عەبدولعەزیز عاسم ئەفەنديی گوڵعەنبەری

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-08

کتێب، بەڵگەنامە و بڵاوکراوەکان

لاپەڕەی 400

بەڵگەنامە

ناوی (عەبدولعەزیز عاسم ئەفەندی کوڕی سەیید محەممەد وەسیم ئەفەندی)یە. مامۆستای قوتابخانەی ئەعزەمییە بووە. لە (جەمادی یەکەمی ساڵی ١٢١٨ک/ ئاب - ئەیلولی ١٨٠٣ز) لە بەغداد لەدایکبووە. بەڵام لە ڕەچەڵەکدا خەڵکی قەزای گوڵعەنبەری سەر بە سەنجەقی سلێمانی بووە. ناوبراو لە دەستنوسی دیوانە فارسییەکەیدا کە بە کۆدی (AEFRS ٥٧٥) لە (کتێبخانەی میللەت) پارێزراوە. لە سەرەتای ئەو دیوانەدا ناوی ئەم شاعیرە بە (عەبدولعەزیز عاسم ئەفەندی گوڵعەنبەری) هاتووە، هەروەها لە هەمان کتێبخانەدا چاپێکی تری دیوانی ناوبراو پارێزراوە بە کۆدی (AEMNZ ٢٦٨). لە لاپەڕە (٣٨) و لە تێبینییەکی ڕەشید عاکیف پاشادا لە باسی ئەم شاعیرەدا بەناوی (عاسم گوڵعەنبەری) هاتووە. ئەوانە و چەندین بەڵگەی تر بەردەستن دەيسەلمێنن، کە ناوبراو خەڵکی قەزای گوڵعەنبەر (هەڵەبجە) بووە. عەبدولعەزیز عاسم ئەفەندی دوای ئەوەی لە مەدرەسەی ئەعزەمییە ماوەیەک لای باوکی دەرسى خوێندووە، دوای مردنی باوکی، لە مەدرەسەی ناوبراو لە جێگەی باوکی دەبێتە مودەریس و لە هەمانکاتیشدا بەردەوامی داوە بە دەرس خوێندن لەلاى محەمەد قاسم شارەزووری. دوای ئەوەی لە ساڵی (١٢٤٣ک/ ١٨٢٧-١٨٢٨ز) بە پێشنوێژ و وتارخوێنی مزگەوتی مەولەویخانە لە بەغداد دامەزراوە، ساڵی ( ١٢٦١ک/١٨٤٥ز) لە مەدرەسەی هەمان مزگەوتدا بە مودەریس دامەزرێنراوە. لەگەڵ ئەوەشدا لە دائیرەی حکومەتی بەغداد هەفتەی سێ ڕۆژ کاری وەرگێڕانی زمانەکانی عەرەبی، فارسی، تورکی و کوردی کردووە. عەبدولعەزیز عاسم ئەفەندی لەگەڵ کوڕەکەیدا (عەلی حەیدەر ئەفەندی) لە ساڵی ١٨٧٧ دەچنە ئەستەمبوڵ، لە شازادەباشی لە گەڕەکی ئەمین نورەدین لە خانویەکدا نيشتەجێدەبن. دواجار لە ساڵی ١٣٠٥ک/ ١٨٨٧- ١٨٨٨ کۆچیدواییدەکات و لە حەوشەی توربەی فاتیحدا بەخاک دەسپێررێت. سەبارەت بە دانراوەکانی، ئەوەی بەردەستە ناوبراو دوو دیوانی هەیە، دیوانێکی بە زمانی فارسی و دیوانێکیشى بە زمانی تورکی نوسیوە، لەڕووی باڵادەستی و زمان پاراوییەوە، دیوانە فارسییەکەی باڵاترە، هەرچی دیوانە تورکییەکەیەتی هەندێک هەڵەی ڕێزمانيی و زمانەوانی تێدا بەرچاوە، يەکێک لە توێژەرە تورکەکان هۆکاری ئەو کەموکووڕییە لە زمانی تورکیدا بۆ ئەوە گەڕاندووەتەوە، کە ناوبراو لە تەمەنێکی گەورەدا خۆی فێری زمانی تورکی کردووە. بە گوێرەی گێڕانەوەى يەکێک لە نەوەکانی، شاعیری ناوبراو دانراوی ديکەشى هەبووە، ڕەشید عاکیف ئەفەندی بە بەڵێنی ئەوەی چاپیان دەکات، لێیوەرگرتوون. ماوەتەوە بڵێین عەبدولعەزیز عاسم ئەفەندی دوو نامەی ماستەری لەسەر نوسراوە، ماستەرێک لەسەر دیوانە فارسییەکەى لە بەشی زمان و ئەدەبی فارسی لە زانکۆی ئەستەمبوڵ، ماستەرنامەیەکیش لەسەر دیوانە تورکییەکەی لە بەشی زمان و ئەدەبی تورکی لە زانکۆی ئەتاتورک لە ئەرزەڕووم.

سەرچاوەکان:

  1. İbnülemin Kemal İnal, Son Asır Osmanlı Şairleri, ١.Cilt. A-H, M١ll١ Egitim Basımevi - İstanbul ١٩٦٩ , s. ٦٤.
  2. Atakan Özbeyli, Divân-I Abdülaziz Âsım Efendi (İnceleme - Metin), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doğu Dilleri Ve Edebiyatları Anabilim Dalı Fars Dili Ve Edebiyatı Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tez, Tez Danışmanı Prof. Dr. Ali Güzelyüz, İstanb
  3. Dr. Şerife Yerdemir, Dülazîz Âsim Efendi Ve Ter-Cümân-I Hakîkat Gazetesindeki Farsça Sâl-İ Cedîd Kasidesi, TÜRKLÜK BİLİMİ ARAŞTIRMALARI JOURNAL OF TURKOLOGY RESEARCH ٥١. SAYI / VOLUME, ٢٠٢٢-BAHAR.
  4. Osman Onuk, Abdü’l-Azìz Ásim-I Irákí’nin Hayati, Edebi Kişiliği Ve Divani, Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü Türk Dili Ve Edebiyati Anabilim Dali, Erzurum-٢٠١٦.

ئامادەکردنی: د.سامان مستەفا ڕەشید

2

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

ناوچەکانی سەر بە هەڵەبجە لە نەخشەیەکی سەردەمی بەریتانیی ساڵی ١٩٢١

لە بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٩٢١دا، کە لە نێوان وەزارەتی ناوخۆی عێراق و بەڕێوەبەرایەتیی ڕووپێوییدا ئاڵوگۆڕکراوە، تێیدا داواکراوە، کە نەخشەیەکی نوێ بەپێی ئەو ئاڵوگۆڕانەی، کە لیواکان لە سەردەمی ئینگلیزدا بەسەریانداهاتووە، ئامادەبکرێت و لە وەڵامدا هاوپێچی نوسراوەکە، زانیارییەکانی لەبارەی لیوای سلێمانی و پاشان قەزای هەڵەبجەی تێدا باسکراوە و هەریەک لە ناوچەکانی پێنجوێن (قزڵجە)، خورماڵ و شەرەفبەیانی سەر بە هەڵەبجە دانراون. کۆتا لاپەڕەی دۆسیەکە نەخشەیەکی لەگەڵدایە، کە بەپێی ئەو زانیاریانە ئامادەکراوە و بە ڕوونی هەڵەبجە و دەوروبەری لەسەر نەخشەکە دیاریکراوە.

زیاتر بزانە
بەڵگەنامە

نەخشەی خانەقای بیارە ساڵی ١٩٠٥

ناونیشانی نەخشەکە بریتییە لە نەخشە و ڕوپێوی خانەقای شەریفەی یەکێک لە گەورەی شێخانی نەقشبەندی (شێخ عومەر ئەفەندی) لە گوندی بیارە لە قەزای گوڵعەنبەر. نەخشەکە لەلایەن فەرمانبەری کەشف مولازمی دووەم (محەمەد جەلالەدین)ەوە کێشراوە، کۆپییەکی ڕەسەنی نەخشەکە بە کۆدی (HH. THR. ١٦٣٧.٤٠.٠٢) لە ئەرشیفی عوسمانیدا پارێزراوە، لە نەخشەکدا هەموو بە شەکانی خانەقاکە بە هەردوو قاتەکەیەوە بە وردی کێشراون، بەجۆرێک لای ڕاستی نەخشەکە وێنەی قاتی سەرەوەی خانەقاکەیە و لای چەپیش وێنەی قاتی خوارەوەی خانەقای بیارەیە، لەبەرئەوەی نەخشەکە بۆ پڕۆژەی نۆژەنکردنەوەی خانەقاکە ئامادەکراوە، ئەو بەشانەی بە ڕەنگی پەمەیی تۆخ ڕەنگکراون، پێویستیان بە نۆژەنکردنەوەیە، ئەوانیتر، کە بە ڕەنگی زەرد لە نەخشەکەدا ڕەنگکراون، پێویستیان بە نۆژەنکردنەوە نەبووە. ماوەتەوە بڵێین نەخشەکە ساڵی ١٩٠٥ کێشراوە و شێواز و هەیکەلی خانەقاکە ساڵی ١٩٠٥ چۆن بووە وەها وێنایکردووە.

زیاتر بزانە
بەڵگەنامە

نەخشەی مزگەوتی گەورەی گوڵعەنبەر ساڵی ١٨٩١

نەخشەکە لە ئەرشیفی عوسمانی بە کۆدی (HH.THR. ٣٣٨. ٧٤. ٦) هاوپێچ لەگەڵ دۆسییەیەکی تایبەت بە نۆژەنکردنەوەی مزگەوتی ناوبراو هەڵگیراوە. ناونیشانی نەخشەکە" نەخشە و ڕووپێوی ئاسۆی و ستوونیی ئەو مزگەوتەی خوالێخۆشبوو یاوز سوڵتان سەلیم لە گوڵعەنبەر دروستیکردووە. نەخشەکە لەلایەن ئەندازیار و مولازم (سەید محەممەد زیا بن ئەحمەد)ەوە لە ١٩ی ئەیلولی ١٨٩١ لە بەر نەخشە ڕەسەنەکە کێشراوەتەوە و وەک خۆی کۆپیکردووە. نەخشەکە بایەخێکی مێژوویی یەکجار گرنگی بۆ ڕوونکردنەوە شێوازی تەلارسازی مزگەوتی گەورەی گوڵعەنبەر هەیە. وەک لە ناونیشانی نەخشەکەشدا هاتووە بە هەردوو ئەندازەی ئاسۆیی و ستونیی تەواوی بەشە پێکهێنەرەکانی مزگەوتەکە لە: میحراب، جێگەی نوێژ، مەدرەسە، منارە، مەزارگە و ئاودەستخانە... هتد و بەوردی کێشراون.

زیاتر بزانە
بەڵگەنامە

نەخشەی معاونییەتی گوڵعەنبەر ساڵی ١٨٩٥

نەخشەکە لە ئەرشیفی دەوڵەتی عوسمانیدا لە بەشی نەخشەکان بە کۆدی ژمارە (HRT. h.٦١٧) بەناونیشانی نەخشەی بەدەست دروستکراوی معاونییەتی گوڵعەنبەر، کە زەوییەکانی ئەملاکی دەوڵەت نیشاندەدات، تۆمارکراوە. نەخشەیەکی مێژوویی گرنگی معاونییەتی قەزای گوڵعەنبەرە، سەرەڕای ئەوەی نەخشەکە بە ڕوونی گوند و چیا و ڕووبارەکانی چوارچێوەی سنوری معاونییەتی گوڵعەنبەری بەگوێرەی سنوری کارگێڕیی ساڵی ١٨٩٥ کێشاوە، لەوەش زیاتر نەخشەکە ئەو زەوییانەی بەتەواوی موڵکی دەوڵەتن لەگەڵ زەوی ئەو گوندانەی بە تاپۆوە پەیوەستبوون، لەگەڵ ڕێگە و بانەکان و سنوری موڵکەکانی دەوڵەتی، بە ڕوونی جیاکردووەتەوە. وەک لە پێوەری نەخشەکەدا ڕوونکراوەتەوە ٢٥٢٥٠ دۆنم زەویی لە ڕووباری مووان، زەوی دەوڵەت بووە، ٤١٩ دۆنم لە زەوییەکانی ناو مووان، تاوەکو زەوییەکانی جۆگەی قالیچۆ (ڕاستترە بگوترێت چەمی قالیجۆ) بە تاپۆوە پەیوەستبوون، ١٥٨٦٧ دۆنم زەوی دەوڵەتیش بەناوی ڕووباری مالوانەوە (ڕاستترە بگوترێت چەمی مالوان) تۆمارکراون. ١٤٢٥ دۆنمیش لە زەوییەکانی مالوانەوە تاوەکو ڕووباری مەحموودخانی، تاپۆ بوون. شایەنی باسە لە بەشی خوارەوەی نەخشەکەدا نوسراوە، بە تەواوی وەک یەکبوونی ڕووبەری هەرچوارلای ئەو زەوییانەی لەم نەخشەدا نیشاندراوە، لەگەڵ ڕووبەری ڕاستەقینەدا لەلایەن ئەنجومەنی ئیدارەی قەزای گوڵعەنبەرەوە پەسەندکراوە. بەرمەبنای هاوتەریبوونی ئەم نەخشە لەگەڵ ئەو تەحقیقات و حدودنامەی موڵکە میرییەکانی دەوڵەتی، ٢٤ تەمووزی ١٨٩٥، کە لە شوعبەی سەرچناری ئەملاکی هومایونی پارێزراوە، نەخشەکە لەلایەن موتەسەریفی لیوای سلێمانی و ئەندامەکانی ئەنجومەنی ئیدارەی سلێمانییەوە لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٩٥دا مۆر و پەسەندکراوە.

زیاتر بزانە
بەڵگەنامە

نوسراوی دابەشکردنی ئاوی باخەکانی ئاوێسەر

دوو بەڵگەنامەن، لەڕێگەی لیژنەیەکەوە نۆباوی باخەکانی ئاوێسەر ڕێکخراوە. یەکەمیان بە قسەی هادی ئاییزەی حەبیب، کە باوکی واژوو و ناوی بە دەستخەتەکەوەیە دەڵێت: ساڵی ١٩٢٧ بە کوردی نوسراوە. پەنجەمۆر و واژووی چەند کەسێکی پێوەیە. لیژنەکە پێکهاتووە لە: غەفار بەگ ئەمیری جەنگ سەرپەرشتیکردووە، مەلا بەکر، سەید فەتحە، میرزا عەبدولقادری تەوێڵەیی، سۆفی حەسەن، ئەحمەدی ئیسحاق، مەلا موحسین، ئایزەی حەبیب، حاجی فەرەج، عەبدوڵا ئاغا وەک کوێخا، مەلا مارفی مەلا عەبدوڵای مەریوانی وەک گەنجێک ڕۆشتووە لە گەڵیان. ئاوەکە بە گوێرەی ١٠ جۆگە بە ناوەکانی (ماوامی، قوڵە، گڵێجانە، جانباز، داڵیتان، شەمبانو، شانەزەرا، باخچەمیرا، دەگا، هانەکڵە) ڕیکخراوە و دابەشی باخەکانی بەردەم ئەو جۆگانە کراوە. دووەمیان گواستنەوەی زانیاری و تەرتیپی دەسخەتی یەکەمە، لەبەر کۆنیی دەسخەتی یەکەم و بۆ پاراستنی یەکەم لە ٣٠ی ٧ی ١٩٦٤ هەڵگیراوەتەوە، لە شێوەی دەفتەرێکدا سەعات و کاتی باخەکانی چەمی ئاوێسەر و جۆگەکانیانی تێدا نوسراوە. وا هاتووه:‌ (لە پاش ئەوەی کە ئەم تەرتیپی نۆبە ئاوی چەمی ئاوێسەرە گوێزرایەوە ناو ئەم دەفتەرە، لجنەیەک پێکهات لەبەردەم حزوری مەلا ساحبدا هەردووکیان مقابەلەکران بەبێ غەڵەت، بڕیاریان دا لەسەری، لیجنەکەش ئەم خاوەن باخانەی خوارەوەن، ئەگەر خیلاف بوو ئەسڵ حساب دەکرێت. هەموو ئەندامان واژۆیان کردووە کە بریتیین لە (مەلا ساحب مدرسی تەوێڵە، مەهدی عەزیز، حاجی مەحموود مستەفا، ئیسماعیل مەلا بەکر، محەممەد حاجی محەممەد ڕەحیم، مەحموود عەبدولڕەحیم مەحموود، حاجی عەلی حسێن، فائق حاجی حەمەساڵح، ئەسکەندەر سان ئەحمەد).

زیاتر بزانە
بەڵگەنامە

نوسراوی دابەشکردنی ئاوی باخەکانی تەوێڵە‌ "جومعاو"

بەڵگەنامەی دابەشکردنی ئاوە بەسەر باخەکانی تەوێڵەدا. بە بڕیاری لیژنەی دابەشکردنی ئاوی باخەکانی تەوێڵە و بە دەستخەت و واژۆی میراو (یوسف حاجی محەممەد) بە زمانی کوردی لە ٢٦ی ئایاری ١٩٦٦ نوسراوە. دەقەکەی واهاتووە: (سەعات ١١.٣٠ بۆ باخی حاجی عەلی حسێن و ئاییزە غەفوورە تا سەعات ٢.٣٠، سەعات ٢.٣٠ بۆ باخی حاجی سەید تەها و شەفیع ئەلە تا سەعات ٤.٣٠، سەعات ٤.٣٠ بۆ باخی دەروێش مەحیەدین و فایق حەمەساڵح تا سەعات ٦.٣٠، سەعات ٦.٣٠ بۆ باخی عابد نادر و ئەحمەد حاجی بابالە و حاجی حامد تا ١٠، لە سەعات ١٠وە بۆ باخی مزگەوت و عەبدوڵا عوسمانە تا سەعات ١١. تکا لە هەموو لایەک دەکەین بەپێی دابەشکردنەکە بجوڵێنەوە، هەر کەسێک گوێ بەم دابەشکردنە نەدا و پێچەوانە بجوڵێتەوە ئەدرێت بە دادگا بۆ سزادانی، دیسان تکاتان لێدەکەین کەس خۆی تووشی سزا نەکات).

زیاتر بزانە
بەڵگەنامە