ساڵح زەکی بەگ

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-08


لاپەڕەی 93

قایمقام

قایمقام و پارێزگار، شاعیر و ڕۆژنامەوانە. ناوی (ساڵح زەکی بەگ کوڕی حسەین بەگ کوڕی داود بەگ کوڕی مەحموود بەگ)ـە. لە بنەماڵەی (ساحێبقڕان)ـە. لە‌ ٦ی ٣ی ١٨٨٦ لە هەڵەبجە لەدایکبووە. کە منداڵ بووە دایکی و دواتریش و باوکی کۆچیدواییانکردووه. عوسمان بەگی مامی بردویەتییە لای خۆی. لە سلێمانی و بەغداد خوێندویەتی. ساڵی ١٩٠٢ چووە بۆ ئەستەنبوڵ و لە خوێندنگەی جەنگی خوێندویەتی و ساڵی ١٩٠٦ پلەی مولازمی وەرگرتووە. بەشداری شەڕی یەکەمی جیهانی کردووە و لە شەڕی (شوعەیبه)‌دا بریندار بووە. پلەی (موقەدەم)ی وەرگرتووە و ساڵی ١٩٢١ وازی لە سوپا هێناوە و گەڕاوەتەوە عێراق. جگە لە زمانی کوردی، عەرەبی و تورکی زانیوە و شارەزای زمانی فەرەنسی و فارسیش بووە. بە کوردی هۆنراوەی نوسیوە. ساڵی ١٩٢٢ بووە بە قایمقامی (ئاکرێ‌). لە بەغداد گۆڤاری (دیاری کوردستان)ـی دەرکردووە. بە ماوەی جیاجیا بەڕێوەبەری ناحیەکانی (قەزانیه)، (شارەبان)، (عەفەک) و قایمقامی (چەمچەماڵ)، (کۆیە) و (ئامێدی)، هەروەها پارێزگای (سلێمانی)، (دیالە) و (هەولێر) بووە. لە ١٣ی ١٢ی ١٩٤٤دا لە بەغداد کۆچیدواییکردووە.

سەرچاوەکان:

  1. ناودارانی کورد، میر بەسری، وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە، عبدالخالق عەلائەدین، چاپی دووەم. چاپخانەی منارە هەولێر، ٢٠٠٩، ل ١٧٦-١٧٧.
  2. معجم أعلام الکرد فى التاريخ الاسلامى والعصر الحديث فى کردستان وخارجها، محمد على الصويرکى، مطبعة مؤسسة حمدى للطبع والنشر، السليمانية، ٢٠٠٦، ص٣٥٩.
  3. کەشکۆڵی گیو، کۆکردنەوەی: گیوی موکریانی، بەرگی یەکەم، ل١٢٥و١٢٦.

ئامادەکردنی: د. عادل سدیق عەلی

2

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

ئەحمەد محەممەد نوری

قایمقام، سياسى، کارگێڕیی و کەسایەتیی کۆمەڵايەتیيە، ناوی (ئەحمەد محەممەد نوری مەحموود)ە و بە (ئەحمەدى مامەنوری قارەمانى) ناسراوە. ساڵی ١٩٦٨ لە گوندی (قارەمانی) سەر بە شارۆچکەی (سیروان) لەدایکبووە. تا ئاستى ناوەندی خوێندووە و لەبەر پێشمەرگايەتى وازى لە خوێندن هێناوە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنى شەش منداڵه. ساڵی ١٩٩٩ قایمقامی قەزای (شارەزوور) بووە. ‌لە ئێستادا ئەندامی مەکتەبی سیاسی (پارتی سۆسیال دیموکراتی کوردستان)ـە.

ئەرکان حەسەن

یەکەم قایمقامی قەزای مەرکەزی پارێزگای ھەڵەبجەیە، کە پاش ڕاپەڕین دەستبەکاربووە. ناوی (ئەرکان حەسەن غەفور محەممەد)ە. ساڵی ١٩٦٧ لە گوندی (سەراو) لەدایکبووە. قۆناغی بنەڕەتی و ئامادەیی لە ھەڵەبجە و بەشی فیزیای‌ لە کۆلێژی پەروەردە لە هەولێر تەواوکردووە‌. چەند ساڵێک مامۆستایەتی کردووە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی پێنج منداڵە. ماوەیەک بەڕێوەبەری پەروەردەی ھەڵەبجە و ماوەیەکیش قایمقامی (سەیدسادق)بووە. ژیانی وەرزشی لە قوتابخانەی گوندەی سەرەتایی لە ناوچەی نەوڕۆڵییەوە دەستیپێکردووە و لەم تیپە وەرزشییانەی تۆپیپێدا یاریکردووە: تیپی وەرزشی نەورۆڵی، تیپی وەرزشی باڵامبۆ، تیپی وەرزشی بۆکان، تیپی وەرزشی ئاوارەکان لە ئۆردوگای هەرسین لە ئێران، هەروەها لە تیپی وەرزشی مامۆستایان لە خوێندنگای ناوەندی گۆران یاری تۆپی بالەی ئەنجامداوە.

ئەکرەم حەمەعەلی عەبدوڵا

لە کابینەی یەکەمی حکومەتی هەریمی کوردستاندا، یەکەم قایمقامی هەڵەبجە بووە. ساڵی ١٩٦٧ لە گوندی (وەڵەسمت) لە بناری سورێن لەدایکبووە. لە نفوس ١٩٦٩ی بۆ تۆمارکراوە. خوێندنی سەرەتایی لە وەڵەسەمت و ناوەندی لە کۆمەڵگای شانەدەری تەواوکردووە. ساڵی ١٩٨٣ بووە بە پێشمەرگە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی دوو منداڵە. ساڵی ١٩٩٢ بووە بە قایمقامی هەڵەبجە. ساڵی ١٩٩٤ شەهید بووە.

ئەمين بەگ

قايمقامى قەزاى گوڵعەنبەر (هەڵەبجە)یە. دواى سوڵتان (٢٩ی ١٠ی ١٩١٦ بۆ کانوونى دووەمی ١٩١٨) وەک قايمقامى قەزاکه بووە. زانیاریی زیاتر لەسەری نەزانراوە.

ئيبراهيم ئەدهەم

قايمقامی قەزاى گوڵعەنبەر (هەڵەبجە)یە. دواى محەممەد عەلى بەگ بووە بە قايمقامى قەزاکه. پێشتر قايمقامى قەزاى کۆيە بووە و لە ١٧ی ٦ی ١٩١٤ فەرمانى گواستنەوەى بۆ قەزاى گوڵعەنبەر بۆ دەرچووە، بەڵام زۆر لەو پۆستەدا نەماوەتەوە و ١٩١٤ ئەمين بەگ ناوێک جێگەی گرتووەتەوە.

ئيبراهيم بەگ

قايمقام قەزاى گوڵعەنبەر (هەڵەبجە)یە. دواى ئيبراهيم ئەدهەم وەک قايمقامى قەزاکه بووە. پێشتر قايمقامى قەزاى (واردۆ) بووە لە باکورى کوردستان. لە ڕۆژى ٢٢ی ٦ی ١٩١٦ەوە بۆ چەند مانگێک قایمقامی قەزاکە بووە و لە ٢٩ی ١٠ی ١٩١٦ سوڵتان بەگ لەشوێنی دانراوە.