چایخانە بەناوبانگەکانی شارەدێی

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-11

شوێنی دەستکرد (گوند و شار)

لاپەڕەی 462

تەوێڵە

لەبەرئەوەی لەسەر سنورە و ناوچەیەکی گەشتیارییە و لە کۆنەوە دامودەزگای میری لێبووە و لەسەر دەمی شۆڕشی ئەیلولدا وەک بنکە بووە، زۆرترین چایخانەی لێبووە، لەوانە:

١- چایخانەی قادربەگ: یەکەم چایخانەبووە، ساڵی ١٩٢٠ دروستکراوە. ژێرەوەی خان بووە و ساڵی ١٩٢٨ سەرەوەی کراوە بە قوتابخانە. یەکەمجار (حەمەسەلیمی نادری) لەسەر بووە. پاشان سەید سادقی عەلی و حەمەمرادی مارفە. دواتر ئەنوەری قادر و حەمە ئیمام گرتوویانە بە ئیجار. کۆتاجار وەلی حەمەلەتیفی لەسەربووە. ساڵی ١٩٥٢ شارەوانی ڕوخاندی و کرا بە گۆڕەپانی بازاڕی تەوێڵە.

٢- چایخانەی شێخ: لە ناوەڕاستی بازاڕ و لای کانی هەمیشەی پلور لە پاڵ مزگەوتی تەوێڵە. ژێرەوەی چەند دوکانێک بوون. باسام نەسروڵڵا یەکەم کەس بووە، کە ئەم چاخانەی گێڕاوە. دوای ئەو ئەنوەر قادر و حەمە ئیمام. ساڵی ١٩٥٢ شارەوانی چاخانە و دوکانی ڕوخاند و شوێنەکەی خستە سەر ساحەی بازاڕی تەوێڵە. ساڵی ١٩٦٣ بۆ ١٩٨١شوێنەکەی کرایەوە بەچاخانەی هاوینە، لەلایەن تاهری کاکەوە ساڵانە دەگیرا بە ئیجار. بەهۆی بوونی تەسجیلەوە، کە گۆرانی(عوسمان و حەمەحسێن و شەفیع و حەمەجەزاو زیرەک و نازم غەزالی و سەمیرە تۆفیق و واحیدە خەلیل)ی پەخشکردووە، لە شوێنە قەرەباڵغەکان بووە و دوای ڕاپەڕین لەلایەن حەیدەرە سوورەوە دانرایەوە. ساڵی ١٩٩٨ شوێنەکەی بوو بە دەرگای مزگەوتی گەورەی تەوێڵەو شەش دوکان لە شوێنەکەی دروستکران.

٣-بانی حەوز: لە بەردەمی مزگەوتی گەورە بووە. لەسەربانی حەوزەکەی مزگەوت کورسیان داناوە بۆ یەکەمجار (حەمەیوسفی گەوەر)ی لەسەربوو. پاشان ئەمانەش بە ئیجار گرتوویانە: (عەبدوڵا سدیق، محەمەد حەکیم، عەبدوڵا مەلا حەمە حسێن، نەسرەدین عەزیز، جەلال ڕۆستەم، حەمەڕەئوف عەزیز). شوێنێکی خۆشی دانیشتن بوو. زیاتر مامۆستایان و زانایان لەم چاخانەیە دانیشتوون. هەتا ١٩٨١ کاریکردووە.

٤- وەزەقم: هاوینە بووە، لە پشتی حەوز لەسەر(هانەی دلین) بووە بە ئاڕاستەی زاوەر. یەکەمجار حەمەڕەزا، پاشان ئەولکەریم (بەگە) لەسەر چایخانەکە بوون.

٥- گەڕیات: هاوینەبووە لەسەر چەمی گەڕیات بووە لە تەوێڵە. لە دەوروبەری پردەکە و ڕێگەی چوونە مەرز، یەکەمجار (حەمەسەلیمی نادر) دایناوە. دواتر سەید جافر، هەتا ساڵی ١٩٧٥ کاریکردووە.

٦- ئاوێسەر: هاوینەی گەشتیاریی بووە. لە هاوینەهەواری ئاوێسەر بووە. سەرەتا حەمەڕەزا بەگ و پاشان ئازەی کەریم چایچی بوون. تا ساڵی ١٩٨١ هاوینان جمەی هاتووە. لە دوای ڕاپەڕین ماوەیەک بەهۆی مین لە سەیرانگای ئاوێسەر و دەوروبەری چۆڵ بووە. دوای پاککردنەوەی ئاوێسەر و دەورووبەری، ئەمین حەمە ڕەزا چاخانەکەی دانایەوە و دواتریش چەند کەسێکی تر... هەتا ئێستاش ئاوەدانە.

٧-باخەوان: هاوینە بووە و لە باخەکانی باخەواندا بووە. لە نیوەڕێی چەمی ئاوێسەردا، محەممەد حەکیم و حەمەکەریمی کوڕی لە باخەکەی خۆیاندا دایانناوە. هەتا ساڵی ١٩٨١ کاریدەکرد. لەبەرئەوەی لەسەر ڕێگەی چوون بوو بۆ ئاوێسەر، بۆ حەوانەوە ڕێبوار لای دەدا. چاخانەیەکی قەرەباڵغ بووە.

٨- تەوێڵە: خاوەنەکەی سامی سەید جافرە، لەبەرئەوە بەو ناوەشەوە ناسراوە. کەوتووەتە ناوبازاڕی تەوێڵەوە. ساڵی ١٩٩٧ کراوەتەوە و هەتا ئێستاش کاردەکات و لەلایەن سامی و کوڕەکانییەوە دەگەڕێت. هەندێکجار گۆرانییە فۆکلۆرییەکانی هەورامان دەخاتەسەر، یەکەم چاخانەبووە سەتەلایتی داناوە و یارییەکانی مۆندیالی ١٩٩٨ی پەخشکردووە. بێجگە لەمانە لە ڕابردوو ئێستادا چەند چاخانەیەکی تریش هەبوون.

سەرچاوەکان:

  1. چاوپێکەوتنی ئامادەکار لەگەڵ (سامی سەی جافر)، لەدایکبوو: ١٩٦٣، بڕوانامە: ئامادەیی، لە ١٢ی ١ی ٢٠٢٤، لە تەوێڵە.
  2. سەربوردێکی هەورامان و سەردانێکی تەوێڵە، عبدالرزاق عبدالرحمن محمد، چاپی یەکەم، تاران، ٢٠٠٥، ل٥١٤- ٥١٨.
  3. گفتوگۆی ئامادەکار لەگەڵ (ئەیوب کوێخا ڕۆستەم)، لەدایکبوو: ١٩٥٤، بڕوانامە: ئامادەیی، پیشە: خانەنشین، لە چەند کاتێکی جیاوازدا.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

4

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

حەکیمە دێرینەکانی

ئەو کەسە بەئەزموونانەن، کە پێش هاتنی داوودەرمان و پێشکەوتنی تەندروستی و پزیشکی، لە ڕۆژگاری خۆیاندا کاریانکردووه، لەوانە (محەممەد بەهادین، حیسامەدین، ئەحمەد شێخ محەممەد، میرزا عبدالقادر، وەستا عەزیز دەلاک و جەعفەر و سادقی کوڕی و سدیق و عەبدولڕەحمانی کوڕەزای، مامۆستا باباحاجی، ئیمام محەممەد خالد، حەمەڕەحیمی وەستا نادر، نادر حەمەعەزیز، حەکیم مەولود، خاتو ڕەحمە، بەیزای وەستا حەمەئەمین، شەمسە ئەڵڵا وەیس، عەینای حاجی حەمەد، حەفسەی نەجیبەفەنی).

زیاتر بزانە
تەوێڵە

جەراحەکانی شارەدێی

ئەو دەست و پەنجە بەخێرانەن پێش هاتنی داوودەرمان و پێشکەوتنی تەندروستی لە ڕۆژگاری خۆیان و بە درێژایی سەدەی بیست، خزمەتیانکردووە. لەوانه:‌ (محەممەد ئەمین کوێخا ئەحمەد، ئیمام محەمەد خالد، ڕەشاد محەمەد، نەسرەدین دەروێش مەحیەدین، سادق محەمەد، نەسرەدین دەروێش محێدین، محەممەد غەفور، غەفور محەمەد غەفور،، سادق غەنی، حەمەسور، گوڵەی ئەڵڵا وەیس و جەمال و بەختیاری کوڕی و خەرامانی کچی).

زیاتر بزانە
تەوێڵە

گەڕەکەکانی شارەدێی

١- چلانە: گەڕەکێکە لە شارەدێی (تەوێڵە). خانووەکانی چڕوپڕ و چین لەسەر چینن. لە ڕووی مێژووییەوە یەکەمین گەڕەکی شارەدێیەکەیە. لە سەرەتادا تەنها لە ٤٠ ماڵ بووە. دەربارەی ناوەکەی بۆ وشەی (چل یانە)ی زمانی هەورامی دەگەڕێتەوە، کە واتاکەی لە کوردیدا دەبێتە (چل ماڵ). دواتر بە تێپەڕبوونی کات و لەسەر زمان (چل یانە) کورت بووەتەوە بۆ (چلانە). گەڕەکەکە لە چەند کۆڵانێک (دەمەرە سورا، سەفەر، ئۆسایا، مەڵایا، تاشڵا، هەڵاوەگا، قەڵابۆزان، هانە سوسو) پێکهاتووە. لە ئێستادا لە ٢٨٠ خانو پێکدێت و خانووەکان نوێکراونەتەوە. بەهۆی سەختی و تەسکیی کۆڵانەکانەوە، زبڵ و خاشاکی ماڵان بە وڵاخ و ئاژەڵی باربەر کۆدەکرێتەوە. ٢- گەڕیات: گەڕەکێکە لە شارەدێی (تەوێڵە). گەڕەکێکی نوێیە. کەوتوەتە سەرەڕێگەی سەنتەری شارەدێکە. ناوی (گەڕیات) لە وشەی (گەڕیان)، بەواتای گەڕان و هاتوچوونی ئەو گەنجە کەشخە و شیکانەوە هاتووە، کە لە تەوێڵەوە هاتوون و لە نێوان باخەکاندا پیاسەیانکردووە. (٨٠%)ی باخە. لە ئێستادا تەنها ٣٥ ماڵی لێیە. ڕێگەی گۆڕستانی (باوە سەرهەنگ) و گۆڕستانی(گەورەی تەوێڵە) دەکەونە سنوری گەڕەکەکەوە. زیارەتگەی (فەقێ ئەحمەد) و کۆمەڵێک دووکانی کەلەپوری لێیە. لەسەر پردی گەڕیاتەوە دەستپێدەکات تاکو خانەقای تەوێڵە. لەسەر پردەکە بازگەی نشینگەی تەوێڵە و ڕێگەی مەرزی (شوشمێ - تەوێڵە) هەیە. (شێخ عوسمانی حیسامەددین) لە نێو گەڕیات باخێکی گەورەی هەبووە و وەقفی گشتی کردووە تاکو بۆ پشوودان بەکاریبهێنن. لەسەردەمی حکومەتی عێراقدا ئوتێلێکی گەشتیاری لەنێو گەڕیاتدا هەبووە، دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ بووە بە بارەگای (قیادە مووەقەتە) و وەک نەخۆشخانەش بەکارهاتووە، بەڵام دواتر ڕوخێنراوە. (خانەقای تەوێڵە)، (بنکەی نشینگە) و (بنکەی پۆلیس و ئاسایش) کەوتوونەتە سنورە گەڕەکەکەوە. ٣- مالیدەر: گەڕەکێکە له شارەدێی (تەوێڵە). لە ڕووی مێژووی دروستبوونیەوە لە دوای گەڕەکی (چلانە) بە پلەی دووەم دێت. لە ئێستادا گەورەترین گەڕەکی تەوێڵەیە. سنورەکەی لە سەرەتای (ئاوێسەر)ەوە هەتا کۆتایی باخەکانی چەمی (دزاوەر) درێژدەبێتەوە. دەربارەی ناوی (مالیدەر) بۆچوونی جیاواز هەیە لەوانە: بەواتای (ماڵ لە دەردێت) واتە ماڵ لەدەرەوەی گەڕەکی (چلانە). لە (مارف) ناوێکەوە هاتووە، کە خەڵکی بە (مالە) ناویان هێناوە و پیاوێکی سەربەکێشە بووە و لە گەڕەکی (چلانە) وەدەرنراوە و چووەتە ئەو شوێنە و بووە بە (مالەی دەرکراو). ڕووی لە (قیبلە)یە و تیشکی خۆری بەباشی بەردەکەوێت. نزیکەی ٣٥٠ ماڵی لێ نیشتەجێیە. نزیکەی ٥٠ خانووی لەسەر شێوازی دێرینی ناوچەکە ماونەتەوە. مالیدەر لە کۆڵانەکانی (باخچەمیرا، دەرەتفێ، بانەگەورە، عەلی حاجی، شاسوارا، خەمەکاوە، ماڕێ حاجی، ماڕی مامۆستا، پەشت و بانا، بابائەسکەندەر، کوجین، سەردەرگا) پێکهاتووە. (کتێخانەی گشتیی تەوێڵە) و (شارەوانیی تەوێڵە) کەوتوونەتە سنوری گەڕەکەکەوە. ٤- وەراوەر: گەڕەکێکە لە سنوری شارەدێی (تەوێڵە). نوێترین گەڕەکی تەوێڵەیە. ناوەکەی بەواتای (بەرانبەر) دێت، چونکە کەوتووەتە بەرانبەری هەردوو گەڕەکی (چلانە و مالیدەر)ەوە. مێژووی دروستبوونی بۆ سەد ساڵێک لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. شوێنەکەی سەخت و لێژە، نسرمە و کەمتر خۆری بەردەکەوێت سەخت و لێژە. خانووەکانی یەک نهۆمین و بۆیەکەمینجار لەلایەن (حەسەنی حەمەحسەین) و (ساڵحی حاجی سدیق)ـەوە دروستکراوە. لە ئێستادا نزیکەی ٢٠٠ خانوی لێیه. (خانەقای تەوێڵە) کەوتووەتە سنورییەوە. لە کۆڵانەکانی (پشتی خانەقا، شاهۆ، یارە، ماوەزا، وەراوەری وارین، وەراوەری سەرین، وی سورە) پێکدێت.

زیاتر بزانە
تەوێڵە

شەقامەکانی شارەدێی

١- ئاوێسەر: شەقامێکی کۆنکرێتە. کەوتووەتە ناوبازاڕی شارەدێی (تەوێڵە)، بەهۆی ئەوەی لەوێوە بەرەو چەمی ئاوێسەر دەڕوات ئەو ناوەی لێنراوە. لە ناوبازأرەوە دەستپێدەکات و بە هانەسوسودا تێپەڕ دەبێت. لە باخەکانەوە هەتا سەرچاوەی ئاوێسەر قیرتاوکراوە. شاری یاری و چەند خانویەکی گەشتیاری و مزگەوتی مەلانەزیری لەسەرە. دزاوەر: لە گۆڕەپانی ناوبازاڕی تەوێڵە و بەردەمی مزگەوتەوە دەستپێدەکات، بە دەستی ڕاست بەرەو پشتی حەوز و چەمی دزاوەری ڕۆژهەڵات دەڕوات. جاران چەمی زاوەر بووە و بە چەند پردێک وەراوەر و مالێدەری بەیەکەوە بەستووە. دوای ڕاپەڕین چەمەکە کرایە سندوقی و سەرەکەی بە قیر و کۆنکرێت گیراو بوو بە شەقام. مەڵبەندی تەندورستی و قوتابخانە و فەرمانگەی کارەبا و سەنتەری منداڵانی تەوێڵە و قوتابخانە و چەند هۆڵێکی کەوتووەتە سەر. ٢- گەڕیات: شەقامی سەرەکیی چوونە ناو شارەدێی (تەویڵە)یە. بەناوی باخ و چەمی گەڕیاتەوە ناونراوە. لەسەرەتاوە بۆ خۆرهەڵات، پردی گەڕیاتی دەکەوێتە سەر، کە ڕێگەی گەڕیات بۆ مەرزی شۆشمێی لێدەبێتەوە. درێژییەکەی لە گەڕیاتەوە بۆ ناو تەوێڵە نزیکە یەک کیلۆمەترە. جاران لە ناو بازاڕەوە یەک سایدی تەسک بووە. پاشان بەسەر گرتنی چەمی تەویڵە، شەقامەکە فراوانکراوه.‌ ساڵی ٢٠٢٣ شارەوانی زیاتر فراوانیکردووە، قیرتاوە. خانەقای تەوێڵە، فەرمانگەی نشینگە، بنکەی پۆلیس و قوتابخانەی تەوێڵە، دەکەونە سەر ئەم شەقامە.

زیاتر بزانە
تەوێڵە

حکایەتخوانەکانی

ئەو کەسە شارەزا و زمانشیرینانەن، کە پێش هاتنی ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و هۆیەکانی تری ڕاگەیاندن، لە کۆڕ و دیوەخانی ناوداران و ماڵاندا کۆڕیان بە گێڕانەوەی داستان و حکايەت دانيشتنەکەیان گەرمکردووە. لەوانه:‌ (عەبەدرێژ "باوکی مراد، ، حەمەینە خاڵۆد، خاڵەی مارفە، ئایشێ خێزانی میرزا ئەولقادر، قاتمە خێزانی سۆفی حەسەن، بەگیج ئەولحامید، خورشید حاجی حەمەمین، فاتمە حەبیب، حاجیحەسەاڵحی حاجی سادق، حاجی عەلی حاجی سادق، خواجە حسێن، حاجی عەلی عەباس، حاجی ڕەحمان ڕوحەڵڵا، کوێخا حەمەسەلیم حەمەرەزا، مەلا ئیسماعیل مەلا عەبدوڵا، عەباس فەتاح ڕۆستەم، حاجی محەممەدی حاجی سادق، دەروێش لەتیف وەستا محەممەد، وەستا بەشیر).

زیاتر بزانە
تەوێڵە

ژنە مامۆستا دێرینەکانی

کۆمەڵێک مامۆستای ئافرەت بوون، لە سەردەمی شێخ عوسمانی سراجەدینەوە هەتا کردنەوەی قوتابخانەی زانستی و دواتریش لە تەوێڵەدا بوون. ژمارەیەکی زۆر فێرخوازیان لە ڕەگەزی مێ، فێری خوێندن و خوێندەواریی کردووە. وانەیان بە کچان و ژنان و وتوتەوە و زەمینەیەکی باشیان دروستکردووەو بۆ ڕەگەزی مێ، تا مەیلی خوێندن بکات. هەیانبووە ٤٠ قوتابی کچی بووە، وەک خاتوو لەیلێ. هەیانبووە مرید و مەنسوبی لە دەرەوەی تەوێڵەدا هەبووە وەک خاتوو (عومەرێ). مامۆستایان، خاتوو (عومەرێ کچی شێخ سیراجەدین. عائیشەی کچی سراجەدین و خێزانی مەلا نەزیری گەورە، زارا کچی حاجی محێدین، ئاسمای کچی شێخ علی سەرگەت، ڕەعنای کچی سەید فەتحە، خەدیجە و ئامینە و فاتمەی کچی مەلا عەبدوڵای مەلا جەلیل، لەیلێ کچی ڕەحمان ئیبراهیم، عایشەی کچی عەبدولڕەحمان محەممەد ئەمین، ڕابیعەی دایکی مامۆستا سەلاحەدین، عائیشەی کاکە شێخ، ڕەحمەی کچی مەلا حەبیبوڵڵا، شەمسەی ئەڵڵاوەیس، خەدیجەی کچی حەکیم، سوراحی عەلی محەممەد، حەفسەی نەجیبە فەندی و... هتد)

زیاتر بزانە
تەوێڵە