ڕەمەزان
جەژنێکی تایبەتە بە ئایینی پیرۆزی ئیسلام و موسڵمانانەوە. سێ ڕۆژە. یەکەم جەژنە و لە یەکی شەوالی هەموو ساڵێکدا دوای گرتنی مانگێک لە ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان موسڵمانان جەژن دەکەن. هەرچەندە عەرەفە پەیوەندی بە ڕەمەزانەوە نییە. بەڵام موسڵمانان بە کۆتا ڕۆژی مانگی ڕەمەزان و ڕۆژی پێش جەژنەکە هەر دەڵێن عەرەفە. لە ئادابەکانی تەکبیرکردن و خۆشۆردن و بۆن لە خۆدان و لەبەرکردنی جلی جوان، خواردن پێش نوێژ و دەرچوون بۆ نوێژکردن بەپێ و ڕێگا گۆڕینی هاتنەوە. بە ئەڵاهوئەکبەر لە شەوەکەیدا مژدە دەدرێت و بە تەکبیر لە بەیانیدا و ئەنجامدانی دوو ڕەکات نوێژی جەژنەکە و پێشکەشکردنی وتاری جەژن لە بەیانیەکەیدا ڕادەگەیەنرێت. نوێژەکەی لە ساڵی دووەمی کۆچیدا دانراوە. کاتەکەی بەرزبوونەوەی خۆر ئەوەندەی دوو مەتر هەتا لادانی خۆر لە ناوەڕاستی ئاسمان، لە تایبەتمەندی و وێسگەکانی مانگەکە، کە جەژنەکەی بە ناوەوە کراوە، هاتنە خوارەوەی قورئان، شەوی قەدر، شەڕی بەدر و دانی سەرفترە و خێر و خێرات. چەندین فەرموودەی لە بارەوە هەیە و بە پیرۆز باسکراوە. موسڵمانان دیدەنی یەکتری دەکەن و داوای گەردنئازادی و ئاشتەوایی لە یەکدی دەکەن و شادی و خۆشی دەردەبڕن. خەڵکی هەڵەبجە و هەورامان لە دوای موسڵمانبوونیانەوە تائێستا پابەندن پێیەوە و خواردنی تایبەتی ناوچەیی ئامادەدەکەن، کە بە گشتی برنج لە گەل شلەی فاسۆلیا یان قەیسی دەبێت و شیرینی دەگێڕن. منداڵانیش بە جەژنانە دڵخۆش دەکەن. لە تایبەتییە فەرهەنگییەکانی ناوچەی هەڵەبجە و هەورامان، بەشداریکردنی یارسانییەکانی هاوار و هەوارەکۆن و دەرەتوێیە لە ڕۆژانی جەژندا لەگەڵ موسڵماناندا.
زەماوەندی پیر
جەژنێکی ئایینی و ئوستورەیی دێرینە، بە زەماوەندی پیریش ناسراوە بە تایبەتمەندی و کۆمەڵێک ڕێسا و نەریتی خۆیەوە، کە تەواوی قۆناغەکانی بەڕێوەچوونی نەریتەکە دووهەفتە دەخایەنێت. لە ناوەڕاستی زستانی هەرساڵێک و دوولایی مانگی ڕێبەنداندا، کە سی و پێنج ڕۆژ زستان دەمێنێت، لە شاری هەورامانی تەخت، کە مەزارو ماڵ و خەڵوەتگەی پیرشالیاری لێیە، بەڕێوەدەچێت. بووەتە شوناسێکی جڤاتی هەورامان و لە ئاستێکی بەرفراون و ئوستوورەیی و باوەڕەوە بۆ بەدەستهێنانی پیرۆزی و ڕەزامەندیی هێزی نادیار، خەڵکی بەشداری تێدادەکەن. تەواوی کەشوهەوای ڕەسمەکە بە پیرۆز گیراوە (کاتی پیرۆز، شوێنی پیرۆز، کەسایەتیی پیرۆز). لە نەریتەکانی (خەبەر، کۆتەکۆتە، قەڵاڕۆچنێ، قوربانی، چاشتەتشێ، شایی و هەڵپەڕکێ، جەمی سەرمەزاری پیر، جەم ناڵی پیر، تربێ) سەرەڕای بە خرۆشخستنی خەڵکی، چەندین هێما و خاڵی گوزارشتی تێدایە، کە دەشێت ببنە بنەمایەک بۆ ئوستورەی کوردی. ڕەسمەکانی بە شێوازی تایبەت و نەگۆڕ ساڵانە دووبارە دەکرێنەوە و پێشوازیانلێدەکرێت. لە نەزری هەرکەسێکدا، کە بڕیاری قوربانی دراوە، سەرێک یان چەندسەر ئاژەڵ دەکرێتە قوربانی. مۆسیقای بوومی و گۆرانی لە کاتەکانی شەونشینی و تربێ و جەمی سەر مەزار و کۆمسادا، لەدرێژەی بەڕێوەچوونی جەژنەکەدا دەوترێنەوە. (گێتەمەژگە و ماست، چاشتەتشێ) لە خواردنە نەریتییەکانی جەژنەکەن. زۆربەی ئەرکە قورسەکان و هەڵسوڕانی نەریتەکە لە لایەن پیاوانەوە بەڕێوەدەچن و ژن بەشدارییەکی کەمی جەژنەکەی پێسپێرراوە. ئەویش خاوێنکردنەوەی ماڵی پیر و دروستکردنی کولێرە بەکاکڵە و خواردەمەنییە. ئەوەش ڕیشەیەکی ئایینی میتراییە.
قەوڵتاس
جەژنێکە تایبەت بە یارسانەکان، کە دوای سی ڕۆژ ڕۆژووگرتن لە چلەی زستاندا دەکرێت و بە جەژنی یارانی (قەول تاس) ناسراوە. قەول: بەمانای (وتە)یە و (تاس) بە مانای (ئاسمان) دێت.
قوربان
لەجەژنە پیرۆزەکانی ئایینی ئیسلامە و موسڵمانان وەک جەژنی ڕەمەزان بایەخی پێدەدەن. لە ١٠ی زیلحجەی هەموو ساڵێکی کۆچیدا دوای وەستانی حاجیان لە عەرەفە دەستپێدەکات و چوار ڕۆژ بەردەوامی هەیە. بە ڕۆژی وەستانی حاجیان لە کێوی عەرەفە لە نۆی مانگەکەدا دەوترێت عەرەفە. جەژنەکە لە یادکردنەوەی بەسەرهاتی خەوی حەزرەتی ئیبراهیم و فەرمان_پێکردنی بەسەربڕینی ئیسماعیلی کوڕییەوە سەرچاوەدەگرێت. کە دەبێت ببرێتە قوربانیگا و نیەتی قوربانی لێبهێنرێت. پاش سەرکەوتنی ئیبراهیم لە تاقیکردنەوەکەدا، خودای گەورە قوربانیدانی کوڕەکەی، بە ناردنی شەکێک بۆ دەگۆڕێت. بۆیە مسوڵمانان لەو یادکردنەوەدا ئاژەڵ سەردەبڕن و جەژنەکە بە قوربان ناوبراوە. هەندێک جیاوازیی نەریتی لە نێوان مەزهەبەکاندا سەبارەت بە ڕێوشوێن و ئادابی جەژنەکە و وردەکارییەکانی هەیە، بە تایبەت لە تەکبیرکردندا. لەم جەژنەشدا تەکبیرکردن و خۆشۆردن و دوو ڕەکات نوێژکردن، کە لەساڵی یەکەمی کۆچییەوە دانراوە، بە پێی توانا، قوربانیکردن هەیە و نۆ ڕۆژەی پێش جەژنیش بە نۆمینەی حاجیان ناسراوە، کە موسڵمانان وەک سوننەت، تێیدا بەڕۆژوو دەبن. موسڵمانانی هەڵەبجە و هەورامان بە گەرمییەوە جەژن و سەردانیدەکەن و گۆشتی قوربانی دەبەخشنەوە. لە تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتییەکانی جەژنەکە لە ناوچەکەدا: بەشداریی گەرمی کاکەییەکانە لەگەڵ موسڵمانان لە پیرۆزباییکردن و شیرینی بەخشینەوە و ئاشتەوایی و گەردنئازادیدا.
نەورۆز
جەژنێکی کۆنی جیهانیی زۆرێک لە گەلانە، گەلی کورد بە جەژنی نەتەوەیی خۆی دەزانێت، شاعیران و هونەرمەندان، گەلێک شیعر و سرودیان بۆ وتووە. سەرەتایەکی دیاریکراو بۆ جەژنەکە نییە. ڕەهەندی ئایینی و نەتەوەیی و سروشتی و ئەفسانەیی هەیە. سەرەتای ساڵنامەی کۆچی هەتاوییە و ساڵنامەی کوردیش بە نەورۆز ساڵی نوێی دەستپێدەکات. دیارترین سیمای کردنەوەی ئاهەنگە لەو ئێوارەیەی، کە سبەی دەبێتە یەکەم ڕۆژی نەورۆز. لە ساڵی زایینیدا ڕێکەوتی ٢١ی ٣ی هەموو ساڵێک دەکات. لە هەڵەبجە و هەورامان لە کۆنەوە لە شوێنە بەرزەکاندا ئاگر کراوەتەوە و سەربانی ماڵەکانی هەورامان بە خۆڵەمێشی بە نەوت شێلراو، ئاگرەکە هەڵکراوە و وەک ملوانکەی گڕین دەرکەوتووە و کەسێک بە ناوی بابا نەورۆز خۆی نواندووە. خەڵکی خۆیان ڕازاندووەتەوە و ئاهەنگیان گێڕاوە. چەند ساڵێکە بە فەرمی و بە دروستکردنی مەشخەڵ و بەشداری جەماوەر لە لەلایەن کاربەدەستان و ناوەندە ڕۆشنبیریەکانەوە، شوێنێک بۆ یادەکە دیاریدەکرێت و ئاگری نەورۆز هەڵدەکرێت. وەک بەردەم عەبابەیلێ، چاوگ، عەنەب، هاوار، تەپەسەوز، بەردەم بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ڕۆشنبیریی هەڵەبجە، خورماڵ..هتد.