بەرگی دووەم
سەرچاوە ئاویەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
بەرگی دووەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
کەوتووەتە گوندی (خەرپانی)ی سەر بە ناحیەی (بیارە)، کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندەکەوە. (٩٤٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بۆ مەبەستی ئاودێریکردنی باخێک، کە کەوتووەتە بەردەمی بەکاردێت.
کەوتووەتە گوندى (پريسى خواروو). پێشیوتراوە کانی ئاوایی، چونکە لە ناوجەرگەی گوندەکەیە و خەڵکی گوند بۆ خواردنەوە و پێداویستیی ماڵ بەکاریانهێناوە، تەنانەت لە ساڵانی دواتردا بە جۆگەیەک بە ناوماڵەکاندا ئاوەکەی ڕاکێشراوە و پارێزگاری لە پاکی ئاوەکەی کراوە تا هەموو ماڵەکان لێی سودمەندببن.
کەوتووەتە باکوری گوندی (چوارداران)ی سەر بە ناحیەی (بەمۆ). بەهۆی زەوییە تەختەکەی دەوروبەری بۆ ئاودانی کشتوکاڵی هاوینە بەکاریدەهێنن. سەرەڕای ئەوەش خەڵکی گوندەکە بۆ ئاوخواردنەوە سودیلێوەرگرن.
کانیی سەرەکیی گوندی (نارنجڵە)ی هەورامانە. تەواوی خەڵکی گوندەکە لەکاتی خۆیدا ئاویان لێوەرگرتووە. هەروەها سەرچاوی ئاوی مزگەوتی گوندەکە بووە و وەک نۆباویش ئاوەکەی دابەشکراوە و زیاد لە ١٥ باخی ئاودێریکردووە.
کەوتووەتە باشورى گوندی (دەڵەمەڕ). کەوتوووەتە ناو موڵکى (محەممەد حەمەسەعيد) ناوێکەوە، کە خەڵکى گوندەکەبووە. بڕێکى کەم ئاوى هەيە، بەڵام لە وەرزى هاويندا وشکناکات. ساڵى ١٩٧٨ لە درێژەی ڕاگواستنی گوندەکانی کوردستاندا کارێزى کانييەکە لەلایەن سوپاوە تەقێنراوەتەوە.
کەوتووەتە پشت ئەشکەوتی (هەیان) لە چیای (سورێن). جگە لەوەی کانییەکی بەناوبانگە، لوتکەیەکی بەرزیشە، کە بەسەر دیوی خۆرهەڵاتی کوردستاندا دەڕوانێت. ڕێگەی (کەلەبەرەتەنگە)، کە لە پشت ئەشکەوتەکانی هەیانەوە دەستپێدەکات بە تەنیشت ئەم یاڵەدا دەڕواتەوە (دزڵی) بۆ کوردستانی خۆرهەڵات. وڵاخدار و کۆڵبەر پشوویان لەسەر داوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (ڕیشێن). لەبەر ئەوەی لە گۆڕی دوانزە ئەسحابەوە نزیکە بەو ناوەوە ناوی لێنراوە. ئاوی کانییەکە دەڕژێتە چەمی ڕیشێنەوە بۆ کشتوکاڵ و باخداری سودیلێوەرگیراوە. ماوەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵە وشکینەکردووە.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندى (دوانزەئيمامى خواروو) لەسەر ڕێگەی سەرەکیی (سیروان - ئیمامی زامن)ـە. ئاوێکی پاکی سازگاری لێ هەڵدەقوڵێت و کانییەکی هەمیشەییە، بووە بەسەرچاوەی سەرەکیی چەمی دوانزەئیمام، شایەنی باسە، بەهۆی سازگاری و پاکیی ئاوەکەیەوە، دروستکردنی پڕۆژەی ئاو بەشێوەی سەردەمیانە و ڕاکێشانی بە بۆری بۆ ماڵان، لەسەر سەرچاوەی ئەم کانیە دروستکراوە.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (هاوار)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). (١٢١٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بۆ مەبەستی ئاودێریکردنی باخێک، کە کەوتووەتە بەردەمی بەکاردێت و دەڕژێتە چەمی دووان و لە باکورەوە چەمی دووان و لە باشورەوە چیای لاسان و لە خۆرهەڵاتەوە چیای کەنۆڵەڕەشان و لە خۆرئاواوە لوتکەی ملەی کەلی هەیشوور دەورەیانداوە.
کەوتووەتە گوندی (هاوار)ی سەر بە ناحیەی (بیارە)، لە بەشی باکوری خۆرئاوای گوندەکەدایە. (١٢٩٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بۆ مەبەستی ئاودێریکردنی باخێک، کە کەوتووەتە بەردەمی بەکاردێت و دەڕژێتە چەمی دووان و لە باکورەوە ڕازیانەجاڕ و لە باشورەوە لوتکەی شاخۆشێن و لە خۆرهەڵاتەوە چیای کەنۆڵەڕەشان و لە خۆرئاواوە کەلی هەیشوور دەورەیانداوە.
ئاوێکی کەمە کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی نەوێ. بۆ چەند ماڵێک بەکاردێت. لەنزیک ئەشکەوتێک هەڵکەوتووە. بەهۆی نزیکیی لە ئەشکەوتی دورەبنە و هەڵکەوتەی جوگرافی، کە دوورە لە ئاوەدانی ئەو ناوەی لێنراوە.
کەوتووەتە گوندی (خەرپانی)ی سەر بە ناحیەی (بیارە) و کەوتووەتە بەشی باکوری خۆرهەڵاتی گوندەکە و باخاتێک ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی دەرەلەڕای. (٩١٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (کانی دێوا و هەسارە جنێ و فەتاح) و لە خۆرئاواوە (چەمی دەرەلەڕای) و لە باشورەوە (گوندی خەرپانی) و لە خۆرهەڵاتەوە (کانی شەریف و باخی سەفەر) دەورەیانداوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (ڕێشاو) لە نێوان کانی کەسرەتە و کانی گوێز هەڵکەوتووە. سێ باخ ئاو ئەدات. ئاوەکەی هەمیشەییە. خاوەنداریەتی باخەکانی دەگەڕێتەوە بۆ نەوەکانی باوا ئەلیاس لە ڕێشاو. بەردەنوێژی هەیە.
بە دووریی (٣٠٠م) کەوتووەتە سنوری گوندی (شەشکی سەروو)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). لە شێوەی هەڵقوڵین ئاوەکەی دێتە دەرەوە. بۆ ئاودانی ئاژەڵ و کشتوکاڵکردن سودیلێوەردەگیرێت.
کەوتووەتە شاخی (ڕەنگین) لە سەر سنوری دیوی کوردستانی خۆرهەڵات و باشور. هەر بەناوی شاخەکەوە ناوی دەرکردووە. ئاوێکی سارد و سازگار و فێنکی هەیە و لە ئەنجامی توانەوەی ئەو بەفرەوە سەرچاوەی گرتووە، کە ساڵانە بڕێکی زۆر لەناوچەکەدا دەبارێت. بووەتە شوێنی حەسانەوە و پشودانی ڕێبواران و زۆر کەس هەن تامەزرۆی گەشت و سەیرانن بەناو چیاو دۆڵ و شاخەکانی هەوراماندا، حەز بەوە دەکەن، کە سەردانێکی ئەم کانیە بکەن. لەبەر بوونی ئەو سەرچاوە ئاوییە سازگارەی، لە دێرزەمانەوە دانیشتوانی گوندی (یاڵانپێ)، کە گەرمیان و کوێستانیان کردووە و ئەوکاتەی وەرزی گەرما دەستیپێکردووە و لەناو گوندەکاندا لەوەڕ کەم بووەتەوە، بەتایبەت لەکۆتایی (وەرزی بەهاراندا)، بۆ لەوەڕاندنی ئاژەڵەکانیان ڕوویان لە کوێستانی شاخی (ڕەنگین) کردووە، چونکە شوێنیکی زۆر فێنکە و گیا و لەوڕەکەی لەکۆتاییەکانی (بەهاردا) پێگەشتووە. جۆری لەوەڕەکەشی بەزۆری جۆری (لۆ)یە، هەوارەکانیان تا ئێستاش ماوەوتەوە و لەورزی پایز و کاتی دەستپێکردنەوەی سەرمادا، هەوارنشینەکان گەڕاونەتەوە ناو گوندەکەی خۆیان.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (چوارداران). بۆ دالێ و مەرەزە و باخداری سودیلێوەردەگیرێت. کانییەکی چوار وەرزییە.
بە دووریی پێنج کیلۆمەتر کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (یاڵانپێ)ی سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ). ئاوێکی بەردەوامی هەیە و خەڵکی ڕێبوار و شوانکارە ئاوەکەی بۆ خواردنەوە بەکاردەهێنن و ئاژەڵەکانی ئەو ناوچەیەش سودیلێدەبیینن. هاوکات کانییەکە جوانییەکی تایبەتیشی بە سروشتی ناوچەکە بەخشیوە.
بە دووریی دوو کیلۆمەتر کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (کانی وەیسکێ). خاوەندارێتی بۆ هاوڵاتییەکی گوندەکە بەناوی (مەجید)ەوە دەگەڕێتەوە. باخێکی سێ دۆنمی لەبەردەمدایە و بۆ ئاودانی ئەو باخە سودیلێوەردەگیرێت. مێژوویەکی دێرینی هەیە و دەیان ساڵە وشکینەکردووە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (عەبابەیلێ) لە خوار کانی (قەمان)ی دۆڵی شنروێ. باخی هەنار و گوێز و هەرمێی لەبەردەمدایە و ئاویاندەدات. وشکناکات و هەمیشەییە.
کەوتووەتە سنوری گوندى (زەرديان). ناوی گوندی زەردیان هەر لەم ناوەوە هاتووە، کانییەکی هەمیشەییە و بۆ خواردنەوە و ئاژەڵداری و کشتوکاڵ بەکارهاتووە، دەکرێت بڵێین زۆربەی زەوییە کشتوکاڵییەکانی زەردیان، پشتیان بە ئاوی ئەم کانیە بەستووە، زەوییەکانیشی بەپیتن و زۆربەی ساڵەکان پاش دروێنەکردنی گەنم، دەکرێن بە شوتی و خەیار و ترۆزی. ئەم کانیە بەهۆی نزیکیی لە ڕوباری زەڵم و تەختیی شوێنەکەیەوە، وایکردووە ئەو ساڵانەی، کە باران زۆر دەبارێت و ئاوی دەریاچەی دەربەندیخان زۆر دەبێت، دەبێت بەژێر ئاوەوە، بەڵام هەر ساڵێک زوتر ئاوەکە بکشێتەوە و زەوییەکان بەربدات، خاکێکی بەپیتی هەیە و گونجاوە بۆ زۆربەی کشتوکاڵەکان.