نەوەر

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-15


لاپەڕەی 213

شاخ

کەوتووەتە بەشی باشور و باشوری خۆرئاوای پارێزگای هەڵەبجە و نزیکەی (٢٤کم) لە شاری هەڵەبجەوە دوورە، لاپاڵەکانی باکوری دەڕوانێت بەسەر (ناوچەی نەورۆڵی) و قەدپاڵی باشوری دەڕوانێت بەسەر(ناوچەی شەمێران) و (دەریاچەی دەربەندیخان)دا، ڕوباری سیروان بەلای خۆرهەڵاتیدا تێدەپەڕێ و بە دەوری شاخەکەدا دەسوڕێتەوە و لە کۆتایی کلکەی باشوری خۆرئاوای شاخەکەوە، دەڕژێتە بەنداوی دەربەندیخانەوە. چەندین ئەشکەوت هەیە، کە باوەڕ وایە لە کۆندا مرۆڤی تێدا ژیابێت، (بەردە گەورەی نەوەر) بەناوبانگترین شوێنیەتی، کە (دۆڵی چەمی ئاشان) شاخی نەوەر لە (شاخی باڵامبۆ) جیادەکاتەوە. (گوندی نەوەر) کەوتووەتە بناری باکوری شاخەکە و (گوندی میراولی) کەوتووەتە باکوری خۆرئاوایەوە. درێژیی ئەم زنجيرە شاخە(٣.٦کم) دەبێت و بەرزترین لوتکەی لە بەرزایی (١١٣٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. (تەنگی سەید محەممەد) لە باشوری خۆرهەڵاتی ئەم چیایە هەڵکەوتووە، کە شوێنێکی لەبارە بۆ بەستنەوەی ناحیەی (بەمۆ) بە سەنتەری پارێزگای هەڵەبجەوە.

سەرچاوەکان:

  1. النقل و مشکلاتە فی قضاء حلبجة- کوردستان العراق، دراسة فی جغرافیة الاقتصادیة، باخان خالید عبدالقادر، (رسالة ماجستیر غیر منشورة)، جامعة المنصورة، جمهوریة مصر العربیة، ٢٠١٥، ص٥٥.

ئامادەکردنی: باخان خالید عەبدولقادر

3

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

وارنوەر

کەوتووەتە نێو سەنتەری شارۆچکەی (بیارە) و دەڕوانێت بەسەریدا. لە باکوری خۆرهەڵاتی شارۆچکەکە هەڵکەوتووە. بەرزترین لوتکەی (١٢١٢م)ە. بەرانبەر شاخی (کڵاوەی ئاشوور)ە. بە هەردووکیانەوە دۆڵێکی فراوان و قوڵیان پێکهێناوە، کە پێیدەوترێت (دەرەی تەکیە) و (چەمی بیارە). جۆگەی (وەراوەر) بە ناوەڕاستیدا تێپەڕدەبێت، پشتی جۆگەگە دەبێتە ئێران و بەردەمی کەوتووەتە سنوری هەرێمی کوردستانەوە. لەسەر لوتکەکەی قەڵایەکی کۆنی تێدایە پێیدەوترێت قەڵای (وەرانوەر). چڕوپڕە و داری سروشتی و باخاتی زۆری تێدایە. چەندین تولەڕێگەی کۆڵبەری و قاچاخی لێیە و دەڕواتەوە نێو گوندی (هانە گەرمڵە).

وەچەلان

کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (کۆساوا) لە سەروو شاخەکانی ملەکەوە و گاماڵ لە نێوان هەردوو گوندی بۆین و کۆساوا. شاخێکی پڕدارە و بەڕوو و قەزوانی زۆری تیایە. لە بەرزترین لوتکەیدا بنکەی پاسەوانی سنوری تێدایە و دەڕوانێت بەسەر زۆربەی ناوچەکاندا. دەربارەی ناوەکەی بەهۆی ئەوەی چەند شاخێکی دیکە لەم شاخە دەبێتەوە ئەو ناوەی لێنراوە.

وەرەتاو هانەی

کەوتووەتە سنوری گوندی (هانەیدن). لە هانە هەنجیلانەوە درێژ دەبێتەوە، تا دەگاتە شاخی ڕایی سوور و دواتر دەلکێتەوە بە شاخی شرام. نزیکەی ٥٠٠٠ پێ بەرزە. بەرانبەری شاخی نسارە و دۆڵی شەڵواندڕ بە نێوانیاندا دەڕوات.

وەزڵی

کەوتووەتە خۆرهەڵاتی شارەدێی (تەوێڵە). بە دیوی عێرقدا دەڕوانێت بەسەر گوندەکانی: سۆسەکان، بەڵخە، پاڵانیا، هاوار. بە گیا خۆرسکە بەهارییەکان دەوڵەمەندە. چەند باخیکی تەوێڵەیی و کانی و ئەستێرێکی تێدایە. لە بەشی ئەودیوی گوندەکانی نەوسود و شۆشمێ وەزڵی ئێران و چەند گوندێکی تری لێیە. ڕێگەی کۆڵبەرەکانە. لە ملەگای ویسوورە و پشتی گەڕەکی وەراوەرەوە بۆی دەچێت. (وەزڵیە)یشی پێدەوترێت.

قوتی مەیدان

کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (گڵێجاڵ). زاڵە بەسەر گوندەکانی (گڵێجاڵ و سەعداوا) و هەموو دەشتی گڵێجاڵدا دەڕوانێت. (١٠٩٥م) لەئاسـتی ڕووی دەریاوە بەرزە.

قوچ

کەوتووەتە سنوری گوندی (بەردەبەل) و دەڕوانێت بەسەریدا. بە قوچی بەردەبەلیش ناودەبرێت. جگە لە شاخی سورێن دەڕوانێت بەسەر هەموو شاخەکانی دیکەی ناوچەکەدا. دیوی پشتەوەی چاڵێکی گەورەی لێیە، کە بە نزارە ڕەش ناودەبرێت و وەک لەوەڕگایەکی سروشتی بەکاردێت.