وەنەوشە

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-16


گیایەکی بەهارەیە. گوڵێکی شینیباوی تاریکی بۆنخۆش بە لاسکی ناسکەوە لە نێو گەڵاکانیەوە دەردەچێت. لە گۆلاو و قەراخی چۆم و تەڵانەکاندا دەڕوێت. لە باخەکانی چاوگ و عەبابەیلێ و لادێکانی هەورامان و حەوشەی ماڵاندا هەیە. لە کۆنەوە وەک گیایەکی دەرمانی لە لایەن خەڵکی ناوچەی هەڵەبجە و هەورامانەوە ناسراوە. ڕەگ و گوڵ و گەڵاکەی گەلێک مادەی تێدان، کە لە پزیشکیدا بەکاردێن. گوڵەکەی دەگیرێت و وشکدەکرێت. لە دەرمانگەری میللیدا گەڵا و گوڵەکەی بە گەلێک شێواز ئامادەدەکرێت، لەوانە (بە وشکی و ڕۆن لێگرتن و بۆن و هتد). لە چارەسەری نەخۆشییەکانی (وەناق و تەنگە نەفەسی، بیرۆی وشک، کۆکە، سورێژە، بێخەوی، خیزەی سنگ، کڕێشی سەر، قەبزی..هتدا) بەکاردێت. دەتوانرێت سێ کاتژمێر جارێک بخورێت و غەرغەرەی پێبکرێت. لەگەڵ شیر و کونجی و گەلێک گیای تردا تێکەڵدەکرێت. هەر لەبەر ئەوە هەتا ئیستاش لە دوکانەکانی داودەرمانی هەڵەبجەدا بایەخی پێدەدرێت.

سەرچاوەکان:

  1. گێتی زیندەوەر، عەلائەدین سەجادی، بڵاوکراوەی ئاراس، چاپی یەکەم، چاپخانەی وەزارەتی پەورەردە، هەولێر، ٢٠٠٠، ل١٨٢.
  2. هەگبەی کوردەواری بۆ چارەسەری نەخۆشی بە خۆراک و گژوگیا، هێرش مەحمود، چاپی یەکەم، ٢٠٠٧، چاپخانه ‌؟، هەولێر، ل٢٧٦.
  3. هونەری ژیان لە هەوراماندا.ئەیوب کوێخا ڕۆستەم چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ل٢٨٦.
  4. هەگبەو هەوراگە، ئەیوب ڕۆستەم، چاپی یەکەم، ئۆفسێتی قانع، ٣٠٠٣، ل٣٣.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

5

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

کنیواڵ

گیاییەکی بەهاریی خۆڕسکە. شێوەی لەنێوان تەڕەپیاز و سیری سەوز و کەورەردایە. لە تەڵان و دەشت و چیاکان دەوربەری هەڵەبجە و هەورامان دەڕوێت. وەک سەوزە دەخورێت و هاوشێوەی پیاز و پیچک لە هەندێک شوێنی ناوچەکە گەر پیاز و پیچک نەبن، کەلانەی لێ دروستدەکرێت.

گەبڵە

گیایەکی بەهارانەیە. دوای توانەوەی بەفر دەردێت. تەمەن کورتە. گوڵی بچووکی زەردو سووری هەیە. لە چیا و شاخەکانی هەوراماندا زۆرە. پێش پشکوتنی گوڵەکانی سەرەتای دەرهاتنی، لێدەکرێتەوە. دەکوڵێنرێت و سووردەکرێتەوە، هێلکە و کاکڵەی گوێزی تێدەکرێت. (گەوڵە)شی پێدەڵێن.

گەزنە

جۆرە گیایەکە. نزیکەی نیو مەتر بەرز دەبێتەوە. مووی تیژی پێوەیە و خارشتدارە. گوڵی نێر و مێی هەیە. لە نێوان تەمووز و ئەیلولدا گوڵدەکات. لەناوچەکەدا ناسێنراوە. چارەسەری چەند نەخۆشیەکی وەک (گورچیلە و پرۆستات و شەلەل و تەنگەنەفەسی و. . هتد) پێکراوە. کوردەواری بایەخێکی زۆری بەم ڕووەکە داوە.

گنۆڕ

گیایەکی سروشتیی بەهارەیە. زیاتر لە شاخی شاهۆ و داڵانی و بێستوون و کوێستانەکانی هەورامان و گوندی دەرەتوێ دەڕوێت. هەورامییەکان پێیدەڵێن (نینۆر). ساقەکەی و وەک ڕیواس پاکدەکرێت و ڕەگەکەی ژێر خاکییە، وەک پەتاتە وایە، بەڵام درێژکۆلەیە و لە شێوەی توری درێژکۆلەدایە. تۆوەکەی نزیکە لە تۆوی بامیەوە. لە کۆندا وەک چارەسەر بۆ گەدە و ڕیخۆڵە ڕێڕەوی میز و میزڵدان و گورچیلە ناسێنراوە و خۆیشی وەک خۆراکێکی تێرکەریش کراوە بە ئارەدەوە و یان وەک پەتاتە خواردویانە. بە لێنراویش تێکەڵی دۆ و برنج کراوە و وەک دۆخەوا لێدەنرێت. بە کوڵاوی و سوورەکراویش دەخورێت. لە هەوراماندا زیاتر گوندە کاکەیی نشینەکانی ناوچەی هاوار بەکاریدەهێنن و تەنیا ڕەگەکەی دەخۆن. لە ئێستادا لە ساق و ڕەگەکەشی جۆرێک ترشیات دروستدەکرێت.

گوڵەفەقێ

گیایەکی بەهاریی بەربڵاوی ناوچەی شارەزور و هەڵەبجە و هەورامانە، پەلەکانی سپین و ناوەڕاستیان هەڵاڵەی زەردە. نزیکەی ٢٠-٣٠ سم بەرزە، لە کۆنەوە وەک گیا دەرمانی ناسراوە و چارەسەری گەلێک نەخۆشی پێدەکرێت. لە بەر ئەوەی شێوەکەی و زۆرییەکەی لە جلوبەرگ و کڵاو و جامانەی فەقێ دەچێت، بە گوڵە فەقێ ناسراوە. وشکدەکرێتەوە و لە بازارەکانی هەڵەبجە و خورماڵدا فرۆشی هەیە.

گونەسەگانە

گیایەکی خشۆکی تەمەندرێژە. قەدی لوولەییە، ڕەگی سەلکدارە. گەڵاکەی لەتیغ دەچێت، گوڵەکەی لە زوڕنا. ڕەنگی ژەنگدارە و پەڵەی زەردی پێوەیە. لە مارتەوە بۆ نیسان گوڵدەکات. بەرەکەی لە بەری لفکەشامی دەچێت. دەچێتە پیشەسازیی دەرمانەوە. لەبەرزایی (٩١٤م) دەڕوێت. لە بەرزاییەکانی هەڵەبجە و خورماڵدا هەیە. (مارسکە) و (پێکەلەشێر)شی پێ دەوترێت.