هەواڵی کارەساتی کیمیابارانی هەڵەبجە لە هەفتەنامە و گۆڤارە‌ جیهانییەکاندا

دواین نوێکردنەوە: 2026-10-15


١- ئەفریکائیڤێنتز: گۆڤارێکی بەریتانییە. ڕۆژی ی ئایایی ١٩٨٨ لە ڕاپۆرتێکی بەناونیشانی (قەسابخانەی هەڵەبجە) وای بڵاوکردووەتەوە کە (عێراق دوای دۆڕاندنی جەنگی هەڵەبجە، شارەکەی بە چەکی کیمیاوی بۆردومان کرد و ٥٠٠٠ هاوڵاتی کوشت).

٢- زە ئیکۆنۆمیست (THE Economist): هەفتەنامەیەکی بەریتانییە. ڕۆژی ٢٦ی ٤ی ١٩٨٨ لە ڕاپۆرتەهەواڵێکدا وای بڵاوکردووەتەوه، ‌کە(عێراقییەکان دەڵێن: ئێرانییەکان شاری هەڵەبجەیان کیمیابارانکردووە، بەڵام ئەمە لەگەڵ شایەتیدانی زۆرینەی دەربازبوواندا ناگونجێت).

٣- ئۆبزێرڤەر (The Obserer): هەفتەنامەیەکی بەریتانییە. ڕۆژی ٢٧ی ٣ی ١٩٨٨ لە ڕاپۆرتێکی (هێلگا گراهام)دا بە ناونیشانی: (ئاشکرابوون: جەنگی کیمیایی عێراق)، وای بڵاوکردووەتەوە و باس لەو بەڵگانە دەکات، کە دەیسەلمێنن عێراق بە گازی کیمیایی پەلاماری هەڵەبجەی داوە.

٤- تایم: گۆڤارێکی ئەمرییکییە. ڕۆژی ٤ی ٤ی ١٩٨٨، ڕاپۆرتەهەواڵێکی بەناونیشانی: (مردنی لەناکاو لە پەڵەهەورەکانەوە)، لەگەڵ وێنەیەکی (عومەری خاوەر) بڵاوکردووەتەوە و دەڵێت (عێراق پەلامارەکەی لەپێناو سزادانی کوردە جودایخوازەکاندا ئەنجامداوە).

٥- نیوزویک (newsweek): هەفتەنامەیەکی ئەمریکییە. ڕۆژی ٤ی ٤ی ١٩٨٨ ڕاپۆرتێکی بڵاوکردوەتەوە باسی لە مەترسی بەکارهێنانەوەی چەکی کیمیایی لە لایەن عێراقەوە خستووەتەڕوو و باسی مردنی هاوڵاتیانی مەدەنیی شاری هەڵەبجەی کردووە و چەند وێنەیەکی بڵاوکردووەتەوە.

٦- ژۆن ئەفریکJEUNE AFRIQUE)): گۆڤاێکی فەڕەنسییە. ڕۆژی ٦ی ٤ی ١٩٨٨ ڕاپۆرتێکی شیکاری و چەند وێنەیەکی بەناونیشانی: (چەکی کیمیایی: گەڕانەوەی عێراق بەرەو تاوانکاری) بڵاوکردووەتەوە و دەڵێت (لە هەڵەبجە بە گازی خەردەل و سیانید و سارین هەزاران هاوڵاتی کوژراون. وردەکاریی کارەساتەکە لەبەردەستی پسپۆڕاندایە. بۆمبەکان لە لایەن فڕۆکە جەنگییەکانی عێراقەوە هاوێژراون. نیشانەی شێتی لە سەدامدا دەبینرێت. عێراق بە مەبەستی چاوترسان و وریاکردنەوەی ئێران لە تاران ئەم کارەی کردووە).

٧- لە نۆڤڵ ئۆبسێرڤاتۆر (le nouvel Observateur): هەفتەنامەیەکی فەرەنسییە. ڕۆژی ١ی ٤ی ١٩٨٨ ڕاپۆرتەهەواڵێکی بەناونیشانی (چەکە چەپەڵەکانی سەدام) بڵاوکردووەتەوە و دەڵێت (چەکی ڕەشەکوژ بە بڕیاری سەدام حسێن دژ بە دانیشتوانی وڵاتەکەی خۆی بەکارهاتووه،‌ کە بەپێی بڕیارە نێودەوڵەتییەکان تاوانی جەنگە).

٨- تەمپۆ(tempo): هەفتەنامەیەکی تورکییە. ڕۆژی ٤ی ٤ی ١٩٨٨ ڕاپۆرتەهەواڵیکی لەگەڵ چەند وێنەیەکی قوربانیان بڵاوکردووەتەوە و دەڵێت: (هەڵەبجە لەلایەن عێراقەوە کیمیاباران کراوە. ئەو مرۆڤانەش کوژراون، کە پەیوەندییان بە جەنگەوە نییە. عێراق چاوپۆشی لە بەکارهێنانی کیمیایی ناکات. هاوڵاتییەکانی خۆی کوشتووە. ئەم ڕەفتارە پێشێلکرنی مەسەلەی دێرینی ئەخلاقی جەنگە).

٩- هیراڵد تریبۆن: ڕۆژنامەییەکی ئەمەریکییە. ڕۆژی ٢٤ی ٣ی ١٩٨٨ ڕاپۆرتەهەواڵیکی ڕۆژنامەنوس (پاتریک. ئی. تایلەر)ی بڵاوکردووەتەوە، کە دەڵێت: (پڕوکێنەرترین و کارەساتبارترینی گۆڕەپانی ئەم جەنگە سەرسوڕهێنەرە، ڕوخساری ماتومەلولی قوربانییە مەدەنییەکانە). باس لە شەهیدبوونی هەندێک هاوڵاتی لە منداڵ و گەنج و پیر دەکات، بە شێوەیەکی تراژیدی وێنەکانی گواستووەتەوە.

١٠- کامبیۆ ١٦: گۆڤارێکی ئیکوادۆرییە. ڕۆژی ١٨ی ٤ی ١٩٨٨ڕاپۆرتێکی شیکاری بەناونیشانی: (جینۆسایدی کیمیایی دژ بەکوردەکان) بڵاوکردووەتەوە و دیمەنە ترسناکەکانی هەڵەبجە، وێنە دێرینەکانی سەنگەرەکانی جەنگی جیهانیی یەکەمی هێناوەتەوە یاد، کە چۆن جەستە شێواوەکان بە خۆڵەمێشێکی سپی داپۆشراون و قوربانییەکان کەسانی مەدەنین.

١١- پۆلیتیس politis)): هەفتەنامەیەکی فەڕەنسییە. ڕۆژی ٣١ی ٣ی ١٩٨٨ لە ڕاپۆرتە هەواڵێکیدا بەناونیشانی: (کوردستان هێرۆشیمایە) بڵاوکردووەتەوە و ئاماژە بەوە دەکات بە چەکی کیمیایی ٥٠٠٠ هاوڵاتی لە شاری هەڵەبجە گیانیانسپاردووە.

سەرچاوەکان:

  1. کارێکی ژەهراوی، ئەمریکا و عێراق و گازبارانی هەڵەبجە، یوست هێڵتەرمان، لە ئینگلیزیەوە: محەممەد حەمەساڵح تۆفیق، کۆمپانیای ئاوێنە بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، ٢٠٠٨ ل٩- ٣٣٥.
  2. جینۆسایدی هەڵەبجە لە میدیا نێودەوڵەتییەکاندا، ئامادەکردنی: د. کارزان محەممەد، چاپی سێیەم، چاپخانەی ئاسیا، سلێمانی، ٢٠١٩، ل٢٩-١١٨.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

93

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

مەلا قادری قادری

زاناو خوێندەوار و مدرس و وتاربێژە، ئیمام جومعەی مزگەوتی پاوە. ساڵی ١٩٥٣ز لە نوریاو لە دایک بووە  لای مامۆستا هەڵکەوتووەکانی ئێران و عێراق خوێندوویەتی و خوێندنی تەواوکردووە.لە هەردوو کارەساتی کیمیابارانی هەڵەبجە ١٩٨٨ز و کۆڕەوە گەورەکەی ساڵی ١٩٩١ز ڕۆڵێ بەرچاوی هەبووە لە فریاکەوتن و بەتەنگەوەچوونی کوردانی باشووردا. لە پاڵ هەستی کوردانەی گەنجانی تردا، لیژنەیەکی یاریدەدەری ئاوارەکان دروستدەکات و لە وتاری جومعەدا بەتەنگەوەچوونی ئاوارەو لێقەوماوان لە تاعەت و عیبادەت بانتر وەسف دەکات. بەو هۆیەوە کوردانی ڕۆژهەڵات دەمودەستر دەبن لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بەئاوارەو بریندارانی هەردوو کارەساتەکە. دوای ڕاپەڕین ڕۆڵی بەرچاوی هەبووە لە ڕوداوەکانی مەرزی نێوان باشور و ڕۆژهەڵات، خێزاندارەو  لە شاری پاوە نیشتەجێیە.

زیاتر بزانە
مامۆستایى ئاینى

هەڵەبجە لە مێژووی خوێناوی عێراقدا

نووسین و ئامادەکردنی: سەریاس جوانڕۆیی چاپی یەکەم:چاپخانە: رێدار بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، ٢٠٢٦، تیراژ: ٥٠٠ دانە ناوەڕۆکی پەیوەندار: هەڵەبجە، بەشێک لە مێژووی هەلەبجە، قۆناغی ئاوەدانکردنەوەی شار بە ناوی هەڵەبجە، قەزای گوڵعەنبەر، هەڵەبجەو هەڵبژاردن، هەندێک لەو تاوانانەی بەرانبەر هەڵەبجە ئەنجامدراون، هەڵەبجە ١٩٧٧-١٩٨٨، جەنگی عێراق و ئێران، خۆپیشاندان و ڕاپەڕینەکانتاوەکو ١٣-٥-١٩٨٧، تۆپبارانی هەڵەبجەو کارەساتی قوتابخانەکەی سیروان، پەلاماری ئێران و داگیرکردنی هەڵەبجە، ئامادەکارییەکانی ئێران بۆ هێرشکردنە سەر شاری هەڵەبجە،خەڵکی هەڵەبجە لەبەردەم چارەنوسێکی نادیاردا، چەکی کیمیایی، کیمیابارانی هەڵەبجە، ئێران چی برد لە هەڵەبجە، دۆسیەی قەرەبووکردنەوەی  هەڵەبجە لەبەردەم دادگادا، بەڵگەنامەکان.

پێگەی هەورامان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی باشوری کوردستاندا(١٩٧٥-١٩٨٨)

ئامادەکردنی: صباح مجید فتاح چاپی یەکەم، ٢٠٢٦ ناوەڕۆکی پەیوەندار: هەرەسی شۆڕشی ئەیلول و دروستبوونەوەی مەفرەزە سەرەتاییەکانی حزبەکان لە هەورامان(١٩٧٥-١٩٧٩) خەباتی چەکداری حزبەکان لە هەورامان، دۆخی دانیشتوانی ناوچەی هەورامان( ١٩٧٥-١٩٨٨) کردەی ڕاگواستنی گوندەکانی هەورامان، بزافب جەماوەری، خۆپیشاندان و ڕاپەڕینەکان لە هەورامان، کیمیابارانی دانیشتوانی ناوچەی هەورامان.

هەڵەبجە لە ژێر هەوری زەهراویدا

نووسینی: د. ئارام ئەسعەدعەبدولڕەحیم، زانا ئەحمەد عەلی چاپی یەکەم، ٢٠٢٦، سلیمانی ناوەڕۆکی پەیوەندار: پوختەیەک لە مێژووی هەڵەبجە،  ناوی ، جوگرافیای ، دانیشتوانی، پێمهاتەی کۆمەڵایەتی و، ئاینی و ڕۆشنبیری ، گرتنی شاری هەڵەبجە لە لایەن سوپای ئێرانەوە. کیمیابارانکردنی هەڵەبجە، مێژووی بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، بارودۆخی دانیشتوانیهەڵەبجەپاش کیمیاباران

ئەمیر سلیم ئەمین بەگ

ڕاگەیاندن کارە، لە دایک بووی گوندی  بەڵخەی هەورامان ، ساڵی 1972. سەروتای خوێندنی لە زێدی خۆی دەستپێکردووە، قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی لە هەڵەبجە خوێندووە، لەدواتێ قۆناغی ئامادەیی لە هەولێر خوێندووە، دەرچووی کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکان -زانکۆی بەغدا 1995، لە ساڵی 1995پیشەی مامۆستایە -پسپۆڕی زمانی عەرەبی، لە ساڵی 2000 وەک راگەیاندکارێک کاری ڕاگەیاندن ئەکات . دەستی نوسینی شیعری هەیە بە هەردوو زمانی کوردی و عەرەبی، 18ساڵە وەک پەیامنێر لە سنوری هەڵەبجە شارەزوور هەورامان کار ئەکات، لە ساڵی 2009  پەیامنێری کەناڵی سپێدە بووە،  لە 2018 پەیامنێری کەناڵی زاگرۆس عەرەبیە تا ئێستا بەردەوامە،  خاوەنی سێ منداڵە لە هەڵەبجە نیشتەجێیە

زیاتر بزانە
ڕاگەیاندکار

وەرزی هەڵەبجە

پڕۆژەیەکی گەورەی دانراوە لە دەروازەی شاری هەڵەبجە. پانۆرامای بیرهێنانەوەی ڕووداوی کیمیابارانی هەڵەبجەیە. وەک مۆنۆمێنت و سونبولی نەمری و ژیانەوە خۆی دەنوێنێت. کاری هونەرمەند (ڕەجا محەممەد عەلی)یە و لە‌ بیرۆکە و بە سەرپەرشتی هونەرمەند خۆیشیەتی، بە کەرەستە و میتاڵی هەمان ئەو چەک و موشەکانەی بەعسن، کە ١٦ی ٣ی ١٩٨٨ دران بە شاری هەڵەبجەدا و نەتەقینەوە. ساڵی ٢٠٠١ جێبەجێکراوە. لە باخچەی تەنیشت بەڕێوەبەرێتیی کشتوکاڵی هەڵەبجەدایە. بەردەکان لە عەنەب کۆکراونەتەوە بۆ بنکەی پڕۆژەکە، لە ناوەڕاستدا دەستی نزا بە نێرگزی ڕواوەوە بەرزبوونەتەوە، کە هێمای ژیانەوەن. لەبەر گۆڕانکاریی شەقامەکە ساڵی ٢٠٢٣ لابراوە.