عيسا بەگى بابان

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-07


لاپەڕەی 274

فەرمانڕەوا

بەگزادە و فەرمانڕەوای بابانەکانە لە هەڵەبجە. ناوی (عيسا بەگ کوڕى ئەحمەد پاشاى کوڕى سلێمان پاشاى کوڕى مەحموود پاشاى کوڕى خاليد پاشاى بابان)ـه. لە بابانەکانى هەڵەبجەيە. محەممەد ساڵح بەگ، برای بووە. لە سەرەتاى سەدەى نۆزدەدا ١٨٠١ بۆ ١٨٠٢ فەرمانڕەواى بابانەکان بووە لە هەڵەبجە. بونيادنەرى مزگەوتى گەورە و مەدرەسەى مزگەوتی شارەکە بووە و ئاش و باخێکى لەسەر مزگەوتەکە وەقف کردووە و بە بۆریى لولەييش ئاوى بۆ ڕاکێشاوە. خاوەنی (باخى مير)ی شارەکە بووە، کە دواتر کەوتووەتە دەستى ماڵى عوسمان پاشاى جاف.

سەرچاوەکان:

  1. گۆڤارى (هەزار مێرد)، عيسا بەگى بابان ئاواکەرى مزگەوتى گەورە و مەدرەسەى هەڵەبجە، عەبدولڕەقيب يوسف، ژ (٢٣)، ئەيلوولى ٢٠٠٣، ل١٤٣-١٥٩.

ئامادەکردنی: د. عادل سدیق عەلی

3

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

حەیدەر سانی هەورامی

سانە. کوڕی (عەلی مەردان سانی حسێن سان)ـە. پاش کوژرانی عوسمان سانی مامی بە فەرمانی ئەمانوڵاخانی ئەردەڵان لە ساڵی ١٢٣٩ک بووە بە فەرمانڕەوای هەورامان. دوای ساڵێک قادربەگی ئامۆزا و ژنبرای بەڵێنی فەرمانڕەوایی لهۆنی پێدراوە و هانەگەرمڵە دەکاتە پایتەختی و لە گرنگیی نەوسود کەمدەکاتەوە. لەبەر ئەوە لە ساڵی ١٢٤٠ک بەرامبەر یەک دەوستن و لە ملەی نەڵکمین لە پشتی ئاوێسەر جەنگ دەستپێدەکەن. لە ناکاو گوللەیەک بەر قادر دەکەوێت و دەکوژرێت و حەیدەسان دەکرێتەوە بە فەرمانڕەوای لهۆن. لە مردنی ئەمانوڵڵاخان و هاتنی خوسرەوخانی ناکامی ئەردەڵاندا، لەگەڵ محەممەدسانی ئەسکەندەرساندا لە والی یاخی دەبن و شۆڕشێک هەڵدەگیرسێنن. ئەویش لەشکرێک بە فەرماندەیی میرزا هیدایەت بۆ سەرکوتکردنیان دەنێرێت، بەڵام ئەم لەشکرە دەشکێت و لەشکری سان دوایان دەکەوێت. لە ناوچەی شاخاوی دوور دەکەونەوە و دێنە دەشتایی. لەشکری محەممەد بەگی قادربەگی جاف دەکەونە ناویان و پەرشوبڵاویان دەکەن. لەو لاشەوە لەشکری والی خۆی ڕێکدەخاتەوە. محەممەد سان هەڵدێت و حەیدەرسان خۆی دەخاتە سیروانەوە. دەریدەهێننەوە و لە ساڵی ١٢٤٢ک لە داریدەدەن.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

حسێن سان

یەکیکە لە سانەکانی هەورامان. کوڕی بارام سانی هەورامییە. لە هانەگەرمڵەدا ژیاوە. دۆستایەتی لە گەڵ عوسمانییەکاندا خۆش بووە. فەرمانی سانیەتی هەورامانی لهۆنی لەساڵی ١٧٤٧ لەلایەن عوسمانیەکانەوە بۆ دەرکراوە. بۆ بەرگرتن لە دەستوەردانی عوسمانیەکان لە هەوراماندا، سوبحانوێردی خانی ئەردەڵانیش دەیکاتە حوکمڕانی لهۆن. خوسرەو بەگی فەرمانڕەوای ڕەزاو دەکوژێت لە ترسی تۆڵەکردنەوەی بارام سان بۆ نەوسود هەڵدێت و دەچێتە لای سوبحانوێردی خان و ئەویش لەشکرێکی دەداتێ. خالدبەگی برای خوسرەو بەگ بەفەرمانی بارام سان، مۆمن خان و مستەفا بەگی برای حسێن سان دەکوژێت و لەبەرئەوە بارام سانیش دێتە سلێمانی و لە سەلیم پاشای بابان داوای کۆمەک دەکات و ئەویش لەشکێکی دەداتێ. ساڵی ١٧٤٧ کوژراوە.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

خاتوو منیرە سان

سانە. یەکێکە لە سانەکانی هەورامان. ژنی حەیدەرسانی کوڕی عەلیمەردان سان و خوشکی قادرسانە. لە هەندێک سەرچاوەدا بە مەنیجەسان ناویشی هاتووە. دوای کوشتنی مێردەکەی بە دەستی خەسرەوخانی ناکام لە ساڵی ١٢٤٢ک هاتنیان بۆ شارەزوور، دەبێتە سانی هەورامانی لهۆن. ماوەی ساڵێک حوکم دەکات و پاش ئاشتی و گەڕانەوەی هەورامییەکان لە شارەزوورەوە، قادر بەگی عومەربەگ فەرمانی سانییەتی بۆدەرەچت و منیرەخان وازیهێناوە.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

خاتوو هۆریزاد سان

سانە. هاوسەریی ئەسکەندر سانە. پاش کوژرانی مێردەکەی لە ساڵی ١٨١٠ لەبەرئەوەی هەر چوار کوڕەکەی سان تەمەنی بوونە سانیان نەبووە، دەبێتە سانی هەورامان و محەممەدبەگی برای ئەسکەندەرسانیش دەبێت (نائب الحکومە)ی. پاش ساڵیک لە سانیەتی، محەممەد بەگی شوبرای دەچێتە لای والی و بەهۆی میرزا عبدالکریمی ڕاوێژکاری والییەوە فەرمانی سانییەتی بۆ خۆی دەهێنێتەوە و هۆریزادسانیش دەست لە سانییەتی هەڵدەگرێت و شوو بە محەممەدبەگ دەکات. بەڵام وەک ڕاوێژکار دەمڕاستی محەممەدبەگ دەمێنیتەوە.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

خالید سان

سانە. یەکێکە لە سانەکانی هەورامان. کوڕی بارام سانی دووەمی هەورامییە. نەبەز و ئاییناس و مرۆڤدۆست بووە. پاش کوژرانی باوکی لە ساڵی ١١٦٨ک بووەتە حوکمڕانی هەورامانی گەورە. زستان لە هانەگەرمڵە ژیاوە. لەسەردەمی حوکمڕانیدا حەیدەربەگی بەڵخی ژنبرای موسا بەگ نوێنەری دەوڵەت بووە لە نەوسوود. لای سلێمان پاشا دەمی لە خالدسان داوە، کە خەریکی قومار و کاری ناشەرعییە. ئەم کەسە لەگەڵ سڵیمان پاشای بابان ڕێککەوتووە بە میوانی خالدسان بانگدەکەنە شارەزوور و لە خورماڵ بە بیانوی ڕاووشکارەوە، غافڵگیری دەکەن و دەیگرن و دەیخەنە زیندانەوە. پاش سێ شەو پیاوانی حەیدەر بەگ دەریدەکەن و دەیهێننە نزیک ملەگای چنار لای بیارە و لە ساڵی ١١٧٠ک دەیکوژن. پاش کوژرانی خالد سان فەرمانی حوکمڕانی هەورامان لەلایەن پاشای بابانەوە بۆ حەیدەربەگ دەرکراوە. ناوبراو تاکە کەس بووە لەمێژووی سانەکانی هەوراماندا لە بنەماڵەی فەرمانڕەوایی بەهمەن نەبووبێت. بۆیە دوای شەش مانگ لە دەستبەکاربوونی محەممەد بەگی برای خالدسان لە حەرەمسەراکەی خۆیدا دەیکوژێت.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

ڕەزاسانی هەورامی

سانە. کوڕی (حسێن سانی بارام سانی عەباسقولی سان)ـە. زانا و تێگەیشتوو بووە. پاش کوشت و کوشتاری دەوروبەری ساڵی ١١٦٩-١١٧٠ کۆچی لەلایەن سلێمان پاشای بابانەوە کراوە بە فەرمانڕەوای هەورامان. میرانی ئەردەڵانیش فەرمانی سانیەتیان بۆدەرکردووە. حەزری لە هێمنی و ئاشتی و ئاوەدانکردنەوە بووە. فەرمانی داوە هەرکەسێک بە هەر هۆکارێک هەورامانی جێهێشتووە بێتەوە. دوودڵی و دوژمنایەتی هەڵگرتووە و خوێنەکانی ڕابردووی خۆشکرد و دۆستایەتی لە هەوراماندا چەسپاند. گەلێک خانوو و مزگەوت و پردی دروستکردووە. شوێنی بۆ هەتیوان کردووەتەوە و ساڵانە ١٠٥٠ مەن گەنمی بۆ حاجیان خەرجکردووە. بوژانەوەی باخداری و کشتوکاڵی پەرەپێداوە. گەلێک قوتابخانەی دینی ئاوەدانکردوەتەوە. بوژانەوە و ڕزق و ڕۆزی هەورامان لە سەردەمیدا زۆربووە و خەڵکی دەرەوەی هەورامان لە گرانیدا ڕوویان لەوێ کردووە. پریشکی ململانێکانی ڕۆم و عەجەم و بابان و ئەردەڵانی بەرکەوتووە و زۆربەی جار دەربازی بووە. کۆتایی ژیانی دەبرێتە لای حەمەپاشای بەبە و لە قەڵاچوالان تووشی نەخۆشی دەبێت و ساڵی ١١٩٧ک لەوێ کۆچیدواییدەکات و بە خاکیدەسپێرن. هەندێک سەرچاوە دەنوسن لەسەر وەسیەتی خۆی دەبرێتە چەمی کەیمنە و لە نزیک محەممەدی غەیبی و لە ناوەڕاستی هانەگەرمڵە و کەیمنەدا بەخاکدەسپێردرێت.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا