بەرگی دووەم
سەرچاوە ئاویەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
بەرگی دووەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی کانی ئاسکان. لە بناری چیای بانی شێران هەڵکەوتووە. بە ناوی کەسێکەوە ناونراوە و خاوەنداریەتەکەی بۆ ئەو دەگەڕێتەوە.
کەوتووەتە بەردەم گوندی (سۆسەکان). حەوزی بۆ کراوە و نزیکەی یەک دۆنم زەوی لەبەدەمدایە و بۆ ئاودان سود لە ئاوی ئەم کانییە وەردەگرێت. خاوەنداریەتی بۆ (لالۆ حەبیب) دەگەڕێتەوە و بەناوی ئەوەوە ناونراوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (کانی ئاسکان) لە بناری چیای سورێن و لە نێو باخی زێڕوون هەڵکەوتووە. ئاوەکەی هەمیشەییە و بەهۆی بوونی لەقلەقەوە ئەو ناوەی لێنراوە.
کەوتووەتە باشوری گوندی (سۆسەکان). باخاتێکی چڕی گوێز و توو ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی دەرەقازان، (١٢٨٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (گوندی سۆسەکان) و لە خۆرئاواوە (گوندی جاوریان) و لە باشورەوە (دەرە قازان) و لە خۆرهەڵاتەوە (دەروازەی سنوری شۆشمێ و تەوێڵە) دەورەیانداوە.
کەوتووەتە چەمی ئاوێسەر و ڕوو بە جەمسەری دەرەتاریک و بەردەمی سێمارەوار و لە باخی حەمە جەلالیا. لە بەر ئەوەی شوێنەکە لێژە و زۆر بەرەوخوارکەیە تەواوی شوێنەکە بە باخ و ڕەز و کانی و شوێنەواریەوە ئەو ناوەی لێنراوە. شوێنەواری ژیان و کـەرەسـتەی شـوێنەواری لـەدەوروبـەریدا دۆزراوەتەوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (تەپەتۆڵەکە و لامەرکەزی) و سنوری هەردوو گوندەکە (تاڕادەیەک) لە یەک جیادەکاتەوە. بەهۆی ئەوەی کاتی خۆی ماری زۆربووە ئەو ناوەی لێنراوە. سەرچاوەی ئاوی گوندەکە و زۆربەی زەوییەکانی گوندەکە و بەشێک لە گوندی (لامەرکەزی) ئاودەدات. دەڕژێتە چەمی زەڵمەوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (شەکرالی). ئاوەکەی بە چەمێکی قوڵدا بە ئاڕاستەی گوندی (لامەرکەزی) دەڕوات. هەمیشەییە و وشکینەکردووە. لە (لامەرکەزی) تێکەڵ بە چەمی (کەنەقوڵ) دەبێت. بەهۆی ئەوەی، کە کاتی خۆی (مارف) ناوێک پاکیکردووەتەوە بەناوی ئەوەوە ناونراوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (سەرگەت)ی سەر بە ناحیەی (بیارە).(١١٧٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئەستێرکی لەسەر دروستکراوە. ئاوەکەی بۆ ئاودێریکردنی باخەکانی بەردەمی بەکاردێت.
کەوتووەتە سەنتەری گوندی نەوێ لە بناری چیای سورێن. لەسەرووی کانیی مزگەوتەوە هەڵکەوتووە. بەناوی کەریم نەسروڵڵا بەگ ناونراوە. ئاوەکەی هەمیشەییە و بۆ باخداری بەکاردێت و زیادەی ئاوەکەی دەڕواتەوە چەمی نەوێ.
بە دووریی نیو کیلۆمەتر کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (ڕێشاو). لەناو ناوباخی (حەمە بۆیە)دایە و لەبەر ئەوەیە بەو ناوەوە ناونراوە. خاوەنداریەتی بۆ چەند کەسێکی گوندەکە دەگەڕێتەوە. چەندین ساڵە وشکینەکردووە. ئاوەکەی بۆ باخداری سودیلێوەردەگیرێت.
کەوتووەتە دامێنى چياى (تارم شێر)ە لە نزيک زنجيرە چياى (خۆشک) و دۆڵى چەمى (ناوتوان). کانییە و هەمیشەییە. بەرزيیەکەى لەئاستى ڕووى دەرياوە (٦٩٩م)ە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (کوڵکنیی حاجی حەمەسور). ئاوەکەی هەمیشەییە و بۆ زەوییەکانی بەردەم گوندەکە بەکاردێت. بەناوی کەسێکەوە، کە ناوی مام مینە بووە ناونراوە. ئاوەکەی دەڕواتەوە سەر چەمی زەڵم.
کەوتووەتە سنوری گوندی (گریانە) لە نێو باخی (کاک مەحموود)ە. دانیشتوانی گوندەکە لە خۆشەویستیدا ئەم پیاوەیان بە (مەحمولە) بانگکردووە. کانییەکی هەمیشەییە. دەڕژێتە چەمی گریانەوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (یاڵانپێ)ى سەر بە ناحیەی (خورماڵ). (١١٠١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
کەوتووەتە باشوری گوندی (دەگاشێخان). حەوزێکی بە ڕووبەری (٣ بە ٥م) لەسەر دروستکراوە و باخێک ئاودێریدەکات و دەڕژێتە نێو چەمی دەگاشێخانەوە، (١٢٤٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (گوندی دەگاشێخان شوێنەواری کەلارێ گاورا) و لە باشورەوە (چیای چنارە) و لە خۆرئاواوە (دۆڵی دەگاشێخان) و لە خۆرهەڵاتەوە (دۆڵی ملەخانەگای وارین) دەورەیانداوە.
کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای دۆڵی بیارە و باخێکی فراوان ئاودێریدەکات و دەڕژێتە چەمی بیارەوە، (١٠٤٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (کانی باخی سان و دۆڵی بێزەل و ئاتەشگا) و لە باشورەوە (کانی مەلاتایر و هانەتوتمان) و لە خۆرئاواوە (کانی چەقەڵاوا و گوندی هانەنەوتێ و دەرەقەیسەر) و لە خۆرهەڵاتەوە (شاری بیارە و قەڵا) دەورەیانداوە.
کەوتووەتە پشتی گوندی (میریسور)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). مێژوویەکی دێرینی هەیە. زۆرتر بۆ ئاودانی ئاژەڵ بەکاردەهێنرێت.
کەوتووەتە نێوان لوتکەی (قەڵاڕێزێن) و گوندی (دەرەشیش). ڕێگەیەکی هاتوچۆ بە بەردەمیدا تێپەڕدەبێت بۆ لوتکەی (قەڵاڕێزێن) لە سەر لوتکەیەک هەڵکەوتووە و لە بەردەمیدا دۆڵێک هەیە، کە چەندین باخی تێدایە. ئاوەکەی هەمیشەییە.
کەوتووەتە بەشى باکورى گوندى (عەنەب). ناوەکەى هەورامييە، (مەوەوە) بۆ نێر بەکاردێت و (مەورێ) بۆ مێ بەکاردێت و بەماناى (مەیخۆرەوە ياخود مەيخۆ) دێت. ئەمەش لەوەوە هاتووه، کە ئاوى کانييەکە قورسە و بۆ خواردنەوە کەمتر بەکاردەهێنرێت، ياخود ناتوانرێت ئاوى پێويستى لێ بخورێتەوە. بۆ ئاودێری چەندین باخ بەکاردێت لەوانە باخەکانی حاجی شێخ سادق.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (بیارە) لە سنوری نێوان هەورامانی خۆرهەڵات و خۆرئاوا. باخێکی فراوانی گوێز ئاودێریدەکات و دەڕژێتە چەمی بیارەوە، (١١٨١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (هانەگەرمەڵە) و لە باشورەوە (کانی عیوەز و گەڕەکی وەران وەر) و لە خۆرئاواوە (کانی سەربەڵخ و کانی مەیدان و شوێنەواری تەختی بەڵقیس شاری بیارە) و لە خۆرهەڵاتەوە (چیای کەلارە گاورا و گوندی دەگاشێخان) دەورەیانداوە.