حەمەپاشای جاف
دواین نوێکردنەوە: 2026-04-07
حەمەپاشا کوڕی کەیخوسرە و بەگی کوڕی سڵێمان بەگی کوڕی زاهیر بەگە، ساڵی ١٨١٤/١٨١٥ لەدایکبووە و دوای مردنی باوکی لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا لەلایەن بەگزادەکانی جافەوە بە سەرۆکی عەشیرەتەکەی هەڵبژێرراوه. لە ٢٤ی ١١ی ١٨٦٩ مەزبەتەی بوون بە قایمقامی بۆ پڕدەکەنەوە و دەینێرن بۆ بەغداد و دواتریش پلەی پاشایەتی پێ دەدەن. محەممەد پاشا دەبێتە یەکەم قایمقامی هەڵەبجە و دەستی لە ئاوەدانکردنەوەی شارەکەدا دیار بووە و هەتا ساڵی ١٨٧٣ لەو پۆستەدا ماوەتەوه. بە لێهاتوویی خۆی توانیویەتی هۆزی جاف یەک بخات و بیانکات بە خاوەن دەسەڵاتێکی گەورە و فراوان. (ئیدمۆندز) پێیوایە ناوبراو دوا سەرۆکەکانی جافە، کە تەواوی هۆزەکانی عەشیرەتەکەی لەژێر دەستدا بێت. سەر بۆ هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و ئێرانی دانەنەواندووە. بنکەی سەرەکی لە هەڵەبجە بووە. کاتێک نێوانی لەگەڵ کاربەدەستانی عوسمانی لە بەغدا تێکچووه، لەگەڵ خزمانی لە بەگزادەکانی بارام بەگی و وەڵەدبەگی و ژمارەیەکی زۆر لە عەشیرەتەکەی خاکی عوسمانی جێهێشتووە و چووەتە ئێران. ئەوانیش ڕێزێکی زۆریان لێگرتووە و نازناوی (خان)یان پێداوە و ناوچەکانی (زەهاو و قەسری شیرین و هۆرێن و شێخان)یان پێ بەخشیوە و عوسمان بەگی کوڕیشیان کردووە بە حاکمی (جوانڕۆ). ساڵی ١٨٧٧ گەڕاوەتەوە سنوری دەوڵەتی عوسمانی و جگە لە سەرۆکایەتیی عەشیرەتەکەی، پۆستی قایمقامیەتیی هەڵەبجەشی پێدراوەتەوە و لەو پۆستەدا ماوەتەوە. حکومەتی عوسمانی پلەی قاپوچی باشی ١٨٦٢ پێبەخشیووە. ئەگەرچی لەگەڵ مەدحەت پاشای ١٨٦٩-١٨٧٢ والی بەغدا پەیمانی نیشتەجێکردنی جافەکانی مۆرکرد و لەپای ئەو پەیمانە پلەی (میری میران)ی پێدراو و کرا بە قایمقامی گوڵعەنبەر و یەکەی کارگێڕی قەزای بۆ دروستکراوە. بەڵام حەمەپاشا نەک هەر ئەو بەڵینەی نەبردەسەر، بەڵکو تا ساتی کوشتنی دژی نیشتەجێکردنی جافەکان بەرەنگاری کرد. لە کارەکانی دروستکردنی بازاڕ و قەیسەری و مزگەوت و ئاوەدانیی هەڵەبجە، کۆشکێکی لە بەکراوا دروستکردووە، پاشان قەڵای شێروانەی بونیادناوە، ساڵی ١٨٨١ بە فیتی دەوڵەتی عوسمانی نەیارەکانی پاشا و عەشیرەتی جاف، لە نزیک (کفری) کاتێک خەریکی ڕاوکردن دەبێت غافڵکوژی دەکەن.
سەرچاوەکان:
- هەڵەبجە (١٨٨٩-١٩٣٠)، عادل صدیق، چاپی یەکەم، چاپ و پەخشی نوسەر، ب. ش، ٢٠٠٨.
- هەڵەبجە لە چەند بەڵگەنامەیەکی ئەرشیفی عوسمانیدا، سامان سەڵاح، گۆڤاری خاڵ، ژمارە (١٢)، ساڵی ٢٠١٧، ل١١٣.
- تەئريخى جاف، کەريم بەگى فەتاح بگى جاف، لێکۆڵينەوەى د. حەسەن جاف، چاپی یەکەم، ١٩٩٥، ل١٦٤ – ١٨٦.
- A_}MKT_MHM__٠٠٣٥٢_٠٠٠٤٠_٠٠١_٠٠١
- A_}MKT_MHM__٠٠٢٤٩_٠٠٠٤١_٠٠١_٠٠١.
- گۆڤاری (ڕۆشنبیری نوێ)، ژمارە (١١٦)، بەغداد، ١٩٨٧، با وردتر لەڕووداوە مێژووییەکان بکۆڵینەوە، د. حەسەن جاف، ل٤٠-٤٥.
- گۆڤاری (توێژەر)، بەرگی ٦، ژمارە ١، بەهاری ٢٠٢٣، د. حەسەن جاف کەریم جاف و تریفە عەبدول سەلام محەمەد عەلی، محەمەد پاشای سەرۆکهۆزی جاف (١٨١٤-١٨٨١)، ل٦٧، ٦١.
ئامادەکردنی: د. سامان مستەفا ڕەشید