کەوتووەتە گوندی چنارەی زێڕوون لە بناری چیای سورێن. بە ناوی حاجی حەمەساڵح قادر ناونراوە. ئاوەکەی هەمیشەییە و بۆ باخداری و ئاژەڵ بەکاردێت.
کەوتووەت باشوری گوندی (گەچێنەی باخەکۆن)ى سەر بە ناحیەی (بیارە). (١١٦٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی بۆ ئاودێریکردنی باخێک، کە لەبەردەمیدایە، بەکاردێت. بەم ڕواڵەتانە دەورەدراوە: لە باکورەوە (شوێنەواری ماڵی کەنعان و چیای نەیجەکۆڵە و دۆڵی باخەکۆن و گوندی باخەکۆن و مەرقەدی شێخ حیسامەدین) و لە خۆرئاواوە (کانی میرزا و دۆڵی نەیجەکۆڵە و هەنارەکۆڵە و تفەقەتارا) و لە باشورەوە (لوتکەی قوڵتا و کانی لارەدەر) و لە خۆرهەڵاتەوە (کانی حەمەساڵە و کانی حاجی حسێن و کانی حەمەخان و لوتکەی سەرگەچێنە و بانی هێڵەگەمە).
کەوتووەتە شارۆچکەی بیارە بە ئاڕاستەی چەمی هانەگەرمڵە. بیارەییەکان (هانۆ گەنجەی)یشی پێدەڵێن. ئاوێکی هەمیشەیی هەیە. سەرچاوەی سەرەکیی پڕۆژەی ئاوی شارۆچکەکەیە و زیادە ئاویشی دەڕژێتە چەمەوە و جۆگەی لێهەڵگیراوە و چەندین باخ ئاودێریدەکات.
یەکێکە لە کانیاوەکانی شارۆچکەی (بیارە) و کەوتووەتە باشوری شارەکە و دەڕژێتە چەمی بیارەوە، (١٠١٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
کەوتووەتە گوندی (خەرپانی)ی سەر بە ناحیەی (بیارە)، کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندەکەوە. (١٠٠٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بۆ مەبەستی ئاودێریکردنی باخێک، کە کەوتووەتە بەردەمی، بەکاردێت. دەڕژێتە چەمی خەرپانی و لە باشورەوە هەسارە گۆرێ و کانی مچەڕەش و نساری سەرچەمە و لە باکورەوە کانی هۆبە و کانی ڕوەنینە و کانی دەروێش عەلی و هانەنەوا و مەزاری شێخ عەبدوڵای خەرپانی و لە خۆرهەڵاتەوە کانی محمود و هەساری چەوتانی و لە خۆرئاواوە کانی کانی سەرچەمە و هەڵوچە و وەرقیبلە دەورەیانداوە.
کەوتووەتە بەشی باشوری خۆرئاوای شارەدێی (تەوێڵە). باخاتێکی چڕی گوێز لە بەشی خۆرهەڵاتی چلانە ئاودێریدەکات و پاشان دەڕژێتە چەمی تەوێڵەوە، (١٤٣١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای گوندی (دەرەیمەڕ)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). (١١٤١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی بۆ ئاودێریکردنی باخەکانی بەردەمی بەکاردێت و لە کۆتاییدا دەڕژێتە نێو چەمی دەرەیمەڕ و سەرگەت، لە باکورەوە گوندی دەرەیمەڕ و ئەشکەوتەکانی و بانی دەرەیمەڕ و لە باشورەوە گوندی سەرگەت و هانەیدن و کانی کلکەو ئەسپی و هەمەشوانە و لە خۆرئاواوە لوتکەی بابازەردەڵە و گوندی زەڵم و لە خۆرهەڵاتەوە سەرسیپە و دۆشتڵێ و چیای لەنگەلەرز دەورەیانداوە.
دوو ئەستێڵن لە نزیک یەکتر. دەکەونە گوندی چنارەی زێڕوون لە بناری چیای سورێن. ئاوەکەیان هەمیشەییە و ئەستێڵی بۆ کراوە. لە نزیکیەوە کانیەکی دیکە بەناوی ڕەحیم هەیە.
کەوتووەتە گوندی (بانیبنۆک). لە لاپاڵی شاخێکدا هەڵکەوتووە. خاوەندارییەتی بۆ (محەممەد) ناوێک دەگەڕێتەوە. درێژییەکەی نزیکەی حەوت مەترە و لەبەردەمیدا حـەوزێکی بۆ دروستکـراوە. ئاژەڵـی کێوی و شاخـەوان و شـوانەکان سودیلێوەردەگرن.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (گێڵەک)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ) له دەشتی کانی شێخاندایه. کانییەکە له سنوری زەویی کەسایەتیی گوندی گێڵەک وە بەناوی(حەمەی حەمەوئەمین) هەربۆیەش بەناوى ئەوەوە ناونراوە، لەڕابردوودا بۆ ئاودانى مەرەزە بەکارهاتووە. ئێستاش هەردوو گوندی (گێڵەک) و (گردی قازی) بۆ کشتوکاڵکردن سودیلێدەبینن.
لە چەمی بیارەوە هەڵدەقوڵێت. ئاوێکی زۆری هەیە و یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکانی دابینکردنی ئاوی چەمی بیارە. ئاوەکەی بە بۆری بۆ نێو مزگەوتی (خانەقای بیارە) ڕاکێشرا و بە ئاوێکی سووک و تەندروست ناوی دەرکردووە. سارد و سازگارە. لەلای سۆفی و شێخ و دەروێشەکان بە پیرۆز سـەیری کانییەکە دەکرێت.
کەوتووەتە باشوری گوندی (گێڵەک)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). دەیان ساڵە وشکینەکردووە. لەبەردەمیدا حەوزێک دروستکراوە. بۆ ئاودێری سودیلێوەردەگیرێت.