حسێن سان

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-11


لاپەڕەی 268

فەرمانڕەوا

یەکیکە لە سانەکانی هەورامان. کوڕی بارام سانی هەورامییە. لە هانەگەرمڵەدا ژیاوە. دۆستایەتی لە گەڵ عوسمانییەکاندا خۆش بووە. فەرمانی سانیەتی هەورامانی لهۆنی لەساڵی ١٧٤٧ لەلایەن عوسمانیەکانەوە بۆ دەرکراوە. بۆ بەرگرتن لە دەستوەردانی عوسمانیەکان لە هەوراماندا، سوبحانوێردی خانی ئەردەڵانیش دەیکاتە حوکمڕانی لهۆن. خوسرەو بەگی فەرمانڕەوای ڕەزاو دەکوژێت لە ترسی تۆڵەکردنەوەی بارام سان بۆ نەوسود هەڵدێت و دەچێتە لای سوبحانوێردی خان و ئەویش لەشکرێکی دەداتێ. خالدبەگی برای خوسرەو بەگ بەفەرمانی بارام سان، مۆمن خان و مستەفا بەگی برای حسێن سان دەکوژێت و لەبەرئەوە بارام سانیش دێتە سلێمانی و لە سەلیم پاشای بابان داوای کۆمەک دەکات و ئەویش لەشکێکی دەداتێ. ساڵی ١٧٤٧ کوژراوە.

سەرچاوەکان:

  1. هەورامان باشتر بناسن، د. صدیق بۆرەکەیی، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر، ٢٠١٢، ل٢٤.
  2. هەورامان، ئەیوب ڕۆستەم، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانە قانع، سلێمانی، ٢٠٠٤، ل٤٢-٤٤.
  3. سلاطین هورامان، تاریخ سیاسی هزار سالە اورامان، قازی عبداللە شیدا مردوخی، باقری، چاپ اول، انتشارات پرتویان، ١٣٨٢، ص١٨١-١٨٣.
  4. مێژووی هەورامان، د. محمد امین هورامانی، بەرگی یەکەم، انتشارات بلخ، ٢٠٠٠، ل٧٠٧-٧١١.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

6

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

حەیدەر سانی هەورامی

سانە. کوڕی (عەلی مەردان سانی حسێن سان)ـە. پاش کوژرانی عوسمان سانی مامی بە فەرمانی ئەمانوڵاخانی ئەردەڵان لە ساڵی ١٢٣٩ک بووە بە فەرمانڕەوای هەورامان. دوای ساڵێک قادربەگی ئامۆزا و ژنبرای بەڵێنی فەرمانڕەوایی لهۆنی پێدراوە و هانەگەرمڵە دەکاتە پایتەختی و لە گرنگیی نەوسود کەمدەکاتەوە. لەبەر ئەوە لە ساڵی ١٢٤٠ک بەرامبەر یەک دەوستن و لە ملەی نەڵکمین لە پشتی ئاوێسەر جەنگ دەستپێدەکەن. لە ناکاو گوللەیەک بەر قادر دەکەوێت و دەکوژرێت و حەیدەسان دەکرێتەوە بە فەرمانڕەوای لهۆن. لە مردنی ئەمانوڵڵاخان و هاتنی خوسرەوخانی ناکامی ئەردەڵاندا، لەگەڵ محەممەدسانی ئەسکەندەرساندا لە والی یاخی دەبن و شۆڕشێک هەڵدەگیرسێنن. ئەویش لەشکرێک بە فەرماندەیی میرزا هیدایەت بۆ سەرکوتکردنیان دەنێرێت، بەڵام ئەم لەشکرە دەشکێت و لەشکری سان دوایان دەکەوێت. لە ناوچەی شاخاوی دوور دەکەونەوە و دێنە دەشتایی. لەشکری محەممەد بەگی قادربەگی جاف دەکەونە ناویان و پەرشوبڵاویان دەکەن. لەو لاشەوە لەشکری والی خۆی ڕێکدەخاتەوە. محەممەد سان هەڵدێت و حەیدەرسان خۆی دەخاتە سیروانەوە. دەریدەهێننەوە و لە ساڵی ١٢٤٢ک لە داریدەدەن.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

خاتوو منیرە سان

سانە. یەکێکە لە سانەکانی هەورامان. ژنی حەیدەرسانی کوڕی عەلیمەردان سان و خوشکی قادرسانە. لە هەندێک سەرچاوەدا بە مەنیجەسان ناویشی هاتووە. دوای کوشتنی مێردەکەی بە دەستی خەسرەوخانی ناکام لە ساڵی ١٢٤٢ک هاتنیان بۆ شارەزوور، دەبێتە سانی هەورامانی لهۆن. ماوەی ساڵێک حوکم دەکات و پاش ئاشتی و گەڕانەوەی هەورامییەکان لە شارەزوورەوە، قادر بەگی عومەربەگ فەرمانی سانییەتی بۆدەرەچت و منیرەخان وازیهێناوە.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

خاتوو هۆریزاد سان

سانە. هاوسەریی ئەسکەندر سانە. پاش کوژرانی مێردەکەی لە ساڵی ١٨١٠ لەبەرئەوەی هەر چوار کوڕەکەی سان تەمەنی بوونە سانیان نەبووە، دەبێتە سانی هەورامان و محەممەدبەگی برای ئەسکەندەرسانیش دەبێت (نائب الحکومە)ی. پاش ساڵیک لە سانیەتی، محەممەد بەگی شوبرای دەچێتە لای والی و بەهۆی میرزا عبدالکریمی ڕاوێژکاری والییەوە فەرمانی سانییەتی بۆ خۆی دەهێنێتەوە و هۆریزادسانیش دەست لە سانییەتی هەڵدەگرێت و شوو بە محەممەدبەگ دەکات. بەڵام وەک ڕاوێژکار دەمڕاستی محەممەدبەگ دەمێنیتەوە.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

خالید سان

سانە. یەکێکە لە سانەکانی هەورامان. کوڕی بارام سانی دووەمی هەورامییە. نەبەز و ئاییناس و مرۆڤدۆست بووە. پاش کوژرانی باوکی لە ساڵی ١١٦٨ک بووەتە حوکمڕانی هەورامانی گەورە. زستان لە هانەگەرمڵە ژیاوە. لەسەردەمی حوکمڕانیدا حەیدەربەگی بەڵخی ژنبرای موسا بەگ نوێنەری دەوڵەت بووە لە نەوسوود. لای سلێمان پاشا دەمی لە خالدسان داوە، کە خەریکی قومار و کاری ناشەرعییە. ئەم کەسە لەگەڵ سڵیمان پاشای بابان ڕێککەوتووە بە میوانی خالدسان بانگدەکەنە شارەزوور و لە خورماڵ بە بیانوی ڕاووشکارەوە، غافڵگیری دەکەن و دەیگرن و دەیخەنە زیندانەوە. پاش سێ شەو پیاوانی حەیدەر بەگ دەریدەکەن و دەیهێننە نزیک ملەگای چنار لای بیارە و لە ساڵی ١١٧٠ک دەیکوژن. پاش کوژرانی خالد سان فەرمانی حوکمڕانی هەورامان لەلایەن پاشای بابانەوە بۆ حەیدەربەگ دەرکراوە. ناوبراو تاکە کەس بووە لەمێژووی سانەکانی هەوراماندا لە بنەماڵەی فەرمانڕەوایی بەهمەن نەبووبێت. بۆیە دوای شەش مانگ لە دەستبەکاربوونی محەممەد بەگی برای خالدسان لە حەرەمسەراکەی خۆیدا دەیکوژێت.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

ڕەزاسانی هەورامی

سانە. کوڕی (حسێن سانی بارام سانی عەباسقولی سان)ـە. زانا و تێگەیشتوو بووە. پاش کوشت و کوشتاری دەوروبەری ساڵی ١١٦٩-١١٧٠ کۆچی لەلایەن سلێمان پاشای بابانەوە کراوە بە فەرمانڕەوای هەورامان. میرانی ئەردەڵانیش فەرمانی سانیەتیان بۆدەرکردووە. حەزری لە هێمنی و ئاشتی و ئاوەدانکردنەوە بووە. فەرمانی داوە هەرکەسێک بە هەر هۆکارێک هەورامانی جێهێشتووە بێتەوە. دوودڵی و دوژمنایەتی هەڵگرتووە و خوێنەکانی ڕابردووی خۆشکرد و دۆستایەتی لە هەوراماندا چەسپاند. گەلێک خانوو و مزگەوت و پردی دروستکردووە. شوێنی بۆ هەتیوان کردووەتەوە و ساڵانە ١٠٥٠ مەن گەنمی بۆ حاجیان خەرجکردووە. بوژانەوەی باخداری و کشتوکاڵی پەرەپێداوە. گەلێک قوتابخانەی دینی ئاوەدانکردوەتەوە. بوژانەوە و ڕزق و ڕۆزی هەورامان لە سەردەمیدا زۆربووە و خەڵکی دەرەوەی هەورامان لە گرانیدا ڕوویان لەوێ کردووە. پریشکی ململانێکانی ڕۆم و عەجەم و بابان و ئەردەڵانی بەرکەوتووە و زۆربەی جار دەربازی بووە. کۆتایی ژیانی دەبرێتە لای حەمەپاشای بەبە و لە قەڵاچوالان تووشی نەخۆشی دەبێت و ساڵی ١١٩٧ک لەوێ کۆچیدواییدەکات و بە خاکیدەسپێرن. هەندێک سەرچاوە دەنوسن لەسەر وەسیەتی خۆی دەبرێتە چەمی کەیمنە و لە نزیک محەممەدی غەیبی و لە ناوەڕاستی هانەگەرمڵە و کەیمنەدا بەخاکدەسپێردرێت.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا

ڕۆستەم سان

سانە. کوڕی (حەمەسەعیدسانی عوسمان سان)ـە. لەسانە ناودارەکانی هەورامانە. لەساڵی ١٨٧٥ دەبێتە فەرانڕەوای هەورامانی لهۆن. دوای کوژرانی مستەفا سان، ژنەکەی مارەدەکاتەوە، کە ئەوکات کوڕێکی منداڵی هەبووە. ئەم کوڕە گەورە دەکات و دەیکاتە تفەنگچی. لەشکرێکی سوارە و پیادەی ڕێک دادەمەزرێنێت و کاروباری لهۆن ڕێکدەخاتەوە. ناوی هەموو ئەو کەسانەی تۆمارکردووە لەکوشتنی باوکیدا بەشداربوون. بە پلانێکی ورد و لەسەرخۆ، هەموویان دەگرێت و دەیانخاتە زیندانەوە. دیدەنی شێخ عومەر زیائەدینی کردووە. بۆ یەکێتیی هەورامانی لهۆن چەند ژنێکی لە هاوار و تەوێڵە و بیارە هێناوە. لە ساڵی ١٨٩٢ لە ڕۆژی زەماوەندکردنی لەگەڵ کیژێکی هاواریدا لەگوندی هاوار لەلایەن حسێنەزەردی کوڕی مستەفاسانی دووەمەوە، کە ڕۆسەم سان دایکی مارە کردووەتەوە، دەدرێتە بەر فیشەک و دەکوژرێت.

زیاتر بزانە
فەرمانڕەوا