جولەکان

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-09


جولەکان کەوتبووە سەنتەری شارەکەوە. کۆڵانەکانی تەسک و دیواری خانووەکانی زۆر بەرزبووە. پێش ساڵی ١٩٥٠ و دروستبوونی (ئیسرائیل) لەناو شاری هەڵەبجەدا جولەکەکان دووەم نەتەوەی نێو هەڵەبجە بوون. نزیکەی ٤٠ بۆ ٥٠ ماڵی جولەکە هەبووە. لەوانە ماڵی (هارونی بابلێ بازرگان، شیلان، میران بابلی خەیات، بنەی یاقوبی بازرگان، بنەی باتێ، میخیایل(مێرێ)ی وردەواڵەفرۆش، ئیسحاقی ئاشێر، ڕەحیم شێلە، حسقێ سەروپێچی، مالوم، بلەجوو، دایناڵی بابا، حەکیم، دێودەی چرچە، شالوم، شەمام، حیومی جۆڵا، سەلمان گەڕۆک، عەزیز، دەدە عەتار، گەوریلی زەڕنگەر، سەلمانی شوبە، بابە عەتار، بنیامین و خدرە، ئیسحاق، ڕاحیلی گەزۆ و کونجی فرۆش، جرتاڵی گەڕۆک، دانەی موسای لێفەدوور، مورتخای شیلان، شەمە شاولی باجگر، غەریبی کەحێڵ، ناتان باپیری عەزەی وسو، دوودە...). لەڕێگەی تێکەڵاوی و ژن و ژنخوازییەوە بەشێکیان موسڵمان بوون، کە پێیانوتراوە (نۆ موسڵمان). وەک (میرزا محەمدی زەڕنگەر، سۆفی محەممەد، باپیری مامۆستا شەونم، عەبدوڵای سۆفی محەممەد، دایکی حەمەی ئەحمەد ڕەشان و ژنێکی حامید بەگ). (مێجەرسۆن) لە گەشتە نهێنیەکەیدا لە ١٩١٩ ژمارەی جولەکەکانی هەڵەبجەی بە ٢٠٠ کەس خەمڵاندووە، بەڵام ئامارەکانی دواتر باس لە ژمارەیەکی زۆر زیاتر دەکەن و بە نزیکەی ١٠٠ ماڵیان داناوە. زۆربەشیان بە کاری بازرگانی و کەمتر بە کشتوکاڵەوە خەریکبوون. ڕووبەری ئەم گەڕەکە (٧٧٨٣٤م٢) دەبێت. خانووە کۆنەکانی ئەم گەڕەکە بەهۆی پشتگوێخستنیانەوە کراونەتە گەراج و کۆگای خواردەمەنی یان هەندێکیان خاپوربوون و زۆربەشیان، کە نۆژەنکراونەتەوە شێوازە مێژوویەکەی خۆیانیان لەدەستداوە. لەم گەڕەکە (سێ مزگەوت) و خوێندنگای سالمی بنەڕەتی تێدایە.

سەرچاوەکان:

  1. داتا و زانیاریی سەرۆکایەتیی شارەوانیی هەڵەبجە، بەشی نەخشە دانان و دیزاین، نەخشەی بنەڕەتی هەڵەبجە، ٢٠٢٣، بە هاوکاری ئەندازیار (سەرهەنگ خالد مستەفا).
  2. چاوپێکەوتنی ئامادەکار (کارزان عەدنان حەمەسەعید) لەگەڵ (عومەر عینایەت)ی ئەندازیار و سەرۆکی شارەوانیی هەڵەبجە لە (١٩٨٠ – ١٩٨٦)، لەدایکبوو: ١٩٥٣، لە ٨ی ١ی ٢٠٢٣.
  3. هەڵەبجە شارێکی بچوک و مێژوویەکی دەوڵەمەند، عادل صدیق عەلی، ناوەندی ڕێنوێن، چاپی یەکەم، ٢٠٢٠، ل١٦٠-١٦٦.
  4. هەڵەبجە و کەسایەتییەکانی، کۆکردنەوە و ڕێکخستنی: ئازاد حەمدی، بەشی دووەم، چاپخانەی ڕەنج، سلێمانی، ٢٠٠٩٤، ل١٨.
  5. هەڵەبجەناسی، ئامادەکردن و کۆکردنەوەی: ئارام شەمێرانی، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، وەشاندنی تاران، تاران، ل٢٨٣.

ئامادەکردنی: کارزان عەدنان حەمەسەعید,هومایون ساحیب کەریم

6

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

ئەندازیاران

کەوتووەتە ناوشاری هەڵەبجە لە نێوان شەقامی (حەسەن زیرەک) و (دکتۆر ئامانج)، کە یەکەمیان لە (گەڕەکی مامۆستایانی دوو) و ئەوی دیکەشیان لە گەڕەکی (تەقتەقان)ی جیادەکاتەوە. چونکە بەشێوەیەکی ئەندازەیی جیاکراوەتەوە، بۆیە ئەو ناوەی لێنراوە. درێژکراوەی گەڕەکی (شارەوانیی دووە) و شەقامی (هاوار) لەیەکیان جیادەکاتەوە. ڕووبەرەکەی (٧٠٧٤١٣م٢)یە. شەقامی (زانست) دەیکاتە دوو بەشی سەرەکی و (کۆمەڵگەی پەروەردەیی هاوچەرخی هەڵەبجە)، کە بە (کۆریەکە) ناسراوە لەگەڵ (پەیمانگای هونەرە جوانەکان) و (پارک و یاریگای ئاسۆ)ی تێدایە. بەهۆی ئەوەی نوێیە و لە پاش ساڵی ٢٠٠٣ ئیفرازکراوە، بەتەواوەتی خزمەتگوزاری بۆ نەکراوە. (قوتابخانەی کاردۆخی) و (پارێزگای هەڵەبجە)، کە لە نێو (باڵەخانەی خەڵوەتگەی پیری)دایە، لەنێو ئەم گەڕەکە دان. جگە لەوەی لە نەخشەی بنەڕەتیدا چەندین پارچە زەوی بۆ سەوزایی و خزمەتگوزاریی دیکە تەرخانکراوە.

باخی میر

گەڕەکێکی ناوداری هەڵەبجەیە. کەوتووەتە نێوان هەردوو گەڕەکی (کانیعاشقان و سەرا). لە بنەڕەتدا باخێکی ناوداری بنەماڵەی جافەکانی هەڵەبجە و بەدیاریکراوی (ئەحمەدموختاربەگی جاف) بووە. بەڵام دواتر بەهۆی وشککردنی باخەکەوە ساڵی ١٩٦٣ بە بیانووی بوونی پێشمەرگەوە لە لایەن حزبی بەعسەوە بەشێکی زۆری کراوە بە خانوو. سەرەتا بەناوی گەڕەکی (چوارباخ) ناونراوە و دواتر ناوەکەی گۆڕاوە بۆ (باخی میر). لە ئێستادا ڕێژەیەکی کەم لە باخەکە ماوەتەوە و کەوتووەتە ناوەندی گەڕەکەکەوە. ڕووبەرەکەی نزیکەی (٢٧٥٤٤٢م) چوارگۆشە دەبێت.

بامۆک

لە بنەڕەتدا گوندێکی نزیک ناوەندی هەڵەبجە بووە. لە باشوری شارەکە هەڵکەوتووە. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٧٧ وەک گەڕەکێکی دانراوە. لەسەرژمێری ١٩٨٧ کراوەتەوە بە گوند. بەهۆی فراوانبوونی سنوری شارەوانیی هەڵەبجەوە، لە ئێستادا بە یەکێک لە گەڕەکەکان هەژماردەکرێت. ڕووبەرەکەی (٦٣٥٠٨٨م٢) دەبێت. سیمای گوندی پێوە ماوە و هیچ نەخشەیەکی بنەڕەتی بۆ جیاکردنەوەی زەوییەکانی نییە. لەڕووی کۆمەڵایەتیەوە تەنها خەڵکی گوندەکەی تێدا دەژین. قوتابخانە و مزگەوت و هۆڵی بۆنەکانی تێدایە. لەلایەن بنەماڵەی ناسراوی گوندەکە (حاجی محەممەد بامۆکی و کوڕەکانی)یەوە دروستکراون. خزمەتگوزاریی شارەوانی وەک قیر و شۆستەی نییە.

باوەکۆچەک

گەڕەکێکی نوێی هەڵەبجەیە. بەناوی گوندی (باوەکۆچەکی کۆکۆیی)یەوە ناونراوە. کەوتووەتە بەردەم (دارستانی گوڵان) و لە نێوان گەڕەکی (کانیعاشقان و کانی هەناران و گەشتیاری) هەڵکەوتووە. بەشێوەیەکی ئەندازەیی جیاکراوەتەوە. خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی شارەوانی بەتەواوەتی بۆ نەکراوە. (مزگەوتی مەحوی و سەڵاوات) قوتابخانەی (مۆردانە) و دایەنگەی (وەنەوشە) و (یەکیەتیی ژنانی کوردستان) و هۆڵی (فەقێ کۆکۆیی) و (یاریگای) تێدایە. ڕووبەرەکەی (٣١٢٠٤٩م٢)یە. بەپێی نەخشەی بنەڕەتی چەندین پارچە زەویی خزمەتگوزاری و سەوزایی جیاکراوەتەوە.

بەختیاری

گەڕەکێکی نوێیە. کەوتووەتە خۆرهەڵاتی هەڵەبجەوە بەشە ئاوەدانەکەی لە نێو هەڵەبجەدایە و بەشەکەی دیکەی زەوی ئیفرازکراوی تاپۆن و بەسەر فەرمانبەراندا دابەشکراون، بەڵام تاکو ئێستە ئاوەداننەکراونەتەوە. بەناوی چیای (شنروێ) ناونراوە. ڕووبەری گەڕەکەکە (٦٩٦٦٧٠م٢)یە. زەوییەکانی بەتەواوەتی بۆ نیشتەجێبوون تەرخانکراون و ڕێژەیەکی زۆر بۆ سەوزایی و خزمەتگوزاری دانراوە.

بەفری میری

گەڕەکێکی نوێی هەڵەبجەیە. زەوییەکانی ساڵی ٢٠١٠ بەسەر فەرمانبەراندا دابەشکراوە. بەناوی لوتکەی (بەفری میری) ناونراوە چونکە کەوتووەتە بەرزاییەکانی شار و لە خۆرهەڵاتی شارەکەیە. لەنێوان گەڕەکەکانی (گۆران سیتی) و (شاڕێ) و (شنروێ)دایە. شەقامی دوو سایدی (ئەبا عوبەیدەی جەڕاح) یان (زانکۆ) بە بەردەمیدا تێپەڕدەبێت. ئیفراز کراوە و تاپۆیە. هەتا ئێستا ئاوەدانی تێدا نییە. لەنێو خەڵکدا بە گەڕەکی ٣٢ەکان بەناوبانگە. ڕووبەری گشتیی گەڕەکەکە (٤٢٩٥٣٥م٢)یە. بەپێی نەخشەی بنەڕەتی چەندین زەویی خزمەتگوزاریی ڕووبەر گەورە و مام ناوەندی تێدایە.