بەرزەڵنگ

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-14


گیایەکی بەهارە و هاوینەی سروشتییە. بۆنێکى خۆشى هەیە، گوڵەکەى بە لاتەنیشتى ساقەکەیەوەیە، لە کۆندا بەبۆنەی بۆنەخۆشەکەیەوە خەڵکى ناوچەکە یەک دوو چڵ لەو گیایەیان دەخستە بەرباخەڵیانەوە. بۆ دەرکردنى کێچ و ئەسپێش بەکاریانهێناوە. ژنانیش گوڵى ئەم گیایەیان وردکردووە و کردویانەتە کیسەى بچووکەوە و لەگەڵ مێخەکدا لە ملیان کردووە. لە شاخەکانى هەڵەبجە و هەورامان دەڕوێت. گۆرانیبیژان و شاعیرانی ناوچەکە ناویان هێناوە.

سەرچاوەکان:

  1. مێژووى گوندى هانەیدن، عەرەب ئەمین عوسمان، چاپى یەکەم، ناوەندى سارا، سلێمانى، ٢٠٢٢، ل٦٩.
  2. چاوپێکەوتنى ئامادەکار لەگەڵ (عەبدوڵا شەریف محەممەد)ی شارەزا لە گژووگیا بەهارییەکان، لەدایکبوو: ١٩٥٤، پیشە: خانەنشین، لە ١٦ی ٤ی ٢٠٢٤، لە خورماڵ.

ئامادەکردنی: سەلام هانەدنی

4

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

کنیواڵ

گیاییەکی بەهاریی خۆڕسکە. شێوەی لەنێوان تەڕەپیاز و سیری سەوز و کەورەردایە. لە تەڵان و دەشت و چیاکان دەوربەری هەڵەبجە و هەورامان دەڕوێت. وەک سەوزە دەخورێت و هاوشێوەی پیاز و پیچک لە هەندێک شوێنی ناوچەکە گەر پیاز و پیچک نەبن، کەلانەی لێ دروستدەکرێت.

گەبڵە

گیایەکی بەهارانەیە. دوای توانەوەی بەفر دەردێت. تەمەن کورتە. گوڵی بچووکی زەردو سووری هەیە. لە چیا و شاخەکانی هەوراماندا زۆرە. پێش پشکوتنی گوڵەکانی سەرەتای دەرهاتنی، لێدەکرێتەوە. دەکوڵێنرێت و سووردەکرێتەوە، هێلکە و کاکڵەی گوێزی تێدەکرێت. (گەوڵە)شی پێدەڵێن.

گەزنە

جۆرە گیایەکە. نزیکەی نیو مەتر بەرز دەبێتەوە. مووی تیژی پێوەیە و خارشتدارە. گوڵی نێر و مێی هەیە. لە نێوان تەمووز و ئەیلولدا گوڵدەکات. لەناوچەکەدا ناسێنراوە. چارەسەری چەند نەخۆشیەکی وەک (گورچیلە و پرۆستات و شەلەل و تەنگەنەفەسی و. . هتد) پێکراوە. کوردەواری بایەخێکی زۆری بەم ڕووەکە داوە.

گنۆڕ

گیایەکی سروشتیی بەهارەیە. زیاتر لە شاخی شاهۆ و داڵانی و بێستوون و کوێستانەکانی هەورامان و گوندی دەرەتوێ دەڕوێت. هەورامییەکان پێیدەڵێن (نینۆر). ساقەکەی و وەک ڕیواس پاکدەکرێت و ڕەگەکەی ژێر خاکییە، وەک پەتاتە وایە، بەڵام درێژکۆلەیە و لە شێوەی توری درێژکۆلەدایە. تۆوەکەی نزیکە لە تۆوی بامیەوە. لە کۆندا وەک چارەسەر بۆ گەدە و ڕیخۆڵە ڕێڕەوی میز و میزڵدان و گورچیلە ناسێنراوە و خۆیشی وەک خۆراکێکی تێرکەریش کراوە بە ئارەدەوە و یان وەک پەتاتە خواردویانە. بە لێنراویش تێکەڵی دۆ و برنج کراوە و وەک دۆخەوا لێدەنرێت. بە کوڵاوی و سوورەکراویش دەخورێت. لە هەوراماندا زیاتر گوندە کاکەیی نشینەکانی ناوچەی هاوار بەکاریدەهێنن و تەنیا ڕەگەکەی دەخۆن. لە ئێستادا لە ساق و ڕەگەکەشی جۆرێک ترشیات دروستدەکرێت.

گوڵەفەقێ

گیایەکی بەهاریی بەربڵاوی ناوچەی شارەزور و هەڵەبجە و هەورامانە، پەلەکانی سپین و ناوەڕاستیان هەڵاڵەی زەردە. نزیکەی ٢٠-٣٠ سم بەرزە، لە کۆنەوە وەک گیا دەرمانی ناسراوە و چارەسەری گەلێک نەخۆشی پێدەکرێت. لە بەر ئەوەی شێوەکەی و زۆرییەکەی لە جلوبەرگ و کڵاو و جامانەی فەقێ دەچێت، بە گوڵە فەقێ ناسراوە. وشکدەکرێتەوە و لە بازارەکانی هەڵەبجە و خورماڵدا فرۆشی هەیە.

گونەسەگانە

گیایەکی خشۆکی تەمەندرێژە. قەدی لوولەییە، ڕەگی سەلکدارە. گەڵاکەی لەتیغ دەچێت، گوڵەکەی لە زوڕنا. ڕەنگی ژەنگدارە و پەڵەی زەردی پێوەیە. لە مارتەوە بۆ نیسان گوڵدەکات. بەرەکەی لە بەری لفکەشامی دەچێت. دەچێتە پیشەسازیی دەرمانەوە. لەبەرزایی (٩١٤م) دەڕوێت. لە بەرزاییەکانی هەڵەبجە و خورماڵدا هەیە. (مارسکە) و (پێکەلەشێر)شی پێ دەوترێت.